अध्याय 243: दुर्योधन बन्दी, भीम को हर्ष

गन्धर्वैस्तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे ।
संप्राद्रवच्चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः

gandharvaistu mahārāja bhagne karṇe mahārathe |
saṃprādravaccamūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ

तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान् ।
दुर्योधनो महाराजो नासीत्तत्र पराङ्मुखः

tāndṛṣṭvā dravataḥ sarvāndhārtarāṣṭrānparāṅmukhān |
duryodhano mahārājo nāsīttatra parāṅmukhaḥ

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् ।
महता शरवर्षेण सोऽभ्यवर्षदरिंदमः

tāmāpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm |
mahatā śaravarṣeṇa so'bhyavarṣadariṃdamaḥ

अचिन्त्य शरवर्षं तु गन्धर्वास्तस्य तं रथम् ।
दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन्

acintya śaravarṣaṃ tu gandharvāstasya taṃ ratham |
duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantātparyavārayan

युगमीषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी ।
अश्वांस्त्रिवेणुमक्षं च तिलशो व्यधमञ्छरैः

yugamīṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī |
aśvāṃstriveṇumakṣaṃ ca tilaśo vyadhamañcharaiḥ

दुर्योधनं चित्रसनो विरथं पतितं भुवि ।
अभिद्रुस्य महाबाहुर्जीवग्राहमथाग्रहीत्

duryodhanaṃ citrasano virathaṃ patitaṃ bhuvi |
abhidrusya mahābāhurjīvagrāhamathāgrahīt

तस्य बाहू महाराज बद्ध्वा रज्ज्वा महारथम् ।
आरोप्यस महाबाहुश्चित्रसेनो ननाद ह

tasya bāhū mahārāja baddhvā rajjvā mahāratham |
āropyasa mahābāhuścitraseno nanāda ha

तस्मिन्गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे ।
पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः

tasmingṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe |
paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ

विधिशतिं चित्रसेनमादायान्ये विदुद्रुवुः ।
विन्दानुविन्दावपरे राजदारांश्च सर्वशः

vidhiśatiṃ citrasenamādāyānye vidudruvuḥ |
vindānuvindāvapare rājadārāṃśca sarvaśaḥ

सेनास्तु धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वैः समभिद्रुताः ।
पूर्वं प्रभग्नैः सहिताः पाण्डवानभ्ययुस्तदा

senāstu dhārtarāṣṭrasya gandharvaiḥ samabhidrutāḥ |
pūrvaṃ prabhagnaiḥ sahitāḥ pāṇḍavānabhyayustadā

शकटापणवेशाश्च यानयुग्यं च सर्वशः ।
शरणं पाण्डवाञ्जग्मुर्हियमाणे महीपतौ

śakaṭāpaṇaveśāśca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ |
śaraṇaṃ pāṇḍavāñjagmurhiyamāṇe mahīpatau

प्रियदर्शी महाबाहो धार्तराष्ट्रो महाबलः ।
गन्धर्वैर्ह्रियते राजा पार्थास्तमनुधावत

priyadarśī mahābāho dhārtarāṣṭro mahābalaḥ |
gandharvairhriyate rājā pārthāstamanudhāvata

दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुर्मुखो दुर्जयस्तथा ।
बद्ध्वा ह्रियन्ते गन्धर्वै राजदाराश्च सर्वशः

duḥśāsano durviṣaho durmukho durmukho durjayastathā |
baddhvā hriyante gandharvai rājadārāśca sarvaśaḥ

इतिदुर्योधनामात्याः क्रोशन्तो राजगृद्धिनः ।
आर्ता दीनास्ततः सर्वे युधिष्ठिरमुपागमन्

itiduryodhanāmātyāḥ krośanto rājagṛddhinaḥ |
ārtā dīnāstataḥ sarve yudhiṣṭhiramupāgaman

तांस्तथा व्यथितान्दीनान्भिक्षमाणान्युधिष्ठिरम् ।
वृद्धान्दुर्योधनामात्यान्भीमसेनोऽभ्यभाषत

tāṃstathā vyathitāndīnānbhikṣamāṇānyudhiṣṭhiram |
vṛddhānduryodhanāmātyānbhīmaseno'bhyabhāṣata

महता हि प्रयत्नेन संनह्य गजवाजिभिः ।
अन्यथा वर्तमानानामर्थो जातोऽयमन्यथा

mahatā hi prayatnena saṃnahya gajavājibhiḥ |
anyathā vartamānānāmartho jāto'yamanyathā

अस्माभिर्यदनुष्ठेयं गन्धर्वैस्तदनुष्ठितम्

asmābhiryadanuṣṭheyaṃ gandharvaistadanuṣṭhitam

दुर्मन्त्रितमिदं तावद्राज्ञो दुर्द्यूतदेविनः ।
दीनान्दुर्योधनस्यास्मान्द्रष्टुकामस्य दुर्मतेः

durmantritamidaṃ tāvadrājño durdyūtadevinaḥ |
dīnānduryodhanasyāsmāndraṣṭukāmasya durmateḥ

द्वेष्टारमन्ये क्लीवस्य घातयन्तीति नः श्रुतम् ।
इदं कृतं नः प्रत्यक्षं गन्धर्वैरतिमानुषम्

dveṣṭāramanye klīvasya ghātayantīti naḥ śrutam |
idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvairatimānuṣam

दिष्ट्या लोके पुमानस्ति कश्चिदस्मन्प्रिये स्थितः ।
येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावहः

diṣṭyā loke pumānasti kaścidasmanpriye sthitaḥ |
yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ

शीतवातातपसहांस्तपसा चैव कर्शितान् ।
समस्थो विषमस्थान्हि द्रष्टुमिच्छति दुर्मतिः

śītavātātapasahāṃstapasā caiva karśitān |
samastho viṣamasthānhi draṣṭumicchati durmatiḥ

अधर्मचारिणस्तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः ।
ये शीलमनुवर्तन्ति ते पश्यन्ति पराभवम्

adharmacāriṇastasya kauravyasya durātmanaḥ |
ye śīlamanuvartanti te paśyanti parābhavam

अधर्मो हि कृतस्तेन येनैतदुपलक्षितम् ।
अनृशंसास्तु कौन्तेयास्तत्प्रत्यक्षं ब्रवीमि वः

adharmo hi kṛtastena yenaitadupalakṣitam |
anṛśaṃsāstu kaunteyāstatpratyakṣaṃ bravīmi vaḥ

एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनमपस्वरम् ।
न कालः परुषस्यायमिति राजाऽभ्यभाषत

evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenamapasvaram |
na kālaḥ paruṣasyāyamiti rājā'bhyabhāṣata