अध्याय 3: भीम के वचनों से आहत धृतराष्ट्र का वन-संकल्प

युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तदा ।
नान्तरं दद्दशू राज्ये पुरुषाः प्रणयं प्रति

yudhiṣṭhirasya nṛpaterduryodhanapitustadā |
nāntaraṃ daddaśū rājye puruṣāḥ praṇayaṃ prati

यदा तु कौरवो राजा पुत्रं सस्मार बालिशम् ।
तदा भीमं हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिवः

yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam |
tadā bhīmaṃ hṛdā rājannapadhyāti sa pārthivaḥ

कौरवश्चैव भीमश्च हृदाऽन्योन्यमवर्तताम् ।
ध्यायन्तौ श्लक्ष्णया वाचा त्वन्योन्यमभितिष्टितां

kauravaścaiva bhīmaśca hṛdā'nyonyamavartatām |
dhyāyantau ślakṣṇayā vācā tvanyonyamabhitiṣṭitāṃ

अप्रकाशं व्यलीकानि चकारास्य वृकोदरः ।
आज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतकैः पुरुषैः सदा

aprakāśaṃ vyalīkāni cakārāsya vṛkodaraḥ |
ājñāṃ pratyaharaccāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā

स्मरन्दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित् ।
असकृच्चाप्युवाचेदं हतास्ते मन्दचेतसः

smarandurmantritaṃ tasya vṛttānyapyasya kānicit |
asakṛccāpyuvācedaṃ hatāste mandacetasaḥ

अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाऽकरोत् ।
संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षणः

atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathā'karot |
saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāścāpyamarṣaṇaḥ

स्मृत्वा दुर्योधनं शत्रुं कर्णदुःखासनावपि ।
प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीमः सपरुषं वचः

smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇaduḥkhāsanāvapi |
provācedaṃ susaṃrabdho bhīmaḥ saparuṣaṃ vacaḥ

अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघवाहुना ।
नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रास्त्रयोधिनः

andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighavāhunā |
nītā lokamamuṃ sarve nānāśastrāstrayodhinaḥ

इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ ।
ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्राः क्षयं गताः

imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau |
yayorantaramāsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ

ताविमौ चन्दनेनाकौ वन्दनीयौ च मे भुजौ ।
याभ्यां दुर्योधनो नीतः क्षयं ससुतबान्धवः

tāvimau candanenākau vandanīyau ca me bhujau |
yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasutabāndhavaḥ

एतास्चान्याश्च विविधाः शल्यभुता नराधिपः ।
वृकोदरस्य ता वाचः श्रुत्वा निर्वेदमागमत्

etāscānyāśca vividhāḥ śalyabhutā narādhipaḥ |
vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedamāgamat

सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी ।
गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे ।
कुन्तीं वर्या तु संवीक्ष्य शापे नास्याकरोन्मति

sā ca buddhimatī devī kālaparyāyavedinī |
gāndhārī sarvadharmajñā tānyalīkāni śuśruve |
kuntīṃ varyā tu saṃvīkṣya śāpe nāsyākaronmati

ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः ।
राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडितः

tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ |
rājā nirvedamāpede bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ

सुखासक्तं कृच्छ्रपरं ज्ञात्वा चैव युधिष्ठिरम् ।
तपोयोगात्तपस्तप्तुं मनश्चक्रे महामतिः

sukhāsaktaṃ kṛcchraparaṃ jñātvā caiva yudhiṣṭhiram |
tapoyogāttapastaptuṃ manaścakre mahāmatiḥ

नान्वबुध्यत तद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
श्वेताश्वोवाऽथकुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी

nānvabudhyata tadrājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
śvetāśvovā'thakuntī vā draupadī vā yaśasvinī

माद्रीपुत्रौ च भीमस्य मतं तावन्ववर्तताम् ।
राज्ञस्तु चित्तं रक्षन्तौ नोचतुः स्वयमप्रियम्

mādrīputrau ca bhīmasya mataṃ tāvanvavartatām |
rājñastu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ svayamapriyam

ततः समानयामास धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम् ।
बाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह च तान्भृशम्

tataḥ samānayāmāsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam |
bāṣpasaṃdigdhamatyarthamidamāha ca tānbhṛśam

विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः ।
ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः

viditaṃ bhavatāmetadyathā vṛttaḥ kurukṣayaḥ |
mamāparādhāttatsarvamiti jñeyaṃ tu kauravāḥ

योऽहं दुष्टमतिं मन्दो ज्ञातीनां भयवर्धनम् ।
दुर्योधनं कौरवाणामाधइपत्येऽभ्यषेचयम् ।
यच्चाहं वासुदेवस्य नाश्रौषं वाक्यमर्थवत्

yo'haṃ duṣṭamatiṃ mando jñātīnāṃ bhayavardhanam |
duryodhanaṃ kauravāṇāmādhaipatye'bhyaṣecayam |
yaccāhaṃ vāsudevasya nāśrauṣaṃ vākyamarthavat

वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः ।
पुत्रस्नेहाभिभूतस्तु हितमुक्तो मनीषिभिः

vadhyatāṃ sādhvayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ |
putrasnehābhibhūtastu hitamukto manīṣibhiḥ

विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ।
पदेपदे भगवता व्यासेन च महात्मना ।
संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यते मया

vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca |
padepade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā |
saṃjayenātha gāndhāryā tadidaṃ tapyate mayā

यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु ।
न न्यस्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम्

yaccāhaṃ pāṇḍuputreṣu guṇavatsu mahātmasu |
na nyastavāñśriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīmimām

विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः ।
एतच्छ्रेयस्तु परमममन्यत जनार्दनः

vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ |
etacchreyastu paramamamanyata janārdanaḥ

सोहमेतान्यलीकानि दुर्वृत्तान्यात्मनस्तदा ।
हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः

sohametānyalīkāni durvṛttānyātmanastadā |
hṛdaye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ

विशेषतस्तु दह्यामि वर्षे पञ्चदशेऽद्य वै ।
अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोस्मि सुदुर्मतिः

viśeṣatastu dahyāmi varṣe pañcadaśe'dya vai |
asya pāpasya śuddhyarthaṃ niyatosmi sudurmatiḥ

चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे ।
तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम

caturthe niyate kāle kadācidapi cāṣṭame |
tṛṣṇāvinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tanmama

करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा ।
युधिष्ठिरभयादेति भृशं तप्यति पाण्डवः

karotyāhāramiti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā |
yudhiṣṭhirabhayādeti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ

भूमौ शये जप्यपरो दर्भष्वजिनसंवृतः ।
नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी

bhūmau śaye japyaparo darbhaṣvajinasaṃvṛtaḥ |
niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī

अहं पुत्रशतं वीरं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम् ।
नानुतप्ये हतं तत्र क्षत्रधर्मं हि तं विदुः

ahaṃ putraśataṃ vīraṃ saṅgrāmeṣvapalāyinam |
nānutapye hataṃ tatra kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ

इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः ।
भद्रं ते यादवीमातर्वचश्चेदं निबोध मे

ityuktvā dharmarājānamabhyabhāṣata kauravaḥ |
bhadraṃ te yādavīmātarvacaścedaṃ nibodha me

सुखमध्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः ।
मया दानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनःपुनः

sukhamadhyuṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ |
mayā dānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥpunaḥ

प्रकृष्टं च मया पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम् ।
गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम्

prakṛṣṭaṃ ca mayā putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam |
gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām

द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः ।
समतीता नृशंसास्ते स्वधर्मेण हता युधि

draupadyā hyapakartārastava caiśvaryahāriṇaḥ |
samatītā nṛśaṃsāste svadharmeṇa hatā yudhi

न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन ।
सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः

na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana |
sarve śastrajitām̐llokāngatāste'bhimukhaṃ hatāḥ

आत्मनस्तु हितं पुण्यं प्रतिकर्तव्यमद्य ते ।
गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि

ātmanastu hitaṃ puṇyaṃ pratikartavyamadya te |
gāndhāryāścaiva rājendra tadanujñātumarhasi

त्वं तु शस्त्रभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः ।
राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्

tvaṃ tu śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ |
rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmādetadbravīmyaham

अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम् ।
चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया

anujñātastvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanānyaham |
cīravalkalabhṛdrājangāndhāryā sahito'nayā

तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः ।
उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ ।
पुत्रेष्वैश्चर्यमाधाय वयसोन्ते वनं नृप

tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ |
ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha |
putreṣvaiścaryamādhāya vayasonte vanaṃ nṛpa

तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोपि वा वसन् ।
पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम्

tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāropi vā vasan |
patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param

त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि ।
फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा

tvaṃ cāpi phalabhāktāta tapasaḥ pārthivo hyasi |
phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā