अध्याय 75: कुण्डिनपुर में नल का सम्मान और विद्याओं का आदान

अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलंकृतः ।
वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम्

atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ |
vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam

ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः ।
ततो नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा

tato'bhivādayāmāsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ |
tato nu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā

तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा ।
यथार्हं पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभुः

taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravatparayā mudā |
yathārhaṃ pūjayitvā ca samāśvāsayata prabhuḥ

नलेन सहितां तत्रदमयन्तीं पतिव्रताम् ।
अनुजग्राह महता सत्कारेण क्षितीश्वरः

nalena sahitāṃ tatradamayantīṃ pativratām |
anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ

तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि ।
परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत्

tāmarhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi |
paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvatpratyavedayat

ततो बभूव नमरे सुमहान्हर्षजः स्वनः ।
जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम्

tato babhūva namare sumahānharṣajaḥ svanaḥ |
janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathā''gatam

अशोभयच्च नगरीं पताकाध्वजमालिनीम् ।
सिक्ताः सुमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः स्वलंकृताः

aśobhayacca nagarīṃ patākādhvajamālinīm |
siktāḥ sumṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ svalaṃkṛtāḥ

द्वारिद्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः ।
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च

dvāridvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ |
arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca

ऋतुपर्णोऽपिशुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् ।
दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः

ṛtuparṇo'piśuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam |
damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ

तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवः ।
स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमितः

tamānāyya nalaṃ rājā kṣamayāmāsa pārthivaḥ |
sa ca taṃ kṣamayāmāsa hetubhirbuddhisaṃmitaḥ

स सत्कृतोमहीपालो नैषधं विस्मिताननः ।
दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत

sa satkṛtomahīpālo naiṣadhaṃ vismitānanaḥ |
diṣṭyā sameto dāraiḥ svairbhavānityabhyanandata

कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध ।
अज्ञातवासे वसतो मद्गृहेवसुधाधिप

kaccittu nāparādhaṃ te kṛtavānasmi naiṣadha |
ajñātavāse vasato madgṛhevasudhādhipa

यदि वाऽबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्ध्याऽपि कानिचित् ।
मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं क्षन्तुमर्हसि

yadi vā'buddhipūrvāṇi yadi buddhyā'pi kānicit |
mayā kṛtānyakāryāṇi tāni tvaṃ kṣantumarhasi

न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव ।
कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव

na me'parādhaṃ kṛtavāṃstvaṃ svalpamapi pārthiva |
kṛte'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava

पूर्वं ह्यापि सखा मेऽसि संबन्धी च जनाधिप ।
अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि

pūrvaṃ hyāpi sakhā me'si saṃbandhī ca janādhipa |
ata ūrdhvaṃ tu bhūyastvaṃ prītimāhartumarhasi

सर्वकामैः सुविहितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि ।
न तथा स्वगृहेराजन्यथा तव गृहे सदा

sarvakāmaiḥ suvihitaiḥ sukhamasmyuṣitastvayi |
na tathā svagṛherājanyathā tava gṛhe sadā

इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ।
तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव

idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati |
tadupākartumicchāmi manyase yadi pārthiva

एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन क्रमणा

evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇāya naiṣadhaḥ |
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena kramaṇā

गृहीत्वा चाश्वहृदयं प्रीतो भागस्वरिर्नृप ।
निषधाधिपतेश्चापि दत्ताऽक्षहृदयं नृपः ।
सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह

gṛhītvā cāśvahṛdayaṃ prīto bhāgasvarirnṛpa |
niṣadhādhipateścāpi dattā'kṣahṛdayaṃ nṛpaḥ |
sūtamanyamupādāya yayau svapurameva ha

ऋतुपर्णे गते राजन्नलो राजा विशांपते ।
नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्गमिवावसत्

ṛtuparṇe gate rājannalo rājā viśāṃpate |
nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgamivāvasat