अध्याय 211: व्याध द्वारा शिष्टाचार का उपदेश

स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत ।
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम

sa tu vipro mahāprājña dharmavyādhamapṛcchata |
śiṣṭācāraṃ kathamahaṃ vidyāmiti narottama

पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ।
एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर ।
त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम्

pañca kāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā |
etadicchāmi bhadraṃ te śrotuṃ dharmabhṛtāṃvara |
tvatto mahāmate vyādha tadbravīhi yathātatham

यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ।
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा

yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama |
pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā

कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् ।
धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः

kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobhamanārjavam |
dharmamityevaṃ saṃtuṣṭāste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ।
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām |
ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam

गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च ।
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा

guruśuśrūṣaṇaṃ satyamakrodho dānameva ca |
etaccatuṣṭayaṃ brahmañśiṣṭācāreṣu nityadā

शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा

śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ |
yāmayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hyato'nyathā

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ |
damasyopaniṣattyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā

ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते

ye tu dharmānasūyante buddhimohānvitā narāḥ |
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā ca pīḍyate

ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ।
धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः

ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ |
dharmapanthānamārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः ।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः

niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā janāḥ |
upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ

नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् ।
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च

nāstikānbhinnamaryādānkrūrānpāpamatau sthitān |
tyaja tāñjñānamāśritya dhārmikānupasevya ca

कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर

kāmalobhagrahākīrṇaṃ pañcendriyajalāṃ nadīm |
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ।
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि

krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān |
śiṣṭācāre bhavetsādhū rāgaḥ śukle va vāsasi

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param |
ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ |
satyaṃ kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ

सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् ।
आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः

satyameva garīyastu śiṣṭācāraniṣevitam |
ācāraśca satāṃ dharmaḥ santo hyācāralakṣaṇāḥ

यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते ।
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान्

yo yathā prakṛtirjantuḥ sa svāṃ prakṛtimaśnute |
pāpātmā krodhakāmādīndoṣānāpnotyanātmavān

आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः ।
अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम्

ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dhaṟma iti smṛtaḥ |
anācārastvadhrameti etacchiṣṭānuśāsanam

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते

akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ |
ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत

traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ |
guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavantyuta

तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ।
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति

teṣāmahīnasatvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām |
svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati

तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः

taṃ tadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam |
dharmyaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ

आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः

āstikā mānahīnāśca dvijātijanapūjakāḥ |
śrutavṛttopasaṃpannāste santaḥ svargagāminaḥ

वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।
शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्

vedoktaḥ prathamo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ |
śiṣṭācīrṇaś śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam

धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम् ।
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्

dhāraṇaṃ cāpi vedānāṃ tīrthānāmavagāhanam |
kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam

सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा ।
परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः

sarvabhūtadayāvanto hyahiṃsāniratāḥ sadā |
paruṣaṃ ca na bhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ

शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम् ।
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः

śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ sabalāśrayam |
vipākamabhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ।
सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे ।
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः

nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ |
santaḥ svargajitaḥ śaktyā sanniviṣṭāśca satpathe |
dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ

सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः

sarvapūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ |
sarvabhūtadayāvantaste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम् ।
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः

dānanityāḥ sukhānyāśu prāpnuvantyapi ca śriyam |
pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ

अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ।
लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च ।
एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः

atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ |
lokayātrāṃ ca paśaynto dharmamātmahitāni ca |
evaṃ santovartamānāstvedhante śāśvatīḥ samāḥ

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः

ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyavathārjavam |
adroho nātimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ

धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ।
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः

dhīmanto dhṛtimantaśca bhūtānāmanukampakāḥ |
akāmadveṣasaṃyuktāste santo lokasatkṛtāḥ

त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन् ।
न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्

trīṇyeva tu padānyāhuḥ satāṃ vṛttamanusmaran |
na caiva druhyeddadyācca satyaṃ caiva sadā vadet

सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ।
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम्

sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ |
gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānamuttamam

शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ।
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता

śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ |
anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā

कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ।
कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्

kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam |
karma ca śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgamanuttamam

शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः ।
प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान्

śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dhramamanuvratāḥ |
prajñāprāsādamārūhya muhyato mahato janān

प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः ।
अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम

prekṣante lokavṛttāni vividhāni dvijottamāḥ |
atiṣuṇyāni dānāni tāni dvijavarottama

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ

etatte sarvamākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam |
śiṣṭācāraguṇānbrahmanpuraskṛtya dvijarṣabha