अध्याय 210: मिथिला में कौशिक की धर्मव्याध से भेंट

चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेपतः ।
विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ

cintayitvā tadāścaryaṃ striyā proktamaśepataḥ |
vinindansa dvijo''tmānamāgaskṛta ivābabhau

चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत् ।
श्रद्दधानेन वै भाव्ये गच्छामि मिथिलामहम्

cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatimathābravīt |
śraddadhānena vai bhāvye gacchāmi mithilāmaham

कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल ।
तं गच्चाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्

kṛtātmā dharmavittasyāṃ vyādho nivasate kila |
taṃ gaccāmyahamadyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam

इतिसंचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः ।
बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः

itisaṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ |
balākāpratyayenāsau dharmyaiśca vacanaiḥ śubhaiḥ

संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ।
अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च

saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ |
atikrāmannaraṇyāni grāmāṃśca nagarāṇi ca

ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ।
धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्

tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām |
dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām

गोपुराट्टालकवतीं हर्म्यप्राकारशोभनाम् ।
प्रविश्य नगरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्युताम्

gopurāṭṭālakavatīṃ harmyaprākāraśobhanām |
praviśya nagarīṃ ramyāṃ vimānairbahubhiryutām

पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ।
अश्वै रथैस्तथा नागैर्योधैश्च बहुभिर्युताम्

paṇyaiśca bahubhiryuktāṃ suvibhaktamahāpathām |
aśvai rathaistathā nāgairyodhaiśca bahubhiryutām

हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ।
सोऽपस्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन्

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām |
so'pasyadbahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman

धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः ।
अपश्यत्तत्रगत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्

dharmavyādhamapṛcchacca sa cāsya kathito dvijaiḥ |
apaśyattatragatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam

मार्गमाहिपमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् ।
आकुलत्वाच्च क्रेतृणामेकान्ते संस्थितो द्विजः

mārgamāhipamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam |
ākulatvācca kretṛṇāmekānte saṃsthito dvijaḥ

स तु ज्ञाता द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः ।
आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्तआसने

sa tu jñātā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ |
ājagāma yato vipraḥ sthita ekāntaāsane

अभिवादये त्वां भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम ।
अहं व्याधो हि भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्

abhivādaye tvāṃ bhagavansvāgataṃ te dvijottama |
ahaṃ vyādho hi bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām

एकपत्न्या यदुक्तोसि गच्छ त्वं मिथिलामिति ।
जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः

ekapatnyā yaduktosi gaccha tvaṃ mithilāmiti |
jānāmyetadahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvamihāgataḥ

श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशविस्मितः ।
द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः

śrutvā ca tasya tadvākyaṃ sa vipro bhṛśavismitaḥ |
dvitīyamidamāścaryamityacintayata dvijaḥ

अदेशस्थं हि ते स्तानमिति व्याघोऽब्रवीद्द्विजम् ।
गृहं गच्छाव भगवन्यदि ते रोचतेऽनघ

adeśasthaṃ hi te stānamiti vyāgho'bravīddvijam |
gṛhaṃ gacchāva bhagavanyadi te rocate'nagha

बाढमित्येव तं विप्रो हृष्टो वचनमब्रवीत् ।
अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहं प्रति

bāḍhamityeva taṃ vipro hṛṣṭo vacanamabravīt |
agratastu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhaṃ prati

प्रविश्य च गृहंरम्यमासनेनाभिपूजितः ।
अर्ध्येण च स वै तेन व्याधेन द्विजसत्तमः

praviśya ca gṛhaṃramyamāsanenābhipūjitaḥ |
ardhyeṇa ca sa vai tena vyādhena dvijasattamaḥ

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ।
ततः सुखोपविष्स्तं व्याधं वचनमब्रवीत्

pādyamācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ |
tataḥ sukhopaviṣstaṃ vyādhaṃ vacanamabravīt

कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे ।
अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा

karmaitadvai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me |
anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā

कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं परम् ।
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज

kulocitamidaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ param |
vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija

विधात्रा विहितं पूर्वं कर्म स्वमनुपालयन् ।
प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम

vidhātrā vihitaṃ pūrvaṃ karma svamanupālayan |
prayatnācca gurū vṛddhau śuśrūṣe'haṃ dvijottama

सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ।
देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये

satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca |
devatātithibhṛtyānāmavaśiṣṭena vartaye

न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम् ।
कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजेत्तम

na kutsayāmyahaṃ kiṃcinna garhe balavattaram |
kṛtamanveti kartāraṃ purā karma dvijettama

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम् ।
दण्डनीतिस्त्रयो विद्या तेन लोको भवत्युत

kṛṣigorakṣyavāṇijyamiha lokasya jīvanam |
daṇḍanītistrayo vidyā tena loko bhavatyuta

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ।
ब्रह्मचर्यतपोमन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा

karma śūdre kṛṣirvaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ |
brahmacaryatapomantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā

राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ।
विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु

rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ |
vikarmāṇaśca ye kecittānyunakti svakarmasu

भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हिते ।
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगमिवेषुभिः

bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānāmadhipā hite |
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ

जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ।
स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोपि द्विजोत्तम

janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate |
svakarmaniratā varṇāścatvāropi dvijottama

स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत्सुतम् ।
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति यथा न ग्लाति धार्मिकम्

sa eṣa janako rājā durvṛttamapi cetsutam |
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati yathā na glāti dhārmikam

सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम

suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati |
śrīśca rājyaṃ ca daṇḍaśca kṣatriyāṇāṃ dvijottama

राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम् ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत

rājāno hi svadharmeṇa śriyamicchanti bhūyasīm |
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā rājā bhavatyuta

परेण हि हतान्ब्रह्मन्वराहमहिषानहम् ।
न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम्

pareṇa hi hatānbrahmanvarāhamahiṣānaham |
na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tvaham

न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथाह्यहम् ।
सदोपवासी च तथा नक्तभोजी सदा द्विज

na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathāhyaham |
sadopavāsī ca tathā naktabhojī sadā dvija

अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ।
प्राणिहिंसारतिश्चापि भवते धार्मिकः पुनः

aśīlaścāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān |
prāṇihiṃsāratiścāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ

व्यभिचाराननरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ।
अधर्मो वर्तते चापि संकीर्यन्ते ततः प्रजाः

vyabhicārānanarendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān |
adharmo vartate cāpi saṃkīryante tataḥ prajāḥ

भेरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च ।
क्लीबाश्चान्धाश्च बधिरा जायन्तेऽत्युच्चलोचनाः

bheruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣāstathaiva ca |
klībāścāndhāśca badhirā jāyante'tyuccalocanāḥ

पार्थिवानामधर्मत्वात्प्रजानामभवः सदा ।
स एष राजा जनकः प्रजा धर्मेण पश्यति

pārthivānāmadharmatvātprajānāmabhavaḥ sadā |
sa eṣa rājā janakaḥ prajā dharmeṇa paśyati

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ।
पात्येष राजा जनकः पितृवद्द्विजसत्तम

anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā |
pātyeṣa rājā janakaḥ pitṛvaddvijasattama

येचैव मां प्रशंसन्ति येच निन्दन्ति मानवाः ।
सर्वान्सुपरिणीतेन कर्माणा तोषयाम्यहम्

yecaiva māṃ praśaṃsanti yeca nindanti mānavāḥ |
sarvānsupariṇītena karmāṇā toṣayāmyaham

ये जीवन्ति स्वधर्मेण संयुञ्जन्ति च पार्थिवाः ।
न किंचिदुपजीवनति दान्ता उत्थानसीलिनः

ye jīvanti svadharmeṇa saṃyuñjanti ca pārthivāḥ |
na kiṃcidupajīvanati dāntā utthānasīlinaḥ

शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया

śaktyā'nnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā |
yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā

त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठान्ति पूरुषे ।
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः

tyāgānnānyatra martyānāṃ guṇāstiṣṭhānti pūruṣe |
mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ

न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ।
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्

na ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet |
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret

न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धऱ्मं परित्यजेत् ।
कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न तदाचरेत्

na muhyedarthakṛcchreṣu na ca dhaṟmaṃ parityajet |
karma cetkiṃcidanyatsyāditaranna tadācaret

यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ।
न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत्

yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet |
na pāpaṃ prati pāpaḥ syātsādhureva sadā bhavet

आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति ।
कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुकम्

ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartumicchati |
karma caitadasādhūnāṃ vṛjinānāmasādhukam

न धर्मोस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये ।
अश्रद्दधाना धर्मस् ते नश्यन्ति न संशयः

na dharmostīti manvānāḥ śucīnavahasanti ye |
aśraddadhānā dharmas te naśyanti na saṃśayaḥ

महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ।
साधुः सन्नतिमानेव सर्वत्रद्विजसत्तम

mahādṛtirivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā |
sādhuḥ sannatimāneva sarvatradvijasattama

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत् ।
दर्शयन्त्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bhavet |
darśayantyantarātmānaṃ divā rūpamivāṃśumān

न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपिचेह मृजाहीनः कृतविद्यः प्रकाशते

na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā |
apiceha mṛjāhīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् ।
न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते

abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan |
na kaścidguṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate

विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते ।
न तत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते

vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpādviparimucyate |
na tatkuryāṃ punariti dvitīyātparimucyate

कर्मणा येन केनापि पापात्मा द्विजसत्तम ।
एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु प्रतिदृश्यते

karmaṇā yena kenāpi pāpātmā dvijasattama |
evaṃ śrutiriyaṃ brahmandharmeṣu pratidṛśyate

पापनि बुद्ध्वेह पुरा कृतानि
स्वधर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ।
धर्मो ब्रह्मन्नुदते ब्राह्मणानां
यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात्

pāpani buddhveha purā kṛtāni
svadharmaśīlo vinihanti paścāt |
dharmo brahmannudate brāhmaṇānāṃ
yatkurvate pāpamiha pramādāt

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः ।
[तं तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः]

pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāhamasmīti pūruṣaḥ |
[taṃ tu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ]

चिकीर्षेदेव कल्यायणं श्रद्दधानोऽनसूयकः

cikīrṣedeva kalyāyaṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ

वसनस्येव च्छिद्राणइ साधूनां विवृणोति यः ।
अपश्यन्नात्मनो दोषान्स पापः प्रेत्य नश्यति

vasanasyeva cchidrāṇai sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ |
apaśyannātmano doṣānsa pāpaḥ pretya naśyati

पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रेणेव चन्द्रमाः

pāpaṃ cetpuruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate |
mucyate sarvapāpebhyo mahābhreṇeva candramāḥ

यथाऽऽदित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति ।
एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते

yathā''dityaḥ samudyanvai tamaḥ sarvaṃ vyapohati |
evaṃ kalyāṇamātiṣṭhansarvapāpaiḥ pramucyate

पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमोहौ द्विजोत्तम ।
तस्मात्तौ विदुषा विप्र वर्जनीयौ विशेषतः

pāpānāṃ viddhyadhiṣṭhānaṃ lobhamohau dvijottama |
tasmāttau viduṣā vipra varjanīyau viśeṣataḥ

लुबधाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ।
अधर्म्या धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः

lubadhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ |
adharmyā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ

येषां पञ् पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रितः ।
सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः

yeṣāṃ pañ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritaḥ |
sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ