अध्याय 299: द्युमत्सेन को दृष्टि, सावित्री का वृत्तान्त

एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबलः ।
लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्यां सर्वं ददर्श ह

etasminneva kāle tu dyumatseno mahābalaḥ |
labdhacakṣuḥ prasannāyāṃ dṛṣṭyāṃ sarvaṃ dadarśa ha

स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया ।
पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम भरतर्षभ

sa sarvānāśramāngatvā śaibyayā saha bhāryayā |
putrahetoḥ parāmārtiṃ jagāma bharatarṣabha

तावाश्रमान्नदीश्चैववनानि च सरांसि च ।
तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः

tāvāśramānnadīścaivavanāni ca sarāṃsi ca |
tasyāṃ niśi vicinvantau dampatī parijagmatuḥ

श्रुत्वा शब्दं तु यं कंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया ।
सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम्

śrutvā śabdaṃ tu yaṃ kaṃcidunmukhau sutaśaṅkayā |
sāvitrīsahito'bhyeti satyavānityabhāṣatām

भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः ।
कुशकणअटकविद्धाङ्गावुनमत्ताविव धावतः

bhinnaiśca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
kuśakaṇaaṭakaviddhāṅgāvunamattāviva dhāvataḥ

ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः ।
परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम्

tato'bhisṛtya tairvipraiḥ sarvairāśramavāsibhiḥ |
parivārya samāśvāsya tāvānītau svamāśramam

तत्रभार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः ।
आश्वासितोपि चित्रार्थैः पूर्वराजकथाश्रयैः

tatrabhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhaistapodhanaiḥ |
āśvāsitopi citrārthaiḥ pūrvarājakathāśrayaiḥ

ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया ।
बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनानि च ।
शोकं जग्मतुरन्योन्यं स्मरन्तौ भृशदुःखितौ

tatastau punarāśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā |
bālyavṛttāni putrasya sāvitryā darśanāni ca |
śokaṃ jagmaturanyonyaṃ smarantau bhṛśaduḥkhitau

हापुत्र हासाध्वि वधु क्वासिक्वासीत्यरोदताम् ।
ब्राह्मणः सत्यवाक्येषामुवाचेदं तयोर्वचः

hāputra hāsādhvi vadhu kvāsikvāsītyarodatām |
brāhmaṇaḥ satyavākyeṣāmuvācedaṃ tayorvacaḥ

यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च ।
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्

yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca |
ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

वेदाः साङ्गा मयाऽधीतास्तपो मे संचितं महत् ।
कौमारब्रह्मचर्यं च गुरवोऽग्निश्च तोषिताः

vedāḥ sāṅgā mayā'dhītāstapo me saṃcitaṃ mahat |
kaumārabrahmacaryaṃ ca guravo'gniśca toṣitāḥ

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे ।
वायुभक्षोपवासश्च कृतोमे विधिवत्सदा

samāhitena cīrṇāni sarvāṇyeva vratāni me |
vāyubhakṣopavāsaśca kṛtome vidhivatsadā

अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परचीकीर्षितम् ।
सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति

anena tapasā vedmi sarvaṃ paracīkīrṣitam |
satyametannibodhadhvaṃ dhriyate satyavāniti

उपाध्यायस्य मे वक्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम् ।
नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्

upādhyāyasya me vakrādyathā vākyaṃ viniḥsṛtam |
naiva jātu bhavenmithyā tathā jīvati satyavān

यथाऽस्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः ।
अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान्

yathā'sya bhāryā sāvitrī sarvaireva sulakṣaṇaiḥ |
avaidhavyakarairyuktā tathā jīvati satyavān

यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च ।
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्

yathā'sya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca |
ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम् ।
गताऽऽहारमकृत्वैव तथा जीवति सत्यवान्

yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāśca yathā vratam |
gatā''hāramakṛtvaiva tathā jīvati satyavān

यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः ।
पार्थिवीं चैववृद्धिं ते तथा जीवति सत्यवान्

yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ |
pārthivīṃ caivavṛddhiṃ te tathā jīvati satyavān

सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः ।
दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति स्यवान्

sarvairguṇairupetaste yathā putro janapriyaḥ |
dīrghāyurlakṣaṇopetastathā jīvati syavān

एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः ।
तांस्तान्विगणयन्सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत्

evamāśvāsitastaistu satyavāgbhistapasvibhiḥ |
tāṃstānvigaṇayansarvāṃstataḥ sthira ivābhavat

ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्वता सह ।
आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह

tato muhūrtātsāvitrī bhartrā satvatā saha |
ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha

दृष्ट्वा चोत्पतिताः सर्वेहर्षं जग्मुश्च ते द्विजाः ।
कण्ठं माता पिता चास्य समालिङ्ग्याभ्यरोदतां

dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarveharṣaṃ jagmuśca te dvijāḥ |
kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatāṃ

पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च ।
सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते

putreṇa saṃgataṃ tvāṃ tu cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca |
sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ vai pṛthivīpate

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च ।
चक्षुषश्चात्मनो लाभात्रिभिर्दिष्ठ्या विवर्धसे

samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca |
cakṣuṣaścātmano lābhātribhirdiṣṭhyā vivardhase

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्रसंशयः ।
भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति

sarvairasmābhiruktaṃ yattathā tannātrasaṃśayaḥ |
bhūyobhūyaḥ samṛddhiste kṣiprameva bhaviṣyati

ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि ।
उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम्

tato'gniṃ tatra saṃjvālya dvijāste sarva eva hi |
upāsāṃcakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim

शैव्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः ।
सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोका समुपाविशन्

śaivyā ca satyavāṃścaiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ |
sarvaistairabhyanujñātā viśokā samupāviśan

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः ।
जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम्

tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ |
jātakautūhalāḥ pārtha papracchurnṛpateḥ sutam

प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो ।
विरात्रे चागतं कस्मात्कोनु बन्धस्तवाभवत्

prāgeva nāgataṃ kasmātsabhāryeṇa tvayā vibho |
virātre cāgataṃ kasmātkonu bandhastavābhavat

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज ।
कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हिसि

saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja |
kasmāditi na jānīmastatsarvaṃ vaktumarhisi

पित्राऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः ।
अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः

pitrā'hamabhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ |
atha me'bhūcchiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये ।
तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन

suptaścāhaṃ vedanayā ciramityupalakṣaye |
tāvatkālaṃ na ca mayā suptapūrvaṃ kadācana

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति ।
अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्

sarveṣāmeva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhavediti |
ato virātrāgamanaṃ nānyadastīha kāraṇam

अकस्माच्चक्षुः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः ।
नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति

akasmāccakṣuḥ prāptirdyumatsenasya te pituḥ |
nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vetsi sāvitrī vaktumarhati

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् ।
त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा

śrotumicchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram |
tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīmiva tejasā

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम् ।
रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः

tvamatra hetuṃ jānīṣe tasmātsatyaṃ nirucyatām |
rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃcidatra vadasva naḥ

एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः ।
न हि किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत्

evametadyathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ |
na hi kiṃcidrahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyameva yat

मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना ।
स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्

mṛtyurme patyurākhyāto nāradena mahātmanā |
sa cādya divasaḥ prāptastato nainaṃ jahāmyaham

सुप्तं चैनं साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः ।
स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम्

suptaṃ cainaṃ sākṣādupāgacchatsakiṃkaraḥ |
sa enamanayadbaddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ।
पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम

astauṣaṃ tamahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum |
pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tānmama

चक्षुषी च स्वराज्यंच द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे ।
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम्

cakṣuṣī ca svarājyaṃca dvau varau śvaśurasya me |
labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇāṃ cātmanaḥ śatam

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान् ।
भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम् ।

caturvarṣaśatāyurme bhartā labdhaśca satyavān |
bharturhi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ tvidaṃ vratam |

एतत्सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरण वः ।
यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम

etatsarvaṃ mayā''khyātaṃ kāraṇaṃ vistaraṇa vaḥ |
yathāvṛttaṃ sukhodarkamidaṃ duḥkhaṃ mahanmama

निमज्ज्मानं व्यसनैरभिद्रुतं
कुलं नरन्द्रस्य तमोमये ह्रदे ।
त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं
रसमुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया

nimajjmānaṃ vyasanairabhidrutaṃ
kulaṃ narandrasya tamomaye hrade |
tvayā suśīlavratapuṇyayā kulaṃ
rasamuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā

तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव
वरस्त्रियं तामृषयः समागताः ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रभञ्जसा
शिवेन रजग्मुर्मुदिताः स्वमालयम्

tathā praśasya hyabhipūjya caiva
varastriyaṃ tāmṛṣayaḥ samāgatāḥ |
narendramāmantrya saputrabhañjasā
śivena rajagmurmuditāḥ svamālayam