अनुशासन पर्व

अध्याय 18: श्रीकृष्ण अपने जानने वालों की गति बताते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणी दानधर्मपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ॥

12 श्लोक · 18 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

श्रीकृष्ण अपने जानने वालों की गति बताते हैं

व्यास मद्रराज से कहते हैं कि वेद, शास्त्र और हर यज्ञ श्रीकृष्ण हैं; जो ब्राह्मण उन्हें तत्त्व से जानते हैं, उनका हर यज्ञ पूर्ण है। फिर भगवान स्वयं इन्द्र से कहे अपने वचन दोहराते हैं: वेद-ज्ञान से अधिक भक्ति और शुद्ध हृदय से लोग उन्हें पाते हैं। वे शाश्वत, सम्पूर्ण वेद और गुणों से परे हैं। देवता उनके नाम से कामनाएँ पाते हैं; यज्ञकर्ता यज्ञ से, वीर पराक्रम से और विचारक वाणी से उनकी पूजा करते हैं। भक्ति से प्रसन्न होकर वे भक्त को सत्त्व देते हैं, जिससे वह मोह से पार होता है। व्यास कहते हैं कि सब देवता देवकीपुत्र ही हैं। मद्रराज दोनों की पूजा करते हैं, व्यास जाते हैं, और भीष्म श्रीकृष्ण को प्रणाम करते हैं।

द्वैपायन उवाच

18.1

सर्वे वेदाः सर्ववेद्याः सशास्त्राः
सर्वे यज्ञाः सर्व इत्यश्च कृष्णः ।
विदुः कृष्णं ब्राह्मणास्तत्वतो ये
तेषां राजन्सर्वयज्ञः समाप्तः

sarve vedāḥ sarvavedyāḥ saśāstrāḥ
sarve yajñāḥ sarva ityaśca kṛṣṇaḥ |
viduḥ kṛṣṇaṃ brāhmaṇāstatvato ye
teṣāṃ rājansarvayajñaḥ samāptaḥ

18.2

ज्ञेयो योगी ब्राह्मणैर्वेदतत्वै-
रारण्यकैः सैष कृष्णः प्रभुत्वात् ।
सर्वान्यज्ञान्ब्राह्मणान्ब्रह्म चैव
व्याप्यातिष्ठद्देवदेवस्त्रिलोके

jñeyo yogī brāhmaṇairvedatatvai-
rāraṇyakaiḥ saiṣa kṛṣṇaḥ prabhutvāt |
sarvānyajñānbrāhmaṇānbrahma caiva
vyāpyātiṣṭhaddevadevastriloke

18.3

स एष देवः शक्रमीशं यजानं
प्रीत्या प्राह क्रतुयष्टारमग्र्यम्
न मा शक्रो वेदवेदार्थतत्वा-
द्भक्तो भक्त्या शुद्धभावप्रधानः

sa eṣa devaḥ śakramīśaṃ yajānaṃ
prītyā prāha kratuyaṣṭāramagryam
na mā śakro vedavedārthatatvā-
dbhakto bhaktyā śuddhabhāvapradhānaḥ

18.4

मा जानन्ते ब्रह्मशीर्षं वरिष्ठं
विश्वे विश्वं ब्रह्मयोनिं ह्ययोनिम् ।
सर्वत्राहं शाश्वतः शाश्वतेशः
कृत्स्नो वेदोऽग्निर्निर्गुणोऽनन्ततेजाः

mā jānante brahmaśīrṣaṃ variṣṭhaṃ
viśve viśvaṃ brahmayoniṃ hyayonim |
sarvatrāhaṃ śāśvataḥ śāśvateśaḥ
kṛtsno vedo'gnirnirguṇo'nantatejāḥ

18.5

सर्वे देवा वासुदेवं यजन्ते
ततो बुद्ध्या मार्गमाणास्तनूनाम् ।
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्ते विशालां-
स्त्रैलोक्येऽस्मिन्कृष्णनामाभिधानात्

sarve devā vāsudevaṃ yajante
tato buddhyā mārgamāṇāstanūnām |
sarvānkāmānprāpnuvante viśālāṃ-
strailokye'sminkṛṣṇanāmābhidhānāt

18.6

कृष्णो यज्ञैरिज्यते यायजूकैः
कृष्णो वीर्यैरिज्यते विक्रमद्भिः ।
कृष्णो वाक्यैरिज्यते सम्मृशानैः
कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः

kṛṣṇo yajñairijyate yāyajūkaiḥ
kṛṣṇo vīryairijyate vikramadbhiḥ |
kṛṣṇo vākyairijyate sammṛśānaiḥ
kṛṣṇo muktairijyate vītamohaiḥ

18.7

विद्यावन्तः सोमपा ये विपापा
(भवगानुवाच)
इष्ट्वा यज्ञेर्गोचरं प्रार्थयन्ते ।
सर्वं क्रान्तं देवलोकं विशाल-
मन्ते गत्वा मुक्तिलोकं भजन्ति

vidyāvantaḥ somapā ye vipāpā
(bhavagānuvāca)
iṣṭvā yajñergocaraṃ prārthayante |
sarvaṃ krāntaṃ devalokaṃ viśāla-
mante gatvā muktilokaṃ bhajanti

18.8

एवं सर्वे त्वाश्रमाः सुव्रता ये
मां जानन्तो यान्ति लोकानदीनान् ।
ये ध्यानदीक्षामुद्वहन्तो विपापा
ज्योतिर्भूत्वा देवलोकं भजन्ति

evaṃ sarve tvāśramāḥ suvratā ye
māṃ jānanto yānti lokānadīnān |
ye dhyānadīkṣāmudvahanto vipāpā
jyotirbhūtvā devalokaṃ bhajanti

18.9

पूज्यन्ते मां पूजयन्तः प्रहृष्टा
मां जानन्तः श्रद्धया वासुदेवम् ।
भक्त्या तुष्टोऽहं तस्य सत्त्वं प्रयच्छे
सत्वस्पृष्टो वीतमोहोऽयमेति

pūjyante māṃ pūjayantaḥ prahṛṣṭā
māṃ jānantaḥ śraddhayā vāsudevam |
bhaktyā tuṣṭo'haṃ tasya sattvaṃ prayacche
satvaspṛṣṭo vītamoho'yameti

18.10

ज्योतींषि शुक्तानि च यानि लोके
त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च ।
त्रयोऽग्नयश्चाहुतयश्च पञ्च
सर्वे देवा देवकीपुत्र एव

jyotīṃṣi śuktāni ca yāni loke
trayo lokā lokapālāstrayaśca |
trayo'gnayaścāhutayaśca pañca
sarve devā devakīputra eva

भीष्म उवाच

18.11

व्यासस्यैतद्वचः श्रुत्वा मद्रराजः सहर्षिभिः ।
व्यासं कृष्णं च विधिवत्प्रीतात्मा प्रत्यपूजयत्

vyāsasyaitadvacaḥ śrutvā madrarājaḥ saharṣibhiḥ |
vyāsaṃ kṛṣṇaṃ ca vidhivatprītātmā pratyapūjayat

वैशम्पायन उवाच

18.12

कविः प्रयातस्तु महर्षिपुत्रो
द्वैपायनस्तद्वचनं निशम्य ।
जगाम पृथ्वीं शिरसा महात्मा
नमश्च कृष्णाय चकार भीष्मः

kaviḥ prayātastu maharṣiputro
dvaipāyanastadvacanaṃ niśamya |
jagāma pṛthvīṃ śirasā mahātmā
namaśca kṛṣṇāya cakāra bhīṣmaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)