अध्याय 41: लोकपालों द्वारा अर्जुन को दिव्य अस्त्र

तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी गोवृषध्वजः ।
जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमीयिवान्

tasya saṃpaśyatastveva pinākī govṛṣadhvajaḥ |
jagāmādarśanaṃ bhānurlokasyevāstamīyivān

ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ।
मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत

tato'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā |
mayā sākṣānmahādevo dṛṣṭa ityeva bhārata

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः ।
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्ट पाणिना

dhanyosmyanugṛhītosmi yanmayā tryambako haraḥ |
pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaśṭa pāṇinā

कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना ।
शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम्

kṛtārthaṃ cāvagacchāmi paramātmānamātmanā |
śatrūṃśca vijitānsarvānnirvṛttaṃ ca prayojanam

इत्येवं चिन्तयानस्य पार्थस्यामिततेजसः ।
ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः ।
यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः

ityevaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ |
tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayansarvato diśaḥ |
yādogaṇavṛtaḥ śrīmānājagāma jaleśvaraḥ

नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैर्मरुद्गणैः ।
वरुणो यादसांभर्ता वशी तं देशमागमत्

nāgairnadairnadībhiśca daityaiḥ sādhyairmarudgaṇaiḥ |
varuṇo yādasāṃbhartā vaśī taṃ deśamāgamat

अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा ।
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः

atha jāmbūnadavapurvimānena mahārciṣā |
kuberaḥ samanuprāpto yakṣairanugataḥ prabhuḥ

विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः ।
धनानामधिपः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः

vidyotayannivākāśamadbhutopamadarśanaḥ |
dhanānāmadhipaḥ śrīmānarjunaṃ draṣṭumāgataḥ

तथा लोकान्तकः श्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान् ।
मर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः

tathā lokāntakaḥ śrīmānyamaḥ sākṣātpratāpavān |
martyamūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhirlokabhāvanaiḥ

दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ।
वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन्

daṇḍapāṇiracintyātmā sarvabhūtavināśakṛt |
vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan

त्रील्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वाश्चैव पन्नगान् ।
द्वितीय इव मार्ताण्डो युगान्ते समुपस्थिते

trīllokānguhyakāṃścaiva gandharvāścaiva pannagān |
dvitīya iva mārtāṇḍo yugānte samupasthite

भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ।
समास्थायार्जुनं तत्रददृशुस्तपसान्वितम्

bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ |
samāsthāyārjunaṃ tatradadṛśustapasānvitam

ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः ।
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः

tato muhūrtādbhagavānairāvataśirogataḥ |
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇairvṛtaḥ

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे नागराजस्थः सितमभ्रमिव स्थितः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuśubhe nāgarājasthaḥ sitamabhramiva sthitaḥ

संस्तूयमानो गन्धर्वैर्ऋषिभिश्च तपोधनैः ।
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः

saṃstūyamāno gandharvairṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ

अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम् ।
यमऋ परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः

atha meghasvano dhīmānvyājahāra śubhāṃ giram |
yamaṛ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśamāsthitaḥ

अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान् ।
दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हति दर्शनम्

arjunārjuna paśyāsmām̐llokapālānsamāgatān |
dṛṣṭiṃ te vitarāmo'dya bhavānarhati darśanam

पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः ।
नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः

pūrvarṣiramitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ |
niyogādbrahmaṇastāta martyatāṃ samupāgataḥ

त्वया च वसुसंभूतो महावीर्यः पितामहः ।
भीष्मः परमधर्मात्मा जेतव्यश्च रणेऽनघ

tvayā ca vasusaṃbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ |
bhīṣmaḥ paramadharmātmā jetavyaśca raṇe'nagha

क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम् ।
निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन

kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam |
nivātakavacāścaiva saṃsādhyāḥ kurunandana

पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः ।
कर्णश्व सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय

piturmamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ |
karṇaśva sumahāvīryastvayā vadhyo dhanaṃjaya

अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
त्वया निपातिता युद्धेस्वकर्मफलनिर्जिताम् ।
गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन

aṃśāśca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām |
tvayā nipātitā yuddhesvakarmaphalanirjitām |
gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvamarikarśana

अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थासय्ति फल्गुन ।
त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे

akṣayā tava kīrtiśca loke sthāsayti phalguna |
tvayā sākṣānmahādevastoṣito hi mahāmṛdhe

लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह

laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha

गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम् ।
अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि

gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍamaprativāraṇam |
anenāstreṇa sumahattvaṃ hi karma kariṣyasi

प्रतिजग्राह पार्थोपि विधिवत्कुरुनन्दनः ।
समन्त्रं सोपरोधं च समोक्षविनिवर्तनम्

pratijagrāha pārthopi vidhivatkurunandanaḥ |
samantraṃ soparodhaṃ ca samokṣavinivartanam

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसांपतिः ।
पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः

tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃpatiḥ |
paścimāṃ diśamāsthāya giramuccārayanprabhuḥ

पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ।
पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोस्मि जलेश्वरः

pārtha kṣatriyamukhyastvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ |
paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇosmi jaleśvaraḥ

मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारितान् ।
प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सहरहस्यनिवर्तनान्

mayā samudyatānpāśānvāruṇānanivāritān |
pratigṛhṇīṣva kaunteya saharahasyanivartanān

एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये ।
दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम्

ebhistadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye |
daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām

तस्मादिमान्महासत्व मत्प्रसादसमुत्थितान् ।
गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोप्याततायिनः

tasmādimānmahāsatva matprasādasamutthitān |
gṛhāṇa na hi te mucyedantakopyātatāyinaḥ

अनेन त्वं यदाऽस्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि ।
तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः

anena tvaṃ yadā'streṇa saṃgrāme vicariṣyasi |
tadā niḥkṣatriyā bhūmirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

ततस्तान्वारुणानस्त्रान्दिव्यानस्त्रविदांवरः ।
प्रतिजग्राह विधिवद्वरुणाद्वासविस्तदा

tatastānvāruṇānastrāndivyānastravidāṃvaraḥ |
pratijagrāha vidhivadvaruṇādvāsavistadā

ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभापत ।
दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च

tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo'bhyabhāpata |
datteṣvastreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca

प्रीतोऽहमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाहल ।
त्वया सह समागम्य अजितेन तथैव च

prīto'hamapi te prājña pāṇḍaveya mahāhala |
tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca

सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन ।
सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः

savyasācinmahābāho pūrvadeva sanātana |
sahāsmābhirbhavāñśrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ

दर्शनं ते त्विदं दिव्यं प्रदिशामि नरर्षभ ।
अमानुषान्महाबाहो दुर्जयानपि जेष्यसि

darśanaṃ te tvidaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha |
amānuṣānmahābāho durjayānapi jeṣyasi

मत्तश्चैव भवानाशु गृह्णात्वस्त्रमनुत्तमम् ।
अनेन त्वमनीकानि धार्तराष्ट्रस्य धक्ष्यसि

mattaścaiva bhavānāśu gṛhṇātvastramanuttamam |
anena tvamanīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi

मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं भम ।
ओजस्तेजोद्युतिकरं प्रस्वापनमरातिनुत्

matto'pi tvaṃ gṛhāṇāstramantardhānaṃ priyaṃ bhama |
ojastejodyutikaraṃ prasvāpanamarātinut

महात्मना शंकरेण त्रिपुरं निहतं यादा ।
तदैतदस्त्रं निर्मुक्तं येन दग्धा महासुराः

mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yādā |
tadaitadastraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ

त्वदर्थमुद्यतं चेदं मया सत्यपराक्रम ।
त्वमर्हो धारणे चास्य मेरुप्रतिमगौरव ।

tvadarthamudyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama |
tvamarho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava |

ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः ।
कौबेरमधिजग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः

tato'rjuno mahābāhurvidhivatkurunandanaḥ |
kauberamadhijagrāha divyamastraṃ mahābalaḥ

ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णयावाचादिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः

tato'bravīddevarājaḥ pārthamakliṣṭakāriṇam |
sāntvayañślakṣṇayāvācādivyadundubhiniḥsvanaḥ

कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः ।
परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः

kuntīmātarmahābāho tvamīśānaḥ purātanaḥ |
parāṃ siddhimanuprāptaḥ sākṣāddevagatiṃ gataḥ

देवकार्यं तु सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम ।
आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते

devakāryaṃ tu sumahattvayā kāryamariṃdama |
āroḍhavyastvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute

रथो मातलिसंयुक्त आगतस्त्वत्कृते मम ।
तत्र तेऽहंप्रदास्यामि सर्वाण्यस्त्राणि कौरव

ratho mātalisaṃyukta āgatastvatkṛte mama |
tatra te'haṃpradāsyāmi sarvāṇyastrāṇi kaurava

तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि ।
जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः

tāndṛṣṭvā lokapālāṃstu sametāngirimūrdhani |
jagāma vismayaṃ dhīmānkuntīputro dhanaṃjayaḥ

ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान् ।
पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि

tato'rjuno mahātejā lokapālānsamāgatān |
pūjayāmāsa vidhivadvāgbhiradbhiḥ phalairapi

ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम् ।
यथागतेन विबुधाः सर्वे कामं मनोजवाः

tataḥ pratiyayurdevāḥ pratipūjya dhanaṃjayam |
yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmaṃ manojavāḥ

ततो ऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्पभः ।
कृतार्थमथ चात्मानं स मेने पूर्णमानसम्

tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarpabhaḥ |
kṛtārthamatha cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasam