अध्याय 202: युधिष्ठिर भीष्म से प्राचीन इतिहास माँगते हैं

अनुशास्य शुभैर्वाक्यैर्भीष्ममाह महामतिः ।
प्रीत्या पुनः स शुश्रूषुर्वचनं यद्युधिष्ठिरः

anuśāsya śubhairvākyairbhīṣmamāha mahāmatiḥ |
prītyā punaḥ sa śuśrūṣurvacanaṃ yadyudhiṣṭhiraḥ

पितामहो मे विप्रर्षे भीष्मं कालवशं गतम् ।
किमपृच्छत्तदा राजा सर्वसामाजिकं हितम्

pitāmaho me viprarṣe bhīṣmaṃ kālavaśaṃ gatam |
kimapṛcchattadā rājā sarvasāmājikaṃ hitam

उभयोर्लोकयोर्युक्तं पुरुषार्थमनुत्तमम् ।
तन्मे वद महाप्राज्ञ श्रोतुं कौतूहलं हि मे

ubhayorlokayoryuktaṃ puruṣārthamanuttamam |
tanme vada mahāprājña śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

भूय एव महाराज शृणु धर्मसमुच्चयम् ।
यदपृच्छत्तदा राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

bhūya eva mahārāja śṛṇu dharmasamuccayam |
yadapṛcchattadā rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

शरतल्पगतं भीष्मं सर्वपार्थिवसन्निधौ ।
अजातशत्रुः प्रीतात्मा पुनरेवाभ्यभाषत

śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ sarvapārthivasannidhau |
ajātaśatruḥ prītātmā punarevābhyabhāṣata

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारदः ।
श्रूयतां मे हि वचनमर्थित्वात्प्रब्रवीम्यहम्

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśāradaḥ |
śrūyatāṃ me hi vacanamarthitvātprabravīmyaham

परावरज्ञो भूतानां दयावान्सर्वजन्तुषु ।
आगमैर्बहुभिः प्रीतो भवान्नः परमं कुले

parāvarajño bhūtānāṃ dayāvānsarvajantuṣu |
āgamairbahubhiḥ prīto bhavānnaḥ paramaṃ kule

त्वादृशो दुर्लभो लोके साम्प्रतं ज्ञानसंयुतः ।
भवता गुरुणा चैव धन्याश्चैव वयं प्रभो

tvādṛśo durlabho loke sāmprataṃ jñānasaṃyutaḥ |
bhavatā guruṇā caiva dhanyāścaiva vayaṃ prabho

अयं स कालः सम्प्राप्तो दुर्लभैर्ज्ञातिबान्धवैः ।
शास्ता तु नास्ति नः कश्चित्त्वदृते पुरुषर्षभ

ayaṃ sa kālaḥ samprāpto durlabhairjñātibāndhavaiḥ |
śāstā tu nāsti naḥ kaścittvadṛte puruṣarṣabha

तस्माद्धर्मार्थसहितमायत्यां च हितोदयम् ।
आश्चर्यं परमं वाक्यं श्रोतुमिच्छामि भारत

tasmāddharmārthasahitamāyatyāṃ ca hitodayam |
āścaryaṃ paramaṃ vākyaṃ śrotumicchāmi bhārata

अयं नारायणः श्रीमन्सर्वपार्थिवसन्निधौ ।
भवन्तं बहुमानाच्च प्रणयाच्चैव सेवते

ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmansarvapārthivasannidhau |
bhavantaṃ bahumānācca praṇayāccaiva sevate

अस्यैव तु समक्षं नः पार्तिवानां तथैव च ।
इतिवृत्तं पुराणं च श्रोतॄणां परमं हितम्

asyaiva tu samakṣaṃ naḥ pārtivānāṃ tathaiva ca |
itivṛttaṃ purāṇaṃ ca śrotṝṇāṃ paramaṃ hitam

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।
मत्प्रियार्थं हि कौरव्य स्नेहाद्भाषितुमर्हसि

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito'nagha |
matpriyārthaṃ hi kauravya snehādbhāṣitumarhasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतविक्लवः ।
प्रविबन्निव तं दृष्ट्वा भीष्मो वचनमब्रवीत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā snehādāgataviklavaḥ |
pravibanniva taṃ dṛṣṭvā bhīṣmo vacanamabravīt

शृणु राजन्पुरावृत्तिमितिहासं पुरातनम् ।
एतावदुक्त्वा गाङ्गेयः प्रणम्य शिरसा हरिम् ।
धर्मराजं समीक्ष्येदं पुनर्वक्तुं समारभत्

śṛṇu rājanpurāvṛttimitihāsaṃ purātanam |
etāvaduktvā gāṅgeyaḥ praṇamya śirasā harim |
dharmarājaṃ samīkṣyedaṃ punarvaktuṃ samārabhat