अध्याय 23: हस्तिनापुर में पाण्डवों का शोक

वनं गते कौरवेन्द्रे दुःखशोकसमन्विताः ।
बभूवुः पाण्डवा राजन्मातृशोकेनि चान्विताः

vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamanvitāḥ |
babhūvuḥ pāṇḍavā rājanmātṛśokeni cānvitāḥ

तथा पौरजनः सर्वः शोचन्नास्ते जनाधिपम् ।
कुर्वाणाश्च कथास्तत्र ब्राह्मणा नृपतिं प्रति

tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocannāste janādhipam |
kurvāṇāśca kathāstatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati

कथं न राजा वृद्धः स वने वसति निर्जने ।
गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम्

kathaṃ na rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane |
gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham

सुखार्हः स हि राजर्षिरसुखी तद्वनं महत् ।
किमवस्थः समासाद्य प्रज्ञाचक्षुर्महामनाः

sukhārhaḥ sa hi rājarṣirasukhī tadvanaṃ mahat |
kimavasthaḥ samāsādya prajñācakṣurmahāmanāḥ

सुदुष्करं कृतवती कुन्ती पुत्रानपास्य सा ।
राज्यश्रियं परित्यज्य वनं सा समरोचयत्

suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntī putrānapāsya sā |
rājyaśriyaṃ parityajya vanaṃ sā samarocayat

विदुरः किमवस्थश्च भ्रातृशुश्रूषुरात्मवान् ।
स च गावल्गणिर्धीमान्भर्तृपिण्डानुपालकः

viduraḥ kimavasthaśca bhrātṛśuśrūṣurātmavān |
sa ca gāvalgaṇirdhīmānbhartṛpiṇḍānupālakaḥ

आकुमारं च पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहताः ।
तत्रतत्र कथाश्चक्रुः समासाद्य परस्परम्

ākumāraṃ ca paurāste cintāśokasamāhatāḥ |
tatratatra kathāścakruḥ samāsādya parasparam

पाण्डवाश्चैव ते सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
शोचन्तो मातरं वृद्धामूषुर्नातिचिरं पुरे

pāṇḍavāścaiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
śocanto mātaraṃ vṛddhāmūṣurnāticiraṃ pure

तथैव वृद्धं पितरं हतपुत्रं जनेश्वरम् ।
गान्धारीं च महाभागां विदुरं च महामतिम्

tathaiva vṛddhaṃ pitaraṃ hataputraṃ janeśvaram |
gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim

नैषां बभूव सम्प्रीतिस्तान्विचिन्तयतां तदा ।
न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययनेषु च

naiṣāṃ babhūva samprītistānvicintayatāṃ tadā |
na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayaneṣu ca

परं निर्वेदमगमंश्चिन्तयन्ता नराधिपम् ।
तं च ज्ञातिवधं घोरं संस्मरन्तः पुनःपुनः

paraṃ nirvedamagamaṃścintayantā narādhipam |
taṃ ca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥpunaḥ

अभिमन्योश्च बालस्य विनाशं रणमूर्धनि ।
कर्णस्य च महाबाहोः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः

abhimanyośca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani |
karṇasya ca mahābāhoḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ

तथैव द्रौपदेयानामन्येषां सुहृदामपि ।
वधं संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसोऽभवन्

tathaiva draupadeyānāmanyeṣāṃ suhṛdāmapi |
vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso'bhavan

हतप्रवीरां पृथिवीं हृतरत्नां च भारत ।
सदैव चिन्तयन्तस्ते न शमं चोपलेभिरे

hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hṛtaratnāṃ ca bhārata |
sadaiva cintayantaste na śamaṃ copalebhire

द्रौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भामिनी ।
नातिप्रीतियुते देव्यौ तदास्तामप्रहृष्टवत्

draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī |
nātiprītiyute devyau tadāstāmaprahṛṣṭavat

वैराट्यास्तनयं दृष्ट्वा पितरं ते परिक्षितम् ।
धारयन्ति स्म ते प्राणांस्तव पूर्वपितामहाः

vairāṭyāstanayaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam |
dhārayanti sma te prāṇāṃstava pūrvapitāmahāḥ