अध्याय 72: केशिनी का बाहुक से प्रश्न

गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ।
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः

gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ |
upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ

अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता ।
पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते

abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃsamāhitā |
pṛcchethāḥ puruṣe hyenaṃ yathātattvamanindite

अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः ।
यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः

atra me mahatī śaṅkā bhavedeṣa nalo nṛpaḥ |
yathāca manasastuṣṭirhṛdayasya ca nirvṛtiḥ

ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ।
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते

brūyāścainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā |
prativākyaṃ ca suśroṇi buddhyethāstvamanindite

एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् ।
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत

evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukamabravīt |
damayantyapi kalyāṇī prāsādasthā'navvaikṣata

स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् ।
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ

svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmyaham |
damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha

कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति

kadā vai prasthitā yūyaṃ kimarthamiha cāgatāḥ |
tattvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotumicchati

श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात्

śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kosalena mahātmanā |
dvitīyo damayantyā vai bhavitā śva iti dvijāt

श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः

śrutvaitatprasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ |
hayairvātajavairmukhyairahamasya ca sārathiḥ

अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम्

atha yosau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ |
tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃtvayi karma samāhitam

पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः ।
स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः

puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrataḥ |
sa nale vidrute bhadrebhāgasvarimupasthitaḥ

अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्

ahamapyaśvakuśalaḥ sūtatve ca pratiṣṭhitaḥ |
ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam

अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः ।
कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक

atha jānāti vārṣṇeyaḥ kvanu rājā nalo gataḥ |
kathaṃ ca tvayi vā tena kathitaṃ syāttu bāhuka

इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्

ihaiva putrau nikṣipya nalasya priyadarśanau |
gatastato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham

न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि ।
गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः

na cānyaḥ puruṣaḥ kaścinnalaṃ vetti yaśasvini |
gūḍhaścarati loke'sminnaṣṭarūpo mahīpatiḥ

आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा ।
न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्

ātmaiva tu nalaṃ veda yā cāsya tadanantarā |
na hi vai svāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhicit

योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा ।
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः

yosāvayodhyāṃ prathamaṃ gatosau brāhmaṇastadā |
imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥpunaḥ

क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय

kvanu tvaṃ kitava cchittvā vastrārdhaṃ prasthito mama |
utsṛjya vipine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya

सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता

sā vai yathā samādiṣṭā tathā''ste tvatpratīkṣiṇī |
dahyamānā divārātrau vastrārdhenābhisaṃvṛtā

तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च

tasyā rudanatyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva |
prasādaṃ kuru me vīra prativākyaṃ vadasva ca

तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते ।
तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता

tasyāstatpriyamākhyānaṃ pravadasva mahāmate |
tadeva vākyaṃ vaidarbhī śrotumicchantyaninditā

एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल ।
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति

etacchrutvā prativacastasya dattaṃ tvayā kila |
yatpurā tatpunastvatto vaidarbhī śrotumicchati

एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन ।
हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने

evamuktasya keśinyā nalasya kurunandana |
hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīdaśrupūrṇe ca locane

स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत्

sa nigrāhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ |
bāṣpasaṃdigdhayā vācā punarevedamabravīt

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः

vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ |
ātmānamātmanā satyo jitaḥ svargo na saṃśayaḥ

रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः

rahitā bhartṛbhiścāpi na krudhyanti kadācana |
prāṇāṃścāritrakavacāndhārayanti varastriyaḥ

विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति

viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca |
yatsā tena parityaktā tatrana kroddhumarhati

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति

prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhatavāsasaḥ |
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati

सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम्

satkṛtā'satkṛtā vā'pi patiṃ dṛṣṭvā tathāvidham |
rājyabhraṣṭaṃ śriyā hīnaṃ kṣidhitaṃ vyasanāplutam

एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः ।
न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत

evaṃ bruvāṇastadvākyaṃ nalaḥ paramadurmanāḥ |
na bāṣpamaśakatsoḍhuṃ praruroda ca bhārata

ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम्

tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat |
tatsarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ tasya caiva tam