अध्याय 154: पृथ्वी श्रीकृष्ण को गृहस्थ-धर्म बताती हैं

गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव

gārhasthyaṃ dharmamakhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha |
ṛddhimāpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप ।
वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa |
vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāścaiva bhārata

संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् ।
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत्पृच्छसेऽद्य वै

saṃstutya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān |
papraccha bharataśreṣṭha māṃ tvaṃ yatpṛcchase'dya vai

गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा ।
किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत्

gārhasthyaṃ dharmamāśritya mayā vā madvidhena vā |
kimavaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhaṃ bhavet

ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव ।
पूज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैव निबोध मे

ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāścaiva mādhava |
pūjyāścaivārcanīyāśca yathā caiva nibodha me

सदा यज्ञेन देवांश्च सदाऽऽतिथ्येन मानुषान् ।
छन्दतस्तर्पणेनापि पितॄन्युञ्जन्ति नित्यशः

sadā yajñena devāṃśca sadā''tithyena mānuṣān |
chandatastarpaṇenāpi pitṝnyuñjanti nityaśaḥ

तेन ह्यृषिगणाः प्रीता ब्रह्मचयेणि चानघ ।
नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च

tena hyṛṣigaṇāḥ prītā brahmacayeṇi cānagha |
nityamagniṃ paricaredabhuktvā balikarma ca

कुर्यात्तथैव देवान्वै प्रियं मे मधुसूदन ।
कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च

kuryāttathaiva devānvai priyaṃ me madhusūdana |
kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca

पयोमूलफलैर्वाऽपि पितॄणां प्रीतिमावहेत् ।
सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि

payomūlaphalairvā'pi pitṝṇāṃ prītimāvahet |
siddhānnādvaiśvadevaṃ vai kuryādagnau yathāvidhi

आग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् ।
प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते

āgnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryamanantaram |
prajānāṃ pataye caiva pṛthagghomo vidhīyate

तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् ।
दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च

tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet |
dakṣiṇāyāṃ yamāyeti pratīcyāṃ varuṇāya ca

सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापतेः ।
धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव

somāya cāpyudīcyāṃ vai vāstumadhye prajāpateḥ |
dhanvantareḥ prāgudīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava

मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै ।
मरुद्भ्यो दैवतेभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत्

manuṣyebhya iti prāhurbaliṃ dvāri gṛhasya vai |
marudbhyo daivatebhyaśca balimantargṛhe haret

तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् ।
निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं यथा हरेत्

tathaiva viśvedevebhyo balimākāśato haret |
niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ yathā haret

एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजाय वै ।
अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत्

evaṃ kṛtvā baliṃ samyagdadyādbhikṣāṃ dvijāya vai |
alābhe brāhmaṇasyāgnāvagramuddhṛtya nikṣipet

यदा श्राद्धं पितृभ्योपि दातुमिच्छेत मानवः ।
तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि

yadā śrāddhaṃ pitṛbhyopi dātumiccheta mānavaḥ |
tadā paścātprakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi

पितॄन्सन्तर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः ।
वेश्वदैवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्म्णभोजनम्

pitṝnsantarpayitvā tu baliṃ kuryādvidhānataḥ |
veśvadaivaṃ tataḥ kuryātpaścādbrāhmṇabhojanam

ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि ।
अर्घ्यपूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानवान् ।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

tato'nnenāvaśeṣeṇa bhojayedatithīnapi |
arghyapūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānavān |
anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः ।
इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत्

ācāryasya pituścaiva sakhyurāptasya cātitheḥ |
idamasti gṛhe mahyamiti nityaṃ nivedayet

ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते ।
गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत्

te yadvadeyustatkuryāditi dharmo vidhīyate |
gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet

राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च ।
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान्

rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśurameva ca |
arcayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi

वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते

vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātarvidhīyate

एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थ्यान्यः कुर्यादनसूयकः ।
स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य लोके महीयते

etāṃstu dharmāngārhasthyānyaḥ kuryādanasūyakaḥ |
sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya loke mahīyate

इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
तथा चकार सततं त्वमप्येवं सदाऽऽचर

iti bhūmervacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān |
tathā cakāra satataṃ tvamapyevaṃ sadā''cara

एतद्गृहस्थधर्मं त्वं चेष्टमानो जनाधिप ।
इह लोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि

etadgṛhasthadharmaṃ tvaṃ ceṣṭamāno janādhipa |
iha loke yaśaḥ prāpya pretya svargamavāpsyasi