अध्याय 128: सोमक का दुख और पुरोहित का कठोर उपाय

कथंवीर्यः स राजाऽभूत्सोमको ददतांवरः ।
कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

kathaṃvīryaḥ sa rājā'bhūtsomako dadatāṃvaraḥ |
karmāṇyasya prabhāvaṃ ca śrotumicchāmi tattvataḥ

युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः ।
तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनामभूत्तदा

yudhiṣṭhirāsīnnṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ |
tasya bhāryāśataṃ rājansadṛśīnāmabhūttadā

स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः ।
कंचिन्नासादयामास कालेन महता ह्यपि

sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ |
kaṃcinnāsādayāmāsa kālena mahatā hyapi

कदाचित्तस् वृद्धस्य यतमानस्य धीमतः ।
जन्तुर्नाम सुतस्तस्य ज्येष्ठायां समजायत

kadācittas vṛddhasya yatamānasya dhīmataḥ |
janturnāma sutastasya jyeṣṭhāyāṃ samajāyata

तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते ।
सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशांपते

taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate |
satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogānviśāṃpate

ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिददशत्स्फिचि ।
स दष्टो ह्यरुदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः

tataḥ pipīlikā jantuṃ kadācidadaśatsphici |
sa daṣṭo hyarudadrājaṃstena duḥkhena bālakaḥ

ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः ।
प्रवार्य जनतुं सहसा स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

tatastā mātaraḥ sarvāḥ prākrośanbhṛśaduḥkhitāḥ |
pravārya janatuṃ sahasā sa śabdastumulo'bhavat

तमार्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः ।
अमात्यपर्षदो मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजा

tamārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ |
amātyaparṣado madhye upaviṣṭaḥ sahartvijā

ततः प्रस्थापयामास किमेतदिति पार्थिवः ।
तस्मै क्षत्ता यथावृत्तमाचचक्षे सुतं प्रति

tataḥ prasthāpayāmāsa kimetaditi pārthivaḥ |
tasmai kṣattā yathāvṛttamācacakṣe sutaṃ prati

त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः ।
प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रमाश्वासयदरिंदमः

tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ putramāśvāsayadariṃdamaḥ

सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः ।
ऋत्विजा सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत्

sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurānnṛpaḥ |
ṛtvijā sahito rājansahāmātya upāviśat

धिगस्त्विहैकपुत्रत्वमपुत्रत्वं वरं भवेत् ।
नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता

dhigastvihaikaputratvamaputratvaṃ varaṃ bhavet |
nityāturatvādbhūtānāṃ śoka evaikaputratā

इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्यसदृशं प्रभो ।
पुत्रार्थिना मया वोढं न तासां विद्यते प्रजा

idaṃ bhāryāśataṃ brahmanparīkṣyasadṛśaṃ prabho |
putrārthinā mayā voḍhaṃ na tāsāṃ vidyate prajā

एकः कथंचिदुत्पन्नः पुत्रो जन्तुरयं मम ।
यतमानासु सर्वासु किंनु दुःखमतः परम्

ekaḥ kathaṃcidutpannaḥ putro janturayaṃ mama |
yatamānāsu sarvāsu kiṃnu duḥkhamataḥ param

वयश्च समतीतं मे सभार्यस्यं द्विजोत्तम ।
आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके

vayaśca samatītaṃ me sabhāryasyaṃ dvijottama |
āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake

स्यात्तु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत् ।
महता लघुना वाऽपि कर्मणा दुष्करेण वा

syāttu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet |
mahatā laghunā vā'pi karmaṇā duṣkareṇa vā

अस्ति चैतादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत् ।
यदि शक्नोषि तत्कर्तुमथ वक्ष्यामि सोमक

asti caitādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet |
yadi śaknoṣi tatkartumatha vakṣyāmi somaka

कार्यं वा यदि वाऽकार्यं येन पुत्रशतं भवेत् ।
कृतमेवेति तद्विद्धि भगवान्प्रब्रवीतु मे

kāryaṃ vā yadi vā'kāryaṃ yena putraśataṃ bhavet |
kṛtameveti tadviddhi bhagavānprabravītu me

यजस्व जन्तुना राजंस्त्वं मया वितते क्रतौ ।
ततः पुत्रशतं श्रीमद्भविष्यत्यचिरेण ते

yajasva jantunā rājaṃstvaṃ mayā vitate kratau |
tataḥ putraśataṃ śrīmadbhaviṣyatyacireṇa te

वपार्या हूयमानायां धूममाघ्राय मातरः ।
ततस्ताः सुमहावीर्याञ्जनयिष्यन्ति ते सुतान्

vapāryā hūyamānāyāṃ dhūmamāghrāya mātaraḥ |
tatastāḥ sumahāvīryāñjanayiṣyanti te sutān

तस्यामेव तु ते जन्तुर्भविता पुनरात्मजः ।
उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति

tasyāmeva tu te janturbhavitā punarātmajaḥ |
uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati