अध्याय 200: शिबि का कपोत के लिए अपना मांस देना

देवानां कथा संजाता महीतलं गत्वा महीपतिं शिबिमौशीनरं साध्वेनं शिबिं जिज्ञास्याम इति ॥ एवं भो इत्युक्त्वा अग्नीन्द्रावुपतिष्ठेताम्

devānāṃ kathā saṃjātā mahītalaṃ gatvā mahīpatiṃ śibimauśīnaraṃ sādhvenaṃ śibiṃ jijñāsyāma iti || evaṃ bho ityuktvā agnīndrāvupatiṣṭhetām

अग्निः कपोतरूपेण तमभ्यधावदामिषार्थमिन्द्रः श्येनरूपेण

agniḥ kapotarūpeṇa tamabhyadhāvadāmiṣārthamindraḥ śyenarūpeṇa

अथ कपोतो राज्ञो दिव्यासनासीनस्योत्सङ्गं न्यपतत्

atha kapoto rājño divyāsanāsīnasyotsaṅgaṃ nyapatat

अथ पुरोहितो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्यते

atha purohito rājānamabravīt || prāṇarakṣārthaṃ śyenādbhīto bhavantaṃ prāṇārthī prapadyate

वसु ददातु अन्तवान्पार्थिवोऽस्य निष्कृतिं कुर्यात् घोरं कपोतस्य निपातमाहुः

vasu dadātu antavānpārthivo'sya niṣkṛtiṃ kuryāt ghoraṃ kapotasya nipātamāhuḥ

अथ कपोतो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षणार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्ये अङ्गैरङ्गानि प्राप्यार्थी मुनिर्भूत्वा प्राणांस्त्वां प्रपद्ये

atha kapoto rājānamabravīt || prāṇarakṣaṇārthaṃ śyenādbhīto bhavantaṃ prāṇārthī prapadye aṅgairaṅgāni prāpyārthī munirbhūtvā prāṇāṃstvāṃ prapadye

स्वाध्यायेन कर्शितं ब्रह्मचारिणं मां विद्धि ॥ तपसा दमेन युक्तमाचार्यस्याप्रतिकूलभाषिणम् ॥ एवंयुक्तमपापं मां विद्धि

svādhyāyena karśitaṃ brahmacāriṇaṃ māṃ viddhi || tapasā damena yuktamācāryasyāpratikūlabhāṣiṇam || evaṃyuktamapāpaṃ māṃ viddhi

गदामि वेदानविचिनोमि छन्दः
सर्वेवेदा अक्षरशो मे अधीताः ।
न साधु दानं श्रोत्रियस्य प्रदानं
मा प्रादाः श्येनाय न कपोतोऽस्मि

gadāmi vedānavicinomi chandaḥ
sarvevedā akṣaraśo me adhītāḥ |
na sādhu dānaṃ śrotriyasya pradānaṃ
mā prādāḥ śyenāya na kapoto'smi

अथ श्येनो राजानमब्रवीत्

atha śyeno rājānamabravīt

पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु
सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात् ।
त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं
मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः

paryāyeṇa vasatirvā bhaveṣu
sarge jātaḥ pūrvamasmātkapotāt |
tvamādadāno'tha kapotamenaṃ
mā tvaṃ rājanvighnakartā bhavethāḥ

केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा
वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता ।
यां वै कपोतो वदते यां च श्येन
उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु

kenedṛśī jātu parā hi dṛṣṭā
vāgucyamānā śakanena saṃskṛtā |
yāṃ vai kapoto vadate yāṃ ca śyena
ubhau viditvā kathamastu sādhu

नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले
नास्य बीजं रोहति काल उप्तम् ।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे
न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले

nāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle
nāsya bījaṃ rohati kāla uptam |
bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave
na trāṇaṃ labhetrāṇamicchansa kāle

जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते
सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते ।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे
नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम्

jātā hrasvā prajā pramīyate
sadā na vāsaṃ pitaro'sya kurvate |
bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave
nāsya devāḥ pratigṛhṇanti havyam

मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः
स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव ।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे
सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम्

moghamannaṃ vindati cāpracetāḥ
svargāllokāddhaśyati śīghrameva |
bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave
sendrā devāḥ praharantyasya vajram

उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन
अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु ।
यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन
तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु

ukṣāṇaṃ paktvā saha odanena
asmātkapotātprati te nayantu |
yasmindeśe ramase'tīva śyena
tatramāṃsaṃ śivayaste vahantu

नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य
दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात् ।
देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष-
स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात्

nokṣāṇo rājanprārthayeyaṃ na cānya
dasmānmāṃsamadhikaṃ vā kapotāt |
devairdattaḥ so'dya mamaiṣa bhakṣa-
stanme dadasva śakunānāmabhāvāt

उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु
ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव ।
भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां
प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः

ukṣāṇaṃ vehatamanūnaṃ nayantu
te paśyantu puruṣā mamaiva |
bhayāhitas dāyaṃ mamāntikāttvāṃ
pratyāmnāyaṃ tu tvaṃ hyenaṃ mā hiṃsīḥ

त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं
सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन ।
यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य
नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित्

tyaje prāṇānanaiva dadyāṃ kapotaṃ
saumyo hyayaṃ kiṃ na jānāsi śyena |
yathā kleśaṃ mā kuruṣveha saumya
nāhaṃ kapotamarpayiṣye kathaṃcit

यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः
प्रशंसेयुः शिबयः कर्मणा तु ।
यथा श्येन प्रियमेव कुर्यां
प्रशाधि मां यद्वदेस्तत्करोमि

yathā māṃ vai sādhuvādaiḥ prasannāḥ
praśaṃseyuḥ śibayaḥ karmaṇā tu |
yathā śyena priyameva kuryāṃ
praśādhi māṃ yadvadestatkaromi

ऊरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्वपिशितं तावद्राजन्यावन्मांसं कपोतेन समम् ॥ तथा तस्मात्साधु त्रातः कपोतः प्रशंसेयुश्च शिबय कृतं च प्रियं स्यान्ममेति

ūrordakṣiṇādutkṛtya svapiśitaṃ tāvadrājanyāvanmāṃsaṃ kapotena samam || tathā tasmātsādhu trātaḥ kapotaḥ praśaṃseyuśca śibaya kṛtaṃ ca priyaṃ syānmameti

अथ स दक्षिणादूरोरुत्कृत्य स्वमांसपेशीं तुलयाधारयत् ॥ गुरुतर एव कपोत आसीत्

atha sa dakṣiṇādūrorutkṛtya svamāṃsapeśīṃ tulayādhārayat || gurutara eva kapota āsīt

पुनरन्यमुच्चकर्त गुरुतर एव कपोतः ॥ एवं सर्वं समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास रतत्तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत्

punaranyamuccakarta gurutara eva kapotaḥ || evaṃ sarvaṃ samadhikṛtya śarīraṃ tulāyāmāropayāmāsa ratattathāpi gurutara eva kapota āsīt

अथ राजा स्वयमेव तुलामारुरोह ॥ न च व्यलीकमासीद्राज्ञ एतद्वृत्तान्तं दृष्टाव त्रात इत्युक्त्वा प्रालीयत श्येनः अथ राजा अब्रवीत्

atha rājā svayameva tulāmāruroha || na ca vyalīkamāsīdrājña etadvṛttāntaṃ dṛṣṭāva trāta ityuktvā prālīyata śyenaḥ atha rājā abravīt

कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत
पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः ।
नानीश्वर ईदृशं जातु कुर्या-
देतं प्रश्नं भगवन्मे विचक्ष्व

kapotaṃ vidyuḥ śivayastvāṃ kapota
pṛcchāmi te śakune ko nu śyenaḥ |
nānīśvara īdṛśaṃ jātu kuryā-
detaṃ praśnaṃ bhagavanme vicakṣva

वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु-
रथैव श्येनो वज्रहस्तः शचीपतिः ।
साधु ज्ञातुं त्वामृषभं सौरथेय
नौ जिज्ञासया त्वत्सकाशंप्रपन्नौ

vaiśvānaro'haṃ jvalano dhūmaketu-
rathaiva śyeno vajrahastaḥ śacīpatiḥ |
sādhu jñātuṃ tvāmṛṣabhaṃ sauratheya
nau jijñāsayā tvatsakāśaṃprapannau

यामेतां पेशीं मम निष्क्रयाय
प्रादाद्भवानसिनोत्कृत्य राजन् ।
एतद्वो लक्ष्म शिवं करोमि
हिरण्यवर्णं रुचिरं पुण्यगन्धम्

yāmetāṃ peśīṃ mama niṣkrayāya
prādādbhavānasinotkṛtya rājan |
etadvo lakṣma śivaṃ karomi
hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ puṇyagandham

एतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी
सुरर्षीणामथ संमतो भृशम् ।
एतस्मात्पार्श्वात्पुरुषो जनिष्यति
कपोतरोमेति च तस्य नाम

etāsāṃ prajānāṃ pālayitā yaśasvī
surarṣīṇāmatha saṃmato bhṛśam |
etasmātpārśvātpuruṣo janiṣyati
kapotarometi ca tasya nāma

कपोतरोमाणं शिबिनौद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि नृपवृषसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टासि शूरमृषभं सौरथानाम्

kapotaromāṇaṃ śibinaudbhidaṃ putraṃ prāpsyasi nṛpavṛṣasaṃhananaṃ yaśodīpyamānaṃ draṣṭāsi śūramṛṣabhaṃ saurathānām