अध्याय 152: हनुमान का विराट रूप और धर्मोपदेश

पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना

pūrvarūpamadṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃcana |
yadi te'hamanugrāhyo darśayātmānamātmanā

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ।
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने

evamuktastu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ |
tadrūpaṃ darśayāmāsa yadvai sāgaralaṅghane

भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः ।
तद्रूपं यत्पुरा तस्य बभूवोदधिलङ्घने

bhrātuḥ priyamabhīpsanvai cakāra sumahadvapuḥ |
tadrūpaṃ yatpurā tasya babhūvodadhilaṅghane

देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ।
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः

dehastasya tato'tīva vardhatyāyāmavistaraiḥ |
sadrumaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayannamitadyutiḥ

गिरिश्चोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः ।
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः

giriścocchrayamākramya tasthau tatra ca vānaraḥ |
samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ

ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ।
दीर्घं लाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः

tāmrekṣaṇastīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ |
dīrghaṃ lāṅgūlamāvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ

तद्रूपं महदालक्ष्यभ्रातुः कौरवनन्दनः ।
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः

tadrūpaṃ mahadālakṣyabhrātuḥ kauravanandanaḥ |
visiṣmiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ

तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ।
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्

tamarkamiva tejobhiḥ sauvarṇamiva parvatam |
pradīptamiva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat

आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव ।
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रुष्टुं रूपं ममानघ

ābabhāṣe ca hanumānbhīmasenaṃ smayanniva |
etāvadiha śaktastvaṃ druṣṭuṃ rūpaṃ mamānagha

वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम् ।
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा

vardhe'haṃ cāpyato bhūyo yāvanme manasepsitam |
bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtirojasā

तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसन्निभम् ।
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः

tadadbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyaparvatasannibham |
dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ

प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्

pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
kṛtāñjaliradīnātmā hanūmantamavasthitam

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ।
संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना

dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho |
saṃharasva mahāvīrya svayamātmānamātmanā

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्

na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaramivoditam |
aprameyamanādhṛṣyaṃ mainākamiva parvatam

विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै ।
यद्रामस्त्वयि पार्श्वश्थे स्वयं रावणमभ्यगात्

vismayaścaiva me vīra sumahānmanaso'dya vai |
yadrāmastvayi pārśvaśthe svayaṃ rāvaṇamabhyagāt

त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहरावणाम् ।
स्वबाहुबलमाश्रित् विनाशयितुमञ्जसा

tvameva śaktastāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ saharāvaṇām |
svabāhubalamāśrit vināśayitumañjasā

न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ।
न चैव तव पर्याप्तो रावयणः सगणो युधि

na hi te kiṃcidaprāpyaṃ mārutātmaja vidyate |
na caiva tava paryāpto rāvayaṇaḥ sagaṇo yudhi

एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगोत्तमः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा

evamuktastu bhīmena hanūmānplavagottamaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः

evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ

मया तु निहते तस्मिन्रावणे लोककण्टके ।
कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्

mayā tu nihate tasminrāvaṇe lokakaṇṭake |
kīrtirnaśyedrāghavasya tata etadupekṣitam

तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम् ।
आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्च स्थापिता नृषु

tena vīreṇa taṃ hatvā sagaṇaṃ rākṣasādhamam |
ānītā svapuraṃ sītā kīrtiśca sthāpitā nṛṣu

तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः

tadgaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ |
ariṣṭaṃ kṣemamadhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते ।
द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः

eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te |
drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ

न च ते तरसा कार्यः कुसुमापचयः स्वयम् ।
दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः

na ca te tarasā kāryaḥ kusumāpacayaḥ svayam |
daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ

बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ ।
दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत

balihomanamaskārairmantraiśca bharatarṣabha |
daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय ।
स्वधर्मस्थापनं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च

mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmaṃ paripālaya |
svadharmasthāpanaṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca

न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च ।
धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि

na hi dharmamavijñāya vṛddhānanupasevya ca |
dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamairapi

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः ।
स विज्ञेयो विभागेन यत्रमुह्यन्त्यबुद्धयः

adharmo yatra dharmākhyo dharmaścādharmasaṃjñitaḥ |
sa vijñeyo vibhāgena yatramuhyantyabuddhayaḥ

आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः ।
वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः

ācārasaṃbhavo dharmo dharmādvedāḥ samutthitāḥ |
vedairyajñāḥ samutpannā yajñairdevāḥ pratiṣṭhitāḥ

वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः ।
बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः

vedācāravidhānoktairyajñairdhāryanti devatāḥ |
bṛhaspatyuśanaḥproktairnayairdhāryanti mānavāḥ

बल्याकरवणिज्याभिः कृष्यर्थैर्योनिपोषणैः ।
वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः

balyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyarthairyonipoṣaṇaiḥ |
vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmairetairdvijātibhiḥ

त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम् ।
ताभिः सम्यक्प्रवृत्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते

trayī vārtā daṇḍanītistisro vidyā vijānatām |
tābhiḥ samyakpravṛttābhirlokayātrā vidhīyate

सा चेद्धर्मकृता न स्यात्रयीधर्ममृते भुवि ।
दण्डनीतिमृतेचापि निर्मर्यादमिदं भवेत्

sā ceddharmakṛtā na syātrayīdharmamṛte bhuvi |
daṇḍanītimṛtecāpi nirmaryādamidaṃ bhavet

वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः

vārtādharme hyavartinyo vinaśyeyurimāḥ prajāḥ |
supravṛttaistribhirhyetairdharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ

द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णकः ।
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः

dvijānāmamṛtaṃ dharmo hyekaścaivaikavarṇakaḥ |
yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां परिग्रहः ।
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्

yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ parigrahaḥ |
pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaśca poṣaṇam

शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणआं धर्म उच्यते ।
भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः

śuśrūṣā ca dvijātīnāṃ śūdrāṇaāṃ dharma ucyate |
bhaikṣahomavratairhīnāstathaiva guruvāsitāḥ

क्षत्रधर्मोऽत्रकौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम् ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः

kṣatradharmo'trakaunteya tava dharmo'tra rakṣaṇam |
svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ।
आस्थितः शास्तिदण्डेन व्यसनी परिभूयते

vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiśca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ |
āsthitaḥ śāstidaṇḍena vyasanī paribhūyate

निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा नेता प्रवर्तते ।
तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः

nigrahānugrahaiḥ samyagyadā netā pravartate |
tadā bhavanti lokasya maryādāḥ suvyavasthitāḥ

तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ।
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा

tasmāddeśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca |
nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayastathā

राज्ञामुपायश्चारश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः ।
निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्

rājñāmupāyaścāraśca buddhimantraparākramāḥ |
nigrahapragrahau caiva dākṣyaṃ vai kāryasādhakam

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ।
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः

sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca |
sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ

मन्त्रमूला नयाः सर्वेचाराश्च भरतर्षभ ।
सुमन्त्रितनयैः सद्भिस्तद्विधैः सह मन्त्रयेत्

mantramūlā nayāḥ sarvecārāśca bharatarṣabha |
sumantritanayaiḥ sadbhistadvidhaiḥ saha mantrayet

स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनाऽपि वा ।
न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चास्पनदलक्षणम्

striyā mūḍhena bālena lubdhena laghunā'pi vā |
na mantrayīta guhyāni yeṣu cāspanadalakṣaṇam

मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ।
स्निग्धैश्च नीतिविन्यासैर्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत्

mantrayetsaha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet |
snigdhaiśca nītivinyāsairmūrkhānsarvatra varjayet

धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ।
स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु

dhārmikāndharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān |
strīṣu klībānniyuñjīta krūrānkrūreṣu karmasu

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा ।
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्

svebhyaścaiva parebhyaśca kāryākāryasamudbhavā |
buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam

बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुष्वनुग्रहम् ।
निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्

buddhyā svapratipanneṣu kuryātsādhuṣvanugraham |
nigrahaṃ cāpyaśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता

nigrahe pragrahe samyagyadā rājā pravartate |
tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā

एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ।
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय

eṣa te'bhihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ |
taṃ svadharmavibhāgena vinayastho'nupālaya

तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम् ।
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम्

tapodharmadamejyābhirviprā yānti yathā divam |
dānātithyakriyādharmairyānti vaiśyāśca sadgatim

द्विजशुश्रूषया शूद्रा लभन्ते गतिमुत्तमाम् ।
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः

dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatimuttamām |
kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ

सम्यक्प्रणीतदण्डा हि कामद्वेपविवर्जिताः ।
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकतां

samyakpraṇītadaṇḍā hi kāmadvepavivarjitāḥ |
alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatāṃ