अध्याय 16: धृतराष्ट्र का हस्तिनापुर से वन-प्रस्थान

ततः प्रभाते राजा स धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
आनाय्य पाण्डवान्वीरान्वनषासे कृतक्षणः

tataḥ prabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ |
ānāyya pāṇḍavānvīrānvanaṣāse kṛtakṣaṇaḥ

गान्धारीसहितो धीमानभ्यनन्दद्यथाविधि ।
कार्तिक्यां कारयित्वेष्टिं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

gāndhārīsahito dhīmānabhyanandadyathāvidhi |
kārtikyāṃ kārayitveṣṭiṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ

अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य वल्कलाजिनसंवृतः ।
वधूजनवृतो राजा निर्ययौ भवनात्ततः

agnihotraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ |
vadhūjanavṛto rājā niryayau bhavanāttataḥ

ततः स्त्रियः कौरवपाण्डवानां
याञ्चापराः कौरवराजवंश्याः ।
तासां नादः प्रादुरासीत्तदानीं
वैचित्रिवीर्ये नृपतौ प्रयाते

tataḥ striyaḥ kauravapāṇḍavānāṃ
yāñcāparāḥ kauravarājavaṃśyāḥ |
tāsāṃ nādaḥ prādurāsīttadānīṃ
vaicitrivīrye nṛpatau prayāte

ततो लाजैः सुमनोभिश्च राजा
विचित्राभिस्तद्गृहं पूजयित्वा ।
संयोज्याश्वैर्भृत्यवर्गं च सर्वं
ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्रः

tato lājaiḥ sumanobhiśca rājā
vicitrābhistadgṛhaṃ pūjayitvā |
saṃyojyāśvairbhṛtyavargaṃ ca sarvaṃ
tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ

ततो राजा प्राञ्जलिर्वेपमानो
युधिष्ठिरः सस्वरं बाष्पकण्ठः ।
विनद्योच्चैर्गां महाराज साधो
क्व यास्यसीत्यपतत्ताति भूमौ

tato rājā prāñjalirvepamāno
yudhiṣṭhiraḥ sasvaraṃ bāṣpakaṇṭhaḥ |
vinadyoccairgāṃ mahārāja sādho
kva yāsyasītyapatattāti bhūmau

तथाऽर्जुनस्तीव्रदुःखाभितप्तो
मुहुर्मुहुर्निः श्वसन्भारताग्र्यः ।
युधिष्ठिरं मैवमित्येवमुक्त्वा
निगृह्याथो दीनतरो बभूव

tathā'rjunastīvraduḥkhābhitapto
muhurmuhurniḥ śvasanbhāratāgryaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ maivamityevamuktvā
nigṛhyātho dīnataro babhūva

वृकोदरः फल्गुनश्चैव वीरौ
माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश्च ।
वैश्यापुत्रः सहितो गौतमेन
धौम्यो विप्राश्चान्वयुर्बाष्पकण्ठाः

vṛkodaraḥ phalgunaścaiva vīrau
mādrīputrau viduraḥ saṃjayaśca |
vaiśyāputraḥ sahito gautamena
dhaumyo viprāścānvayurbāṣpakaṇṭhāḥ

कुन्ती गान्धारीं बद्धनेत्रां व्रजन्तीं
स्कन्धासक्तं हस्तमथोद्वहन्ती ।
राजा गान्धार्याः स्कन्धदेशेऽवसज्य
पाणिं ययौ धृतराष्ट्रः प्रतीतः

kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ vrajantīṃ
skandhāsaktaṃ hastamathodvahantī |
rājā gāndhāryāḥ skandhadeśe'vasajya
pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ pratītaḥ

तथा कृष्णा द्रौपदी यादवी च
बालापत्या चोत्तरा कौरवी च ।
चित्राङ्गदा याश्च काश्चित्स्त्रियोऽन्याः
सार्धं राज्ञा प्रस्थितास्ता वधूभिः

tathā kṛṣṇā draupadī yādavī ca
bālāpatyā cottarā kauravī ca |
citrāṅgadā yāśca kāścitstriyo'nyāḥ
sārdhaṃ rājñā prasthitāstā vadhūbhiḥ

तासां नादो रुदतीनां तदाऽऽसी-
द्राजन्दुःखात्कुररीणामिवोच्चैः ।
ततो निष्पेतुर्ब्राह्मणक्षत्रियाणां
विट्शूद्राणां चैव भार्याः समन्तात्

tāsāṃ nādo rudatīnāṃ tadā''sī-
drājanduḥkhātkurarīṇāmivoccaiḥ |
tato niṣpeturbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ
viṭśūdrāṇāṃ caiva bhāryāḥ samantāt

तन्निर्याणे दुःखितः पौरवर्गो
गजाह्वये चैव बभूव राजन् ।
यथापूर्वं गच्छतां पाण्डवानां
द्यूते राजन्कौरवाणां सभायाम्

tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo
gajāhvaye caiva babhūva rājan |
yathāpūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ
dyūte rājankauravāṇāṃ sabhāyām

या नापश्यच्चन्द्रमा नैव सूर्यो
रामाः काश्चित्ताः स्म तस्मिन्नरेन्द्रे ।
महावनं गच्छति कौरवेन्द्रे
शोकेनार्ता राजमार्गं प्रपेदुः

yā nāpaśyaccandramā naiva sūryo
rāmāḥ kāścittāḥ sma tasminnarendre |
mahāvanaṃ gacchati kauravendre
śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ