अध्याय 314: यक्ष के प्रश्न और युधिष्ठिर के उत्तर

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान्

sa dadarśa hatānbhrātṛm̐llokapālāniva cyutān |
yugānte samanuprāpte śakravaiśravaṇopamān

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः

vinikīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatamarjunam |
bhīmasenaṃ yamau caiva nirviceṣṭāngatāyuṣaḥ

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः ।

sadīrghamuṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ |
tāndṛṣṭvā patitānbhrātṝnsarvāṃścintāsamanvitaḥ |

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे

nanu tvayā mahābāho pratijñātaṃ vṛkodara |
suyodhanasya bhetsyāmi gadayā sakthinī raṇe

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने

vyarthaṃ tadadya me sarvaṃ tvayi vīre nipātite |
mahātmani mahābāho kurūṇāṃ kīrtivardhane

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा

manuṣyasaṃbhavā vāco vidharmiṇyaḥ pratiśrutāḥ |
bhavatāṃ divyavācastu tā bhavantu kathaṃ mṛṣā

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै

devāścāpi yadā'vocanmūtake tvāṃ dhanaṃjaya |
sahasrākṣādanavaraḥ kunti putrastaveti vai

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा

uttare pāriyātre ca jagurbhūtāni sarvaśaḥ |
vipranaṣṭāṃ śriyaṃ caiṣāmāhartā punarojasā

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः

nāsya jetā raṇe kaścidajetā naiṣa kasyacit |
soyaṃ mṛtyuvaśaṃ yātaḥ kathaṃ jiṣṇurmahābalaḥ

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम

ayaṃ mamāśāṃ saṃhatya śete bhūmau dhanaṃjayaḥ |
āśrityayaṃ vayaṃ nāthaṃ duḥkhānyetāni sehima

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ

raṇe pragalbhau vīrau ca sadā śatrunibarhaṇau |
kathaṃ ripuvaśaṃ yātau kuntīputrau mahābalau |
yau sarvāstrā pratihatau bhīmasenadhanaṃjayau

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama durhṛdaḥ |
yamau yadetau dṛṣṭvā'dya patitau nāvadīryate

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः

śāstrajñā deśakālajñāstapoyuktāḥ kriyānvitāḥ |
akṛtvā sadṛśaṃ karma kiṃ śedhvaṃ puruṣarṣabhāḥ

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः

avikṣataśarīrāścāpyapramṛṣṭaśarāsanāḥ |
asaṃjñā bhuvi saṃgamya kiṃ śeṣvamaparājitāḥ

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः

sānūni vādreḥ saṃsuptāndṛṣṭvā bhrātṛnmahāmatiḥ |
sukhaṃ prasuptānprasvinnaḥ khinnaḥ kaṣṭāṃ daśāṃ gataḥ

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः

evamevedamityuktvā dharmātmā sa nareśvaraḥ |
śokasāgaramadhyastho dadhyau kāraṇamākulaḥ

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः

itikartavyatāṃ ceti deśakālavibhāgavit |
nābhipede mahābāhuścintayāno mahāmatiḥ

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः

atha saṃstabhya dharmātmā tadā''tmānaṃ tapaḥsutaḥ |
evaṃ vilapya bahudhā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
buddhyā vicintayāmāsa vīrāḥ kena nipātitāḥ

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः

naiṣāṃ śastraprahārosti padaṃ nehāsti kasyacit |
bhūtaṃ mahadedaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम्

ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam |
bhrātṝṇāṃ nnyasanaṃ ghoraṃ samameva mahātmanām

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना

syāttu duryodhanenedamupāṃśu parikalpitam |
gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः

yas kāryamakāryaṃ vā samameva bhavatyuta |
kastasya viśvasedvīro duṣkṛterakṛtātmanaḥ

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत्

athavā puruṣairgūḍhaiḥ prayogo'yaṃdurātmanaḥ |
bhavediti mahābuddhirbahudhā samacintayat

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये

ācāryaṃ kiṃ nu vakṣyāmi kṛpaṃ bhīṣmamahaṃ nu kim |
viduraṃ kiṃ nu vakṣyāmi bṛhaspatisamaṃ naye

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम्

ambāṃ ca kiṃ nu vakṣyāmi sarvadā duḥkhabhāginīm |
dṛṣṭvā māṃ bhrātṛbhirhīnaṃ pṛcchantīṃ putragṛddhinīm

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः

yadā tvaṃ bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ śakratulyaparākramaiḥ |
sārdhaṃ vanaṃ gato vīraiḥ kathamekastvamāgataḥ

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते ।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत्

kasya kiṃ nu viṣeṇedamudakaṃ dūṣitaṃ yathā |
mṛtānāmapi caiteṣāṃ vikṛtaṃ naiva jāyate |
mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇāmityacintayat

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते

ekaikaśaścaughabalānimānpuruṣasattamān |
ko'nyaḥ pratisamāseta kālāntaka yamādṛte

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे

etena vyavasāyena tattoyaṃ vyavagāḍhavān |
pātukāmaśca tattoyamantarikṣātsa śuśruve

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः ।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि

ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo
nītā mayā pretavaśaṃ tavānujāḥ |
tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra
na cetpraśnānpṛcchato vyākaroṣi

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च

mā tāta sāhasaṃ kārṣīrmama pūrvaparigrahaḥ |
praśnānuktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम्

rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk |
pṛcchāmi ko bhavāndevo naitacchakuninā kṛtam

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा

himavānpāriyātraśca vindhyo malaya eva ca |
catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान्

tvayā'tīva mahatkarma kṛtaṃ ca balināṃ vara |
vinighnatā maheṣvāsāṃścaturopi mamātmajān

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम्

yānna devā na gandharvā nāsurāśca na rākṣasāḥ |
vipaheranmahāyuddhe kṛtaṃ te tanmahādbhutam

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम

na te jānāmi yatkāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति

yenāssyudvignahṛdayaḥ samutpanna śirojvaraḥ |
pṛcchāmi bhagavaṃstasmātko bhavāniha tiṣṭhati

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः

yakṣo'hamasmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ |
mayaite nihatā sarve bhrātaraste nivāritāḥ

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः

tatastāmaśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām |
yakṣasya bruvato rājannākampata tadā''sthitaḥ

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम्

virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam |
jvalanārkapratīkāśamadhṛṣyaṃ parvatopamam

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम्

setumāśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ |
meghagambhīranādena tarjayantaṃ mahāsvanam

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम्

uvāca yakṣaḥ kaunteyaṃ bhrātṛśokaprapīḍitam

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया ।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता

ime te bhrātaro rājanvāryamāṇā mayā'sakṛt |
balāttoyaṃ jihīrṣantastato vai mṛditā mayā |
na peyamudakaṃ rājanprāṇāniha parīpsatā

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च

pārtha mā sāhasaṃ kārṣīrmama pūrvaparigrahaḥ |
praśnānuktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम्

na cāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम्

kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā |
yadātmanā svamātmānaṃ praśaṃsetpuruṣarṣabha |
yathāprajñaṃ tu te praśnānprativakṣyāmi pṛccha mām

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति

kiṃsvidādityamunnayati ke ca tasyābhitaścarāḥ |
kaścainamastaṃ nayati kasmiṃśca pratitiṣṭhati

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति

brahmādityamunnayati devāstasyābhitaścarāḥ |
dharmaścāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान्

kena svicchrotriyo bhavati kena svidvindate mahat |
kena sviddvitīyavānbhavati rājankena ca buddhimān

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया

śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat |
dhṛtyā dvitīyavānbhavati buddhimānvṛddhasevayā

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव

kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaśca dharmaḥ satāmiva |
kaścaiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kimeṣāmasatāmiva

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव

svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satāmiva |
maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo'satāmiva

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव

kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaśca dharmaḥ satāmiva |
kaścaiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kimeṣāmasatāmiva

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव

iṣvastrameṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satāmiva |
bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo'satāmiva

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते

kimekaṃ yajñiyaṃ sāma kimekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ |
kā caiṣāṃ vṛṇute yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते

prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ |
ṛgekā vṛṇute yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम्

kiṃsvidāvapatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃsvinnivapatāṃ varam |
kiṃsvitpratiṣṭhamānānāṃ kisvitprasavatāṃ varam

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः

varṣamāvapatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nivapatāṃ varam |
gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ prasavatāṃ varaḥ

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति

indriyārthānanubhavanbuddhimām̐llokapūjitaḥ |
saṃmataḥ sarvabhūtānāmucchvasanko na jīvati

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति

devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāmātmanaśca yaḥ |
na nirvapati pañcānāmucchvasanna sa jīvati

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात्

kiṃsvidgurutaraṃ bhūmeḥ kiṃsviduccataraṃ ca khāt |
kiṃsvicchīghrataraṃ vāyoḥ kiṃsvidbahutaraṃ tṛṇāt

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात्

mātā gurutarā bhūmeḥ khātpitoccatarastathā |
manaḥ śīghrataraṃ vātāccintā bahutarī tṛṇāt

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते

kiṃsvitsuptaṃ na nimiṣati kiṃsvijjātaṃ na ceṅgate |
kasyasviddhṛdayaṃ nāsti kā svidvegena vardhate

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते

matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na ceṅgate |
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः

kiṃsvitpravasato mitraṃ kiṃsvinmitraṃ gṛhe sataḥ |
āturas ca kiṃ mitraṃ kiṃsvinmitraṃ mariṣyataḥ

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः

vidyā pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ |
āturasya bhiṣaṅmitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत्

ko'tithiḥ sarvabhūtānāṃ kiṃ sviddharmaṃ sanātanam |
amṛtaṃ kiṃsvidrājendrakiṃsvitsarvamidaṃ jagat

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत्

atithiḥ sarvabhūtānāmagniḥ somo gavāmṛtam |
sanātano'mṛto dharmo vāyuḥ sarvamidaṃ jagat

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत्

kiṃsvideko vicarate jātaḥ ko jāyate punaḥ |
kiṃsviddhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃsvidāvapanaṃ mahat

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत्

sūrya eko vicarate candramā jāyate punaḥ |
agnirhimasya bhaiṣajyaṃ bhūmirāvapanaṃ mahat

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम्

kiṃsvidekapadaṃ dharmyaṃ kiṃsvidekapadaṃ yaśaḥ |
kiṃsvidekapadaṃ svargyaṃ kiṃsvidekapadaṃ sukham

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम्

dākṣyamekapadaṃ dharmyaṃ dānamekapadaṃ yaśaḥ |
satyamekapadaṃ svargyaṃ śīlamekapadaṃsukham

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम्

kiṃsvidātmā manuṣyasya kiṃsviddaivakṛtaḥ sakhā |
upajīvanaṃ kisvidasya kiṃsvidasya parāyaṇam

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्

putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā |
upajīvanaṃ ca parjanyo dānamasya parāyaṇam

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं

dhanyānāmuttamaṃ kiṃsviddhanānāṃ syātkimuttamam |
lābhānāmuttamaṃ kiṃsyātsukhānāṃ syātkimuttamaṃ

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा

dhanyānāmuttamaṃ dākṣyaṃ dhanānāmuttamaṃ śrutam |
lābhānāṃ śreya ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭiruttamā

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते

kiṃsviddharmaparaṃ loke kaśca dharmaḥ sadāphalaḥ |
kiṃ niyamya na śocanti kaiś sandhirna jīryate

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते

ānṛśaṃsyaṃ paraṃ dharmo tretādharmaḥ sadāphalaḥ |
mano yamya na śocanti sandhiḥ sadbhirna jīryate

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत्

kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃnu hitvā na śocati |
kiṃnu hitvā'rthavānbhavati kiṃnu hitvā sukhī bhavet

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्

mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati |
kāmaṃ hitvā'rthavānbhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु

kimarthaṃ brāhmaṇe dānaṃ kimarthaṃ naṭanartake |
kimarthaṃ caiva bhṛtyeṣu kimarthaṃ caiva rājasu

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु

dharmārthaṃ brāhmaṇe dānaṃ yaśorthaṃ naṭanartake |
bhṛtyeṣu saṅgrahārthaṃ ca bhayārthaṃ caiva rājasu

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति

ajñānenāvṛto lokastamasā na prakāśate |
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति

ajñānenāvṛto lokastamasā na prakāśate |
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत्

mṛtaḥ kathaṃ syātpuruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavat |
śrāddhaṃ mṛtaṃkathaṃ vā syātkathaṃ yajñā mṛto bhavet

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः

mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭramarājakam |
mṛtamaśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñastvadakṣiṇaḥ

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च

kā dikkimudakaṃ pārtha kimannaṃ kiṃ ca vai viṣam |
śrāddhasya kālamākhyāhi tataḥ piba harasva ca

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे

santo digjalamākāśaṃ gaurannaṃ brāhmaṇaṃ viṣam |
śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता

tapaḥ kiṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ ko damaśca prakīrtitaḥ |
kṣamā ca kā parā proktā kā ca hrīḥ parikīrtitā

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम्

tapaḥ svadharmavartitvaṃ manaso damanaṃ damaḥ |
kṣamā dvandvasahiṣṇutvaṃ hrīrakāryanivartanam

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम्

kiṃ jñānaṃ procyate rājankaḥ śamaśca prakīrtitaḥ |
dayā ca kā parā proktā kiṃ cārjavamudāhṛtam

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता

jñānaṃ tattvārthasambodhaḥ śamaścittapraśāntatā |
dayā sarvasukhaiṣitvamārjavaṃ samacittatā

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः

kaḥ śatrurdurjayaḥ puṃsāṃ kaśca vyādhiranantakaḥ |
kīdṛśaśca smṛtaḥ sādhurasādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः

krodhaḥ sudurjayaḥ śatrurlobho vyādhiranantakaḥ |
sarvabhūtahitaḥ sādhurasādhurnirdayaḥ smṛtaḥ

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः

ko mohaḥ procyate rājankaśca mānaḥ prakīrtitaḥ |
kimālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaśca śokaḥ prakīrtitaḥ

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते

moho hi dharmamūḍhatvaṃ mānastvātmābhimānitā |
dharmaniṣkriyatā''lasyaṃ śokastvajñānamucyate

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते

kiṃ sthairyamṛṣibhiḥ proktaṃ kiṃ ca dhairyamudāhṛtam |
snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ dānaṃ ca kimihocyate

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम्

svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyamindriyanigrahaḥ |
snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ vai bhūtarakṣaṇam

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः

kaḥ paṇḍitaḥ pumānjñeyo nāstikaḥ kaśca ucyate |
ko mūrkhaḥ kaśca kāmaḥ syātko matsara iti smṛtaḥ

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः

dharmajñaḥ paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate |
kāmaḥ saṃsārahetuśca hṛttāpo matsaraḥ smṛtaḥ

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते

ko'haṃkāra iti proktaḥ kaśca dambhaḥ prakīrtitaḥ |
kiṃ taddaivaṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tatpaiśunyamucyate

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम्

mahā'jñānamahaṃkāro dambho dharmo dhvajocchrayaḥ |
daivaṃ dānaphalaṃ proktaṃ paiśunyaṃ paradūṣaṇam

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः

dharmaścārthaśca kāmaśca parasparavirodhinaḥ |
eṣāṃ nityaviruddhānāṃ kathamekatra saṃgamaḥ

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः

yadā dharmaśbhāryā ca parasparavaśānugau |
tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṃgamaḥ

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि

akṣayo narakaḥ kena prāpyate bharatarṣabha |
etanme pṛcchataḥ praśnaṃ tacchīghraṃ vaktumarhasi

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्

brāhmaṇaṃ svayamāhūya yācamānamakiṃcanam |
paścānnāstīti yo brūyātso'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्

vedeṣu dharmaśāstreṣu mithyā yo vai dvijātiṣu |
deveṣu pitṛdharmeṣu so'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्

vidyamāne dhane lobhāddānabhogavivarjitaḥ |
paścānnāstīti yo brūyātso'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम्

rājankulena vṛttena svādhyāyena śrutena vā |
brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhyetatsuniścitam

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः

śṛṇu yakṣa kulaṃ tāta na svādhyāyo na ca śrutam |
kāraṇaṃ hi dvijatve ca vṛttameva na saṃśayaḥ

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः

vṛttaṃ yatnena saṃrakṣyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ |
akṣīṇavṛtto na kṣīṇo vṛttatastu hato hataḥ

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः

paṭhakāḥ pāṭhakāścaiva ye cānye śāstracintakāḥ |
sarve vyasanino mūrkhā yaḥ kriyāvānsa paṇḍitaḥ

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः

caturvedo'pi durvṛttaḥ sa śūdrādatiricyate |
yo'gnihotraparo dāntaḥ sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

प्रियवचनवादी किं लभते
विमृशितकार्यकरः किं लभते ।
बहुमित्रकरः किं लभते
धर्मे रतः किं लभते कथय

priyavacanavādī kiṃ labhate
vimṛśitakāryakaraḥ kiṃ labhate |
bahumitrakaraḥ kiṃ labhate
dharme rataḥ kiṃ labhate kathaya

प्रियवचनवादी प्रियो भवति
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति ।
बहुमित्रकरः सुखं वसते
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते

priyavacanavādī priyo bhavati
vimṛśitakāryakaro'dhikaṃ jayati |
bahumitrakaraḥ sukhaṃ vasate
yaśca dharmarataḥ sa gatiṃ labhate

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः

ko modate kimāścaryaṃ kaḥ panthāḥ kā ca vārtikā |
vada me caturaḥ praśnānmṛtā jīvantu bāndhavāḥ

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते

pañcame'hani ṣaṣṭhe vā śākaṃ pacati sve gṛhe |
anṛṇī cāpravāsī ca sa vāricara modate

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम्

ahanyahani bhūtāni gacchantīha yamālayam |
śeṣāḥ sthāvaramicchanti kimāścaryamataḥ param

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां
महाजनो येन गतः स पन्था ॥ 3-314-119(३.११३.११७)
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन
भूतानि कालः पचतीति वार्ता

tarko'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā
naiko muniryasya mataṃ pramāṇam |
dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ
mahājano yena gataḥ sa panthā || 3-314-119(3.113.117)
pṛthvī vibhāṇḍaṃ gaganaṃ pighānaṃ
sūryāgninā rātridivendhanena |
māsartudarvīparighaṭṭanena
bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā

व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना यथातत्वं परंतप ।
पुरुषं त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः

vyākhyātā me tvayā praśnā yathātatvaṃ paraṃtapa |
puruṣaṃ tvidānīṃ vyākhyāhi yaśca sarvadhanī naraḥ

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा ।
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते

divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyena karmaṇā |
yāvatsa śabdo bhavati tāvatpuruṣa ucyate

तुल्ये प्रियाप्रिये यस् सुखदुःखे तथैव च ।
अतीतानागते चोभे स वै पुरुष उच्येत

tulye priyāpriye yas sukhaduḥkhe tathaiva ca |
atītānāgate cobhe sa vai puruṣa ucyeta

समत्वं यस्य सर्वेषु निस्पृहः शान्तमानसः ।
सुप्रसन्नः सदा योगी स वै सर्वधनी नरः

samatvaṃ yasya sarveṣu nispṛhaḥ śāntamānasaḥ |
suprasannaḥ sadā yogī sa vai sarvadhanī naraḥ

व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः ।
तस्मात्त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु

vyākhyātaḥ puruṣo rājanyaśca sarvadhanī naraḥ |
tasmāttvamekaṃ bhrātṛṇāṃ yamicchasi sa jīvatu

श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहत्साल इवोत्थितः ।
व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु

śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhatsāla ivotthitaḥ |
vyūḍhorasko mahābāhurnakulo yakṣa jīvatu

प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् ।
त्वं कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि

priyaste bhīmaseno'yamarjuno vaḥ parāyaṇam |
tvaṃ kasmānnakulaṃ rājansāpatnaṃ jīvamicchasi

यस् नागसहस्रेण दशसङ्ख्येन वै बलम् ।
तुल्यंतं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि

yas nāgasahasreṇa daśasaṅkhyena vai balam |
tulyaṃtaṃ bhīmamutsṛjya nakulaṃ jīvamicchasi

तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव ।
अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि

tathainaṃ manujāḥ prāhurbhīmasenaṃ priyaṃ tava |
atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvamicchasi

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपासते ।
अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि

yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāsate |
arjunaṃ tamapāhāya nakulaṃ jīvamicchasi

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत्

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ |
tasmāddharmaṃ na tyajāmi mā no dharmo hato'vadhīt

आनृशंस्यं न परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् ।
आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु

ānṛśaṃsyaṃ na paro dharmaḥ paramārthācca me matam |
ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu

धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ।
स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु

dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ |
svadharmānna caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu

कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम ।
उभे सपुत्रे स्यातां वै इति मे धीयते मतिः

kuntī caiva tu mādrī ca dve bhārye tu piturmama |
ubhe saputre syātāṃ vai iti me dhīyate matiḥ

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ।
मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु

yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ |
mātṛbhyāṃ samamicchāmi nakulo yakṣa jīvatu

यस् तेऽर्थाच्च कामच्च आनृशंस्यं परं मतम् ।
तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ

yas te'rthācca kāmacca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam |
tasmātte bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha