अध्याय 311: कर्ण इन्द्र को अपना कवच काटकर देते हैं

देवराजमनुप्राप्तं ब्राह्मणच्छद्मनाऽऽवृतम् ।
दृष्ट्वास्वागतमित्याह न बुबोधास्य मानसम्

devarājamanuprāptaṃ brāhmaṇacchadmanā''vṛtam |
dṛṣṭvāsvāgatamityāha na bubodhāsya mānasam

हिरण्यकण्ठीः प्रमदा ग्रामान्वा बहुगोकुलान् ।
किं ददानीति तं विप्रमुवाचाधिरथिस्ततः

hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmānvā bahugokulān |
kiṃ dadānīti taṃ vipramuvācādhirathistataḥ

हिरण्यकण्ठ्यः प्रमदा यच्चान्यत्प्रीतिवर्धनम् ।
नाह दत्तमिहेच्छामि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम्

hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yaccānyatprītivardhanam |
nāha dattamihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām

यदेतत्सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ ।
एतदुत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतो भवान्

yadetatsahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha |
etadutkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān

एतदिच्छाम्यहं भिक्षां त्वया दत्तां परंतप ।
एष मे सर्वलाभानां लाभः परमको मतः

etadicchāmyahaṃ bhikṣāṃ tvayā dattāṃ paraṃtapa |
eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako mataḥ

अवनिं प्रमदा गाश्च निर्वापं बहुवार्षिकम् ।
तत्ते विप्र प्रदास्यामि न तु वर्म सकुण्डलम्

avaniṃ pramadā gāśca nirvāpaṃ bahuvārṣikam |
tatte vipra pradāsyāmi na tu varma sakuṇḍalam

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्वार्यमाणः स तु द्विजः ।
रकर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरमयाचत

evaṃ bahuvidhairvākyairvāryamāṇaḥ sa tu dvijaḥ |
rakarṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varamayācata

सान्त्वितश्च यथाशक्ति पूजितश्च यथाविधि ।
न चान्यं स द्विजश्रेष्ठः कामयामास वै वरम्

sāntvitaśca yathāśakti pūjitaśca yathāvidhi |
na cānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayāmāsa vai varam

यदा नान्य प्रवृणुते वरं वै द्विजसत्तमः ।
विनाऽस् सहजं वर्म कुण्डले च विशांपते ।
तदैनमब्रवीद्भूयो राधेयः प्रहसन्निव

yadā nānya pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ |
vinā's sahajaṃ varma kuṇḍale ca viśāṃpate |
tadainamabravīdbhūyo rādheyaḥ prahasanniva

सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतोद्भवे ।
तेनावध्योस्मि लोकेषु ततो नैतज्जहाम्यहम्

sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave |
tenāvadhyosmi lokeṣu tato naitajjahāmyaham

विशालं पृथिवीराज्यं क्षेमं निहतकण्टकम् ।
प्रतिगृह्णीष्व मत्तस्त्वं साधु ब्राह्मणपुङ्गव

viśālaṃ pṛthivīrājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam |
pratigṛhṇīṣva mattastvaṃ sādhu brāhmaṇapuṅgava

कुण्डलाभ्यां विमुक्तोऽहंवर्मणा सहजेन च ।
दमनीयो भविष्यामि शत्रूणां द्विजसत्तम

kuṇḍalābhyāṃ vimukto'haṃvarmaṇā sahajena ca |
damanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama

यदन्यं न वरं वव्रे भगवान्पाकशासनः ।
ततः प्रहस् कर्णस्तं पुनरित्यब्रवीद्वचः

yadanyaṃ na varaṃ vavre bhagavānpākaśāsanaḥ |
tataḥ prahas karṇastaṃ punarityabravīdvacaḥ

विदितो देवदेवेश प्रागेवासि मम प्रभो ।
न तु न्याय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम्

vidito devadeveśa prāgevāsi mama prabho |
na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam

त्वं हि देवेश्वरः साक्षात्त्वया देयो वरो मम ।
अन्येषां चैव भूतानामीश्वरो ह्यसि भूतकृत्

tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāttvayā deyo varo mama |
anyeṣāṃ caiva bhūtānāmīśvaro hyasi bhūtakṛt

यदि दास्यामि ते देव कुण्डले कवचं तथा ।
वध्यतामुपयास्यामि त्वं च शक्रावहास्यताम्

yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṃ tathā |
vadhyatāmupayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām

तस्माद्विनिमयं कृत्वा कुण्डलेवर्म चोत्तमम् ।
हरस्व शक्रकामं मे न दद्यामहमन्यथा

tasmādvinimayaṃ kṛtvā kuṇḍalevarma cottamam |
harasva śakrakāmaṃ me na dadyāmahamanyathā

विदितोऽहं रवेः पूर्वमायानेव तवान्तिकम् ।
तेन ते सर्वमाख्यातमेवमेतन्न संशयः

vidito'haṃ raveḥ pūrvamāyāneva tavāntikam |
tena te sarvamākhyātamevametanna saṃśayaḥ

काममस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसि ।
वर्जयित्वा तु मे वज्रं प्रवृणीष्व यथेच्छसि

kāmamastu tathā tāta tava karṇa yathecchasi |
varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yathecchasi

ततः कर्णः प्रहृष्टस्तु उपसंगम्य वासवम् ।
अमोघां शक्तिमभ्येत्य वव्रे सम्पूर्णमानसः

tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭastu upasaṃgamya vāsavam |
amoghāṃ śaktimabhyetya vavre sampūrṇamānasaḥ

वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव ।
अमोघां शत्रुसङ्घानां घातिनीं पृथनामुखे

varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava |
amoghāṃ śatrusaṅghānāṃ ghātinīṃ pṛthanāmukhe

ततः सञ्चिन्त्य मनसा मुहूर्तमिव वासवः ।
शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं वाक्यमथाब्रवीत्

tataḥ sañcintya manasā muhūrtamiva vāsavaḥ |
śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyamathābravīt

कुण्डले मे प्रयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम् ।
गृहाण कर्ण शक्तिं त्वमनेन समयेन च

kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam |
gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvamanena samayena ca

अमोघा हन्ति शतशः शत्रून्मम करच्युता ।
पुनश्च पाणिमभ्येति मम दैत्यान्विनिघ्नतः

amoghā hanti śataśaḥ śatrūnmama karacyutā |
punaśca pāṇimabhyeti mama daityānvinighnataḥ

सेयं तव करप्राप्ता हत्वैरकं रिपुमूर्जितम् ।
गर्जन्तं प्रतपन्तं च मामेवैष्यति सूतज

seyaṃ tava karaprāptā hatvairakaṃ ripumūrjitam |
garjantaṃ pratapantaṃ ca māmevaiṣyati sūtaja

एकमेवाहमिच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे ।
गर्जन्तंप्रतपन्तं च यतो मम भयं भवेत्

ekamevāhamicchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave |
garjantaṃpratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet

एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जन्तं बलिनं रणे ।
त्वं तु यं प्रार्थयस्येकं रक्ष्यते स महात्मना

ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjantaṃ balinaṃ raṇe |
tvaṃ tu yaṃ prārthayasyekaṃ rakṣyate sa mahātmanā

यमाहुर्वेदविद्वांसो वराहमपराजितम् ।
नारायणमचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते

yamāhurvedavidvāṃso varāhamaparājitam |
nārāyaṇamacintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate

एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं दानवानां निषूदन ।
वधिष्यामि रणे शत्रुं यो मे स्थाता पुरस्सरः

evametadyathā''ttha tvaṃ dānavānāṃ niṣūdana |
vadhiṣyāmi raṇe śatruṃ yo me sthātā purassaraḥ

एवमप्यस्तु भगवन्नेकवीरवधे मम ।
अमोघां देहि मे शक्तिं यथा हन्यां प्रतापिनम्

evamapyastu bhagavannekavīravadhe mama |
amoghāṃ dehi me śaktiṃ yathā hanyāṃ pratāpinam

उत्कृत्य तु प्रदास्यामि कुण्डले कवचं च ते ।
निकृत्तेषु तु गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत्

utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te |
nikṛtteṣu tu gātreṣu na me bībhatsatā bhavet

न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथञ्चन ।
ब्रणश्चैव न गात्रेषु यस्त्वं नानृतमिच्छसि

na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathañcana |
braṇaścaiva na gātreṣu yastvaṃ nānṛtamicchasi

यादृशस्ते पितुर्वर्णस्तेजश्च वदतांवर ।
तादृशेनैव वर्णेन त्वं कर्ण भविता पुनः

yādṛśaste piturvarṇastejaśca vadatāṃvara |
tādṛśenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ

विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्यमोघामसंशये ।
प्रमत्तो मोक्ष्यसे चापि त्वय्येवैषा पतिष्यति

vidyamāneṣu śastreṣu yadyamoghāmasaṃśaye |
pramatto mokṣyase cāpi tvayyevaiṣā patiṣyati

संशयं परमं प्राप्य विमोक्ष्ये वासवीमिमाम् ।
यथा मामौत्थ शक्र त्वं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīmimām |
yathā māmauttha śakra tvaṃ satyametadbravīmi te

ततः शक्तिं प्रज्वलितां प्रतिगृह् विशांपते ।
शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्यकृन्तत

tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛh viśāṃpate |
śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇyakṛntata

ततो देवा मानवा दानवाश्च
निकृन्तन्तं कर्णमात्मानमेव ।
दृष्ट्वा सर्वे सिंहनादान्प्रणेदु-
र्न ह्यस्यासीन्मुखजो वै विकारः

tato devā mānavā dānavāśca
nikṛntantaṃ karṇamātmānameva |
dṛṣṭvā sarve siṃhanādānpraṇedu-
rna hyasyāsīnmukhajo vai vikāraḥ

ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः
पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम् ।
दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं
महुश्चापि स्मयमानं नृवीरम्

tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ
papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam |
dṛṣṭvā karṇaṃ śastrasaṃkṛttagātraṃ
mahuścāpi smayamānaṃ nṛvīram

ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा-
त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय ।
तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते
कर्णात्तस्मात्कर्मणा तेन कर्णः

tataśchittvā kavacaṃ divyamaṅgā-
ttathaivārdraṃ pradadau vāsavāya |
tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te
karṇāttasmātkarmaṇā tena karṇaḥ

ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात

tataḥ paścāddivamevotpapāta

श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा
दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन् ।
तां रचावस्थां गमितं सूतपुत्रं
श्रुत्वा पार्था जहृपुः काननस्थाः

śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā
dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan |
tāṃ racāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ
śrutvā pārthā jahṛpuḥ kānanasthāḥ

क्वस्ता वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः
कुतश्चैते श्रुतवन्तः प्रियं तत् ।
किं वाऽकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते
तन्मे सर्वं भगवान्व्याकरोतु

kvastā vīrāḥ pāṇḍavāste babhūvuḥ
kutaścaite śrutavantaḥ priyaṃ tat |
kiṃ vā'kārṣurdvādaśe'bde vyatīte
tanme sarvaṃ bhagavānvyākarotu

लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा
विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते ।
मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं
कदेवर्षीणआं चरितं विस्तरेण

labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā
vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakādāśramātte |
mārkaṇḍeyācchrutavantaḥ purāṇaṃ
kadevarṣīṇaāṃ caritaṃ vistareṇa

प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः
सर्वैः सार्धं सूतपौरोगवैस्ते ।
ततो ययुर्द्वैतवनं नृवीरा
निस्तीर्यैवं वनवासं समग्रम्

pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ
sarvaiḥ sārdhaṃ sūtapaurogavaiste |
tato yayurdvaitavanaṃ nṛvīrā
nistīryaivaṃ vanavāsaṃ samagram