अध्याय 123: सुकन्या का च्यवन की आँखें बेधना और विवाह

भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्चयवनो नाम भारत ।
समीपे सरसस्तस्य तपस्तेपे महाद्युतिः

bhṛgormaharṣeḥ putro'bhūccayavano nāma bhārata |
samīpe sarasastasya tapastepe mahādyutiḥ

स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव ।
अतिष्ठत चिरं कालमेकदेशे विशांपते

sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava |
atiṣṭhata ciraṃ kālamekadeśe viśāṃpate

सवल्मीकोऽभवदृषिर्लताभिरिव संवृतः ।
कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः

savalmīko'bhavadṛṣirlatābhiriva saṃvṛtaḥ |
kālena mahatā rājansamākīrṇaḥ pipīlikaiḥ

तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वशः ।
तप्यते स्म तपो घोरं वल्मीकेन समावृतः

tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ |
tapyate sma tapo ghoraṃ valmīkena samāvṛtaḥ

अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः ।
आजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम्

atha dīrghasya kālasya śaryātirnāma pārthivaḥ |
ājagāma saro ramyaṃ vihartumidamuttamam

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः ।
एकैव च सुता सुभ्रूः सुकन्या नाम भारत

tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahaḥ |
ekaiva ca sutā subhrūḥ sukanyā nāma bhārata

सा सखीभिः परिवृता दिव्याभरणभूषिता ।
चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत्

sā sakhībhiḥ parivṛtā divyābharaṇabhūṣitā |
caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat

सा वै वसुमतीं तत्र पश्यन्ती सुमनोरमाम् ।
वनस्पतीन्प्रचिन्वन्ती विजहार सखीवृता

sā vai vasumatīṃ tatra paśyantī sumanoramām |
vanaspatīnpracinvantī vijahāra sakhīvṛtā

रूपेण वयसा चैव भदनेन मदेन च ।
बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः

rūpeṇa vayasā caiva bhadanena madena ca |
babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ

तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् ।
ददर्श भार्गवो धमांश्चरन्तीमिव विद्युतम्

tāṃ sakhīrahitāmekāmekavastrāmalaṃkṛtām |
dadarśa bhārgavo dhamāṃścarantīmiva vidyutam

तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः ।
क्षामकण्ठश्च विप्रर्षिस्तपोबलसमन्वितः ।
तामाबभाषेकल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै

tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ |
kṣāmakaṇṭhaśca viprarṣistapobalasamanvitaḥ |
tāmābabhāṣekalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai

ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी ।
कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता ।
किंनु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने

tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī |
kautūhalātkaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā |
kiṃnu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane

अक्रुद्ध्यत्स तथा विद्धे नेत्रे परममन्युमान् ।
ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रे समावृणोत्

akruddhyatsa tathā viddhe netre paramamanyumān |
tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtre samāvṛṇot

ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमासीत्सुदुःखितम् ।
तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः

tato ruddhe śakṛnmūtre sainyamāsītsuduḥkhitam |
tathāgatamabhiprekṣya paryapṛcchatsa pārthivaḥ

तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः ।
केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः ।
ज्ञातं वा यदि वाऽज्ञातं तद्द्रुतं ब्रूत माचिरम्

taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ |
kenāpakṛtamadyeha bhārgavasya mahātmanaḥ |
jñātaṃ vā yadi vā'jñātaṃ taddrutaṃ brūta māciram

तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम् ।
सर्वोपायैर्यथाकामं भवांस्तदधिगच्छतु

tamūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo'pakṛtaṃ vayam |
sarvopāyairyathākāmaṃ bhavāṃstadadhigacchatu

ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् ।
पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं पर्यजानन्न चैव ते

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam |
paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ paryajānanna caiva te

आनाहार्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमनुखार्दितम् ।
पितरं दुःखितं दृष्ट्वा सुकन्येदमथाब्रवीत्

ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tatsainyamanukhārditam |
pitaraṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sukanyedamathābravīt

मयाऽटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्वमभिज्वलत् ।
खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमन्तिकात्

mayā'ṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ satvamabhijvalat |
khadyotavadabhijñātaṃ tanmayā viddhamantikāt

एतच्छ्रुत्वा तु वल्मीकं शर्यातिस्तूर्णमभ्ययात् ।
तत्रापशय्त्तपोवृद्धं चन्द्रादित्यसमप्रभम्

etacchrutvā tu valmīkaṃ śaryātistūrṇamabhyayāt |
tatrāpaśayttapovṛddhaṃ candrādityasamaprabham

अयाचदथ सैन्यार्थं प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः ।
अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि

ayācadatha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ |
ajñānādbālayā yatte kṛtaṃ tatkṣantumarhasi

ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा ।
अपमानादहं विद्धो ह्यनया दर्पपूर्णया

tato'bravīnmahīpālaṃ cyavano bhārgavastadā |
apamānādahaṃ viddho hyanayā darpapūrṇayā

रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहबलात्कृताम् ।
तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव ।
क्षंस्यामीति महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām |
tāmeva pratigṛhyāhaṃ rājanduhitaraṃ tava |
kṣaṃsyāmīti mahīpāla satyametadbravīmi te

ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन् ।
ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने

ṛṣervacanamājñāya śaryātiravicārayan |
dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane

प्रतिगृह्य च तां कन्यां भगवान्प्रससाद ह ।
प्राप्तप्रसादौ राजा वै ससैन्यः पुरमाव्रजत्

pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ bhagavānprasasāda ha |
prāptaprasādau rājā vai sasainyaḥ puramāvrajat

सुकन्याऽपि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता ।
नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च

sukanyā'pi patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā |
nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca

अग्नीनामतीथीनां च शुश्रूषुनसूयिका ।
समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना

agnīnāmatīthīnāṃ ca śuśrūṣunasūyikā |
samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā