अध्याय 73: नल के चिह्न और उनके पकाए भोजन का स्वाद

केशिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा दमयन्ती विशांपते ।
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्

keśinyāstadvacaḥ śrutvā damayantī viśāṃpate |
śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīmidamabravīt

गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके ।
अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय

gaccha keśini bhūyastvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke |
abruvāṇā samīpasthā caritānyasya lakṣaya

यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि ।
तत्रसंचेष्टमानस्य संलक्षेथा विचेष्टितम्

yadā ca kiṃcitkuryātsa kāraṇaṃ tatra bhāmini |
tatrasaṃceṣṭamānasya saṃlakṣethā viceṣṭitam

न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि केशिनि ।
याचते न जलं देयं सकृच्चात्वरमाणया ।
एतत्सर्वं समीक्ष्यत्वं चरितं मे निवेदय

na cāsya pratibandhena deyo'gnirapi keśini |
yācate na jalaṃ deyaṃ sakṛccātvaramāṇayā |
etatsarvaṃ samīkṣyatvaṃ caritaṃ me nivedaya

निमित्तं यत्त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम् ।
यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम

nimittaṃ yattvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam |
yaccānyadapi paśyethāstaccākhyeyaṃ tvayā mama

दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी ।
निशाम्याथ हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत्

damayantyaivamuktā sā jagāmātha ca keśinī |
niśāmyātha hayajñasya liṅgāni punarāgamat

सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
निमित्तं यत्तया दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम्

sā tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat |
nimittaṃ yattayā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam

दृढं शुच्यपदानोसौ न मया मानुषः क्वचित् ।
दृष्टपूर्वः श्रुतो वाऽपि दमयन्ति तथाविधः

dṛḍhaṃ śucyapadānosau na mayā mānuṣaḥ kvacit |
dṛṣṭapūrvaḥ śruto vā'pi damayanti tathāvidhaḥ

ह्रस्वमासाद्य तु द्वारं नासौ विनमते क्वचित् ।
तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् ।
संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम्

hrasvamāsādya tu dvāraṃ nāsau vinamate kvacit |
taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgamutsarpati yathāsukham |
saṃkaṭe'pyasya sumahadvivaraṃ jāyate'dhikam

ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः ।
ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः ।
प्रेषितं तत्रराज्ञा तु मांसं बहु च पाशवम्

ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ |
ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ |
preṣitaṃ tatrarājñā tu māṃsaṃ bahu ca pāśavam

तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिताः ।
ते तेनावेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा एवाभवंस्ततः

tasya prakṣālanārthāya kumbhāstatropakalpitāḥ |
te tenāvekṣitāḥ kumbhāḥ pūrṇā evābhavaṃstataḥ

ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः ।
तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत्

tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ |
tṛṇamuṣṭiṃ samādāya savitustaṃ samādadhat

अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः ।
तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताऽमिहागता

atha prajvalitastatra sahasā havyavāhanaḥ |
tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitā'mihāgatā

अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया ।
यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दह्यते शुभे

anyacca tasminsumahadāścaryaṃ lakṣitaṃ mayā |
yadagnimapi saṃspṛśya naivāsau dahyate śubhe

छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम् ।
अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम्

chandena codakaṃ tasya vahatyāvarjitaṃ drutam |
atīva cānyatsumahadāścaryaṃ dṛṣṭavatyaham

यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः ।
मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा ।
भूय एव सुगन्धीनि हृपितानि भवन्ति हि

yatsa puṣpāṇyupādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ |
mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi nānyathā |
bhūya eva sugandhīni hṛpitāni bhavanti hi

एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाऽहं भृशविस्मिता ।
चेष्टितानि विशालाक्षि बाहुकस्य समीपतः

etānyadbhutakalpāni dṛṣṭvā'haṃ bhṛśavismitā |
ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् ।
अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम्

damayantī tu tacchrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam |
amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam

सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् ।
केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदन्ती पुनरब्रवीत्

sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam |
keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudantī punarabravīt

पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् ।
महानसाच्छ्रितं मांसमानयस्वेह भामिनि

punargaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam |
mahānasācchritaṃ māṃsamānayasveha bhāmini

सा दृष्ट्वाबाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च ।
अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणात्प्रियकारिणी ।
दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन

sā dṛṣṭvābāhuke vyagre tanmāṃsamapakṛṣya ca |
atyuṣṇameva tvaritā tatkṣaṇātpriyakāriṇī |
damayantyai tataḥ prādātkeśinī kurunandana

साऽशिता नलसिद्धस् मांसस्य बहुशः पुरा ।
प्राश्य मत्वा नलं सूतं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता

sā'śitā nalasiddhas māṃsasya bahuśaḥ purā |
prāśya matvā nalaṃ sūtaṃ prākrośadbhṛśaduḥkhitā

वैक्लव्यं परमं गत्वाप्रक्षाल्य च मुखं ततः ।
मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत्

vaiklavyaṃ paramaṃ gatvāprakṣālya ca mukhaṃ tataḥ |
mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārat

इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः ।
अभिद्रुत्य तदा राजा परिष्वज्याङ्कमानयत्

indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ |
abhidrutya tadā rājā pariṣvajyāṅkamānayat

बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ।
भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह

bāhukastu samāsādya sutau surasutopamau |
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā susvaraṃ praruroda ha

नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा ।
उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत्

naiṣadho darśayitvā tu vikāramasakṛttadā |
utsṛjya sahasā putrau keśinīmidamabravīt

इदं च मदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ।
अतो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम्

idaṃ ca madṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ |
ato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpamutsṛṣṭavānaham

बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः ।
वयंच देशातिथयो गच्छ भद्रे यथासुखम्

bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ |
vayaṃca deśātithayo gaccha bhadre yathāsukham