अध्याय 196: इन्द्र का बक से चिरजीवन पर प्रश्न

मार्कण्डेयमृषयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरश्च ।
पर्यपृच्छन्नृषिः केन दीर्घायुरासीद्बकः

mārkaṇḍeyamṛṣayo brāhmaṇā yudhiṣṭhiraśca |
paryapṛcchannṛṣiḥ kena dīrghāyurāsīdbakaḥ

मार्कण्डेयस्तु तान्सर्वान्प्रत्युवाच महातपाः ।
दीर्घायुश्च बकोराजन्नृषिर्नात्र विचारणा

mārkaṇḍeyastu tānsarvānpratyuvāca mahātapāḥ |
dīrghāyuśca bakorājannṛṣirnātra vicāraṇā

एतच्छ्रुत्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सह भारत ।
मार्कण्डेयं पर्यपृच्छद्धर्मराजो युधिष्ठिरः

etacchrutvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
mārkaṇḍeyaṃ paryapṛcchaddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

बकदाल्भ्यौ महात्मानौ श्रूयेते चिरजीविनौ ।
सखायौ देवराजस् यतावृषी लोकसंमतौ

bakadālbhyau mahātmānau śrūyete cirajīvinau |
sakhāyau devarājas yatāvṛṣī lokasaṃmatau

एतदिच्छामि भगवन्बकशक्रसमागमम् ।
सुखदुःखसमायुक्तं तत्त्वेन कथितं त्वया

etadicchāmi bhagavanbakaśakrasamāgamam |
sukhaduḥkhasamāyuktaṃ tattvena kathitaṃ tvayā

वृत्ते देवासुरे राजन्संग्रामे रोमहर्षणे ।
त्रयाणामपि लोकानामिन्द्रो लोकाधिपोऽभवत्

vṛtte devāsure rājansaṃgrāme romaharṣaṇe |
trayāṇāmapi lokānāmindro lokādhipo'bhavat

सम्यग्वर्षति पर्जन्ये सस्यसंपद उत्तमाः ।
निरामयाः सुधर्मिष्ठाः प्रजा धर्मपरायणाः ।
मुदितश्च जनः सर्वः स्वधर्मेषु व्यवस्थितः

samyagvarṣati parjanye sasyasaṃpada uttamāḥ |
nirāmayāḥ sudharmiṣṭhāḥ prajā dharmaparāyaṇāḥ |
muditaśca janaḥ sarvaḥ svadharmeṣu vyavasthitaḥ

ताः प्रजा मुदिताः सर्वा दृष्ट्रा बलनिषूदनः ।
ततस्तु मुदितोराजन्देवराजः शतक्रतुः

tāḥ prajā muditāḥ sarvā dṛṣṭrā balaniṣūdanaḥ |
tatastu muditorājandevarājaḥ śatakratuḥ

ऐरावतं समास्थाय अपश्यन्मुदिताः प्रजाः ।
आश्रमांश्च विचित्रांश् नदीश्च विविधाः शुभाः

airāvataṃ samāsthāya apaśyanmuditāḥ prajāḥ |
āśramāṃśca vicitrāṃś nadīśca vividhāḥ śubhāḥ

नगराणि समृद्धानि घेटाञ्जनपदांस्तथा ।
प्रजापालनदक्षांश्च नरेन्द्रान्धर्मचारिणः

nagarāṇi samṛddhāni gheṭāñjanapadāṃstathā |
prajāpālanadakṣāṃśca narendrāndharmacāriṇaḥ

उदपानं प्रपा वापी तटाकानि सरांसि च ।
नानाब्रह्रह्मसमाचारैः सेवितानि द्विजोततमैः

udapānaṃ prapā vāpī taṭākāni sarāṃsi ca |
nānābrahrahmasamācāraiḥ sevitāni dvijotatamaiḥ

ततोऽवतीर्य रम्यायां पृथ्व्यां राजञ्छतक्रतुः ।
तत्र रम्ये शिवे देशे बहुवृक्षसमाकुले

tato'vatīrya ramyāyāṃ pṛthvyāṃ rājañchatakratuḥ |
tatra ramye śive deśe bahuvṛkṣasamākule

पूर्वस्यां दिशि रम्यायां समुद्राभ्याशतो नृप ।
तत्राश्रमपदं रम्यं मृगद्विजनिषेवितम् ।
तत्राश्रमपदे रम्ये बकं पश्यति देवराट्

pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ samudrābhyāśato nṛpa |
tatrāśramapadaṃ ramyaṃ mṛgadvijaniṣevitam |
tatrāśramapade ramye bakaṃ paśyati devarāṭ

बकस्तु दृष्ट्वा देवेन्द्रं दृढं प्रीतमनाऽभवत् ।
पाद्यासनार्थदानेन फलमूलैरथार्चयत्

bakastu dṛṣṭvā devendraṃ dṛḍhaṃ prītamanā'bhavat |
pādyāsanārthadānena phalamūlairathārcayat

सुखोपविष्टो वरदस्ततस्तु बलसूदनः ।
ततः प्रश्नं बकं देवं उवाच त्रिदशेश्वरः

sukhopaviṣṭo varadastatastu balasūdanaḥ |
tataḥ praśnaṃ bakaṃ devaṃ uvāca tridaśeśvaraḥ

शतं वर्षसहस्राणि मुने जातस्य तेऽनघ ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं दुःखं चिरजीविनाम्

śataṃ varṣasahasrāṇi mune jātasya te'nagha |
samākhyāhi mama brahmankiṃ duḥkhaṃ cirajīvinām

अप्रियैः सह संवासः प्रियैश्चापि विनाभवः ।
असद्भिः संप्रयोगश्च तद्दुःखं चिरजीविनाम्

apriyaiḥ saha saṃvāsaḥ priyaiścāpi vinābhavaḥ |
asadbhiḥ saṃprayogaśca tadduḥkhaṃ cirajīvinām

पुत्रदारविनाशोऽत्र ज्ञातीनां सुहृदामपि ।
परेष्वायत्तता कृच्छ्रं किंनु दुःखतरं ततः

putradāravināśo'tra jñātīnāṃ suhṛdāmapi |
pareṣvāyattatā kṛcchraṃ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ

नान्यद्दुःखतरं किंचिल्लोकेषु प्रतिभाति मे ।
अर्थैर्विहीनः पुरुषः एरैः संपरिभूयते

nānyadduḥkhataraṃ kiṃcillokeṣu pratibhāti me |
arthairvihīnaḥ puruṣaḥ eraiḥ saṃparibhūyate

अकुलानां कुले भावं कुलीनानां कुलक्षयम् ।
संयोगं विप्रयोगं च पश्यन्ति चिरजीविनः

akulānāṃ kule bhāvaṃ kulīnānāṃ kulakṣayam |
saṃyogaṃ viprayogaṃ ca paśyanti cirajīvinaḥ

अपिप्रत्यक्षमेवैतत्तव देघ शतक्रतो ।
अकुलानां समृद्धानां कथं कुलविपर्ययः

apipratyakṣamevaitattava degha śatakrato |
akulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kulaviparyayaḥ

देवदानवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसाः ।
प्राप्नुवन्ति विपर्यासं किंनु दुःखतरं ततः

devadānavagandharvamanuṣyoragarākṣasāḥ |
prāpnuvanti viparyāsaṃ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ

कुले जाताश् क्लिश्यन्ते दौष्कुलेयवशानुगाः ।
आढ्यैर्दरिद्राऽवमताः किंनु दुःखतरं ततः

kule jātāś kliśyante dauṣkuleyavaśānugāḥ |
āḍhyairdaridrā'vamatāḥ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ

लोके वैधर्म्यमेतत्तु दृश्ते बहुविस्तरम् ।
हीनज्ञानाश्च हृष्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः ।
बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते

loke vaidharmyametattu dṛśte bahuvistaram |
hīnajñānāśca hṛṣyante kliśyante prājñakovidāḥ |
bahuduḥkhaparikleśaṃ mānuṣyamiha dṛśyate

पुनरेव महाभाग देवर्षिगणसेवित ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं सुखं चिरजीविनाम्

punareva mahābhāga devarṣigaṇasevita |
samākhyāhi mama brahmankiṃ sukhaṃ cirajīvinām

अष्टमे द्वादशे वाऽपि शाकं यः पचते गृहे ।
कुमित्राण्यनपाश्रित् किं वै सुखतरं ततः

aṣṭame dvādaśe vā'pi śākaṃ yaḥ pacate gṛhe |
kumitrāṇyanapāśrit kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ

यत्राहानि न गण्यन्ते नैनमाहुर्महाशनम् ।
अपि शाकं पचानस्य सुखं वै मघवन्गृहे

yatrāhāni na gaṇyante nainamāhurmahāśanam |
api śākaṃ pacānasya sukhaṃ vai maghavangṛhe

आर्जितं स्वेन वीर्येण नाप्यपाश्रित्य कंचन ।
फलशाकमपि श्रेयो भोक्तुं ह्यकृपणं गृहे

ārjitaṃ svena vīryeṇa nāpyapāśritya kaṃcana |
phalaśākamapi śreyo bhoktuṃ hyakṛpaṇaṃ gṛhe

परस्य तु गृहे भोक्तुः परिभूतस् नित्यशः ।
सुमृष्टमपि न श्रेयो विकल्पोऽयमतः सताम्

parasya tu gṛhe bhoktuḥ paribhūtas nityaśaḥ |
sumṛṣṭamapi na śreyo vikalpo'yamataḥ satām

श्ववद्धि लोलुपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति ।
धिगस्तु तस्य तद्भुक्तं कृपणस् दुरात्मनः

śvavaddhi lolupo yastu parānnaṃ bhoktumicchati |
dhigastu tasya tadbhuktaṃ kṛpaṇas durātmanaḥ

यो दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः ।
शिष्टान्यन्नानि यो भुङ्क्ते किं वै सुखतरं ततः

yo dattvā'tithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyaśca dvijottamaḥ |
śiṣṭānyannāni yo bhuṅkte kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ

अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किंचितच्छतक्रतो ।
दत्त्वा यस्त्वतिथिभ्योऽन्नं भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः

ato mṛṣṭataraṃ nānyatpūtaṃ kiṃcitacchatakrato |
dattvā yastvatithibhyo'nnaṃ bhuṅkte tenaiva nityaśaḥ

तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः ।
यदेनो यौवनकृतंतत्सर्वं नश्यते ध्रुवम्

tāvatāṃ gosahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti dāyakaḥ |
yadeno yauvanakṛtaṃtatsarvaṃ naśyate dhruvam

रसदक्षिणस् भुक्तस् द्विजस्य तु करे गतम् ।
यद्वारि वारिणा सिञ्चेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात्

rasadakṣiṇas bhuktas dvijasya tu kare gatam |
yadvāri vāriṇā siñcettaddhyenastarate kṣaṇāt

एताश्चान्याश्च वै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः ।
बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः

etāścānyāśca vai bahvīḥ kathayitvā kathāḥ śubhāḥ |
bakena saha devendra āpṛcchya tridivaṃ gataḥ