अध्याय 43: इन्द्रलोक में अर्जुन का स्वागत

ददर्श स पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम् ।
सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम्

dadarśa sa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām |
sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapairupaśobhitām

तत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ।
उपवीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना

tatra saugandhikānāṃ ca puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām |
upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā

नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम् ।
ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः

nandanaṃ ca vanaṃ divyamapsarogaṇasevitam |
dadarśa divyakusumairāhvayadbhiriva drumaiḥ

नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना ।
स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धे पराङ्युखैः

nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā |
sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhe parāṅyukhaiḥ

नायज्वभिर्नाव्रतिकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः ।
नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः

nāyajvabhirnāvratikairna vedaśrutivarjitaiḥ |
nānāplutāṅgaistīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ

नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन ।
पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः

nāpi yajñahanaiḥ kṣudrairdraṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃcana |
pānapairgurutalpaiśca māṃsādairvā durātmabhiḥ

स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम् ।
प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम्

sa taddivyaṃ vanaṃ paśyandivyagītanināditam |
praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm

तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः ।
संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा

tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ |
saṃsthitānyabhiyātāni dadarśāyutaśastadā

संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः ।
पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः

saṃstūyamāno gandharvairapsarobhiśca pāṇḍavaḥ |
puṣpagandhavahaiḥ puṇyairvāyubhiścānuvījitaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
हृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
hṛṣṭāḥ saṃpūjayāmāsuḥ pārthamakliṣṭakāriṇam

आसीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम्

āsīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditraniḥsvanaiḥ |
pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam

नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम् ।
इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः

nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam |
indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ

तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनौ तथा ।
आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः

tatra sādhyāstathā viśve maruto'thāśvinau tathā |
ādityā vasavo rudrāstathā brahmarṣayo'malāḥ

राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः ।
तम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हाहा हूहूः

rājarṣayaśca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ |
tambururnāradaścaiva gandharvau ca hāhā hūhūḥ

तान्स सर्वान्समागम्य विधिवत्कुरुनन्दनः ।
ततोऽपश्यद्देवराजं शतक्रतुमरिंदमः

tānsa sarvānsamāgamya vidhivatkurunandanaḥ |
tato'paśyaddevarājaṃ śatakratumariṃdamaḥ

ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात् ।
ददर्श साक्षाद्देवेशं पितरं पाकशासनम्

tataḥ pārtho mahābāhuravatīrya rathottamāt |
dadarśa sākṣāddeveśaṃ pitaraṃ pākaśāsanam

पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ।
दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता

pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā |
divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā

विश्वावसुप्रभृतिनिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दिभिः ।
स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश्च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः

viśvāvasuprabhṛtinirgandharvaiḥ stutivandibhiḥ |
stūyamānaṃ dvijāgryaiśca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ

ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाऽभ्यगमद्बली ।
स चैनं वृत्तपीनाभ्यां बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णत

tato'bhigamya kaunteyaḥ śirasā'bhyagamadbalī |
sa cainaṃ vṛttapīnābhyāṃ bāhubhyāṃ pratyagṛhṇata

ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते ।
शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके

tataḥ śakrāsane puṇye devarṣigaṇasevite |
śakraḥ pāṇau gṛhītvainamupāveśayadantike

मूर्धि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ।
अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा

mūrdhi cainamupāghrāya devendraḥ paravīrahā |
aṅkamāropayāmāsa praśrayāvanataṃ tadā

सहस्राक्षनियोगात्स पार्थः शक्रासनं तदा ।
आरुरुक्षुरमेयात्मा द्वितीय इववासवः

sahasrākṣaniyogātsa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā |
ārurukṣurameyātmā dvitīya ivavāsavaḥ

ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम् ।
पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन्

tataḥ premṇā vṛtraśatrurarjunasya śubhaṃ mukham |
pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan

प्रमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ ।
ज्याशरक्षेपकिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ

pramārjamānaḥ śanakairbāhū cāsyāyatau śubhau |
jyāśarakṣepakinau stambhāviva hiraṇmayau

वज्रग्रहणचिह्नेन करेण परिसान्त्वयन् ।
मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू चास्फोटयञ्शनैः

vajragrahaṇacihnena kareṇa parisāntvayan |
muhurmuhurvajradharo bāhū cāsphoṭayañśanaiḥ

स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ।
हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा

smayanniva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk |
harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā

एकासनोपविष्टौ तौ शोभयांसचक्रतुः सभाम् ।
सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामिवोदितौ

ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃsacakratuḥ sabhām |
sūryācandramasau vyoma caturdaśyāmivoditau

तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना ।
गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु

tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā |
gandharvāstumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu

घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा ।
उर्वशी मिश्रकेशी च दण्डगौरी वरूथीनि

ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā |
urvaśī miśrakeśī ca daṇḍagaurī varūthīni

गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा ।
चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा

gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā |
citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā

एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्रतत्र शुचिस्मिताः ।
चत्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः

etāścānyāśca nanṛtustatratatra śucismitāḥ |
cattapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ

महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः ।
कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहरैः

mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ |
kaṭākṣahāvamādhuryaiścetobuddhimanoharaiḥ

[ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् ।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा

[tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyamuttamam |
śakrasya matamājñāya pārthamānarcurañjasā

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् ।
प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम्

pādyamācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam |
praveśayāmāsuratho puraṃdaraniveśanam

एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः ।
उपशिक्षन्महास्राणि ससंहाराणि पाण्डवः

evaṃ saṃpūjito jiṣṇuruvāsa bhavane pituḥ |
upaśikṣanmahāsrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ

शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं च दुःसहम् ।
अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः

śakrasya hastāddayitaṃ vajramastraṃ ca duḥsaham |
aśanīśca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः ।
पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दानवसत्सुखी

gṛhītāstrastu kaunteyo bhrātṝnsasmāra pāṇḍavaḥ |
puraṃdaraniyogācca pañcābdānavasatsukhī

ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते ।
नृत्यं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि

tataḥ śakro'bravītpārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate |
nṛtyaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenādavāpnuhi

वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते ।
तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति

vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yanna vidyate |
tadarjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः ।
स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः

sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ |
sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ

गीतवादित्रनृत्यानि भूय एवादिदेश ह ।
तथाऽपि नालभच्छर्म तरस्वी द्यूतकारितम्

gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha |
tathā'pi nālabhaccharma tarasvī dyūtakāritam

दुःशासनवधामर्षी शकुनेः सौबलस्य च ।
ततस्तेनातुलां प्रीतिमुपागम्य क्वचित्क्वचित् ।
गान्धऱ्वमतुलं नृत्यं वादित्रं चोपलब्धवान्

duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca |
tatastenātulāṃ prītimupāgamya kvacitkvacit |
gāndhaṟvamatulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān

स शिक्षितो नृत्यगुणाननेका-
न्वादित्रगीतार्थगुणांश्च सर्वान् ।
न शर्ण लेभे परवीरहन्ता
भ्रातॄन्स्मरन्मातरं चैव कुन्तीम्

sa śikṣito nṛtyaguṇānanekā-
nvāditragītārthaguṇāṃśca sarvān |
na śarṇa lebhe paravīrahantā
bhrātṝnsmaranmātaraṃ caiva kuntīm