अध्याय 141: सप्तर्षि राजा वृषादर्भि का दान ठुकराते हैं

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च ।
दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वै को विशेषः पितामह

brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca |
dātṛpratigrahītrorvai ko viśeṣaḥ pitāmaha

साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः ।
गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति

sādhoryaḥ pratigṛhṇīyāttathaivāsādhuto dvijaḥ |
guṇavatyalpadoṣaḥ syānnirguṇe tu nimajjati

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vṛṣādarbheśca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती

kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca bharadvājo'tha gautamaḥ |
viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpyarundhatī

सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्परिचारिका ।
शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह

sarveṣāmatha teṣāṃ tu gaṇḍābhūtparicārikā |
śūdraḥ paśusakhaścaiva bhartā cāsyā babhūva ha

ते च सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम् ।
समाधिना प्रतीक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम्

te ca sarve tapasyantaḥ purā cerurmahīmimām |
samādhinā pratīkṣanto brahmalokaṃ sanātanam

अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन ।
कृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः

athābhavadanāvṛṣṭirmahatī kurunandana |
kṛcchraprāṇo'bhavadyatra loko'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ

कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना ।
दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रोऽनिलः किल

kasmiṃścicca purā yajñe yājyena śibisūnunā |
dakṣiṇārthe'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro'nilaḥ kila

अस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभुः ।
ते तं क्षुधाभिसन्तप्ताः परिवार्योपतस्थिरे

asminkāle'tha so'lpāyurdiṣṭāntamagamatprabhuḥ |
te taṃ kṣudhābhisantaptāḥ parivāryopatasthire

याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाः ।
अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत

yājyātmajamatho dṛṣṭvā gatāsumṛṣisattamāḥ |
apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata

नाजीव्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः ।
कृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः

nājīvye martyaloke'sminnātmānaṃ te parīpsavaḥ |
kṛcchrāmāpedire vṛttimannahetostapasvinaḥ

अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः ।
राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह

aṭamāno'tha tānmārge pacamānānmahīpatiḥ |
rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānāndadarśa ha

प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम् ।
मयि यद्विद्यते वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः

pratigrahastārayati puṣṭirvai pratigṛhṇatām |
mayi yadvidyate vittaṃ tadvṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ

प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता ।
तस्माद्ददामि वो वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः

pratigraho brāhmaṇānāṃ sṛṣṭā vṛttiraninditā |
tasmāddadāmi vo vittaṃ tadvṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो
दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम् ।
धेनूनां दद्यामयुतं समग्र-
मेकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः

priyo hi me brāhmaṇo yācamāno
dadyāmahaṃ vo'śvatarīsahasram |
dhenūnāṃ dadyāmayutaṃ samagra-
mekaikaśaḥ savṛṣāḥ samprasūtāḥ

दग्र्या गृष्टीर्धेनवः सुव्रताश्च

dagryā gṛṣṭīrdhenavaḥ suvratāśca

वरान्ग्रमान्व्रीहिरसं यवांश्च
रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि ।
नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं
पुष्ट्यर्थं वः किं प्रयच्छाम्यहं वै

varāngramānvrīhirasaṃ yavāṃśca
ratnaṃ cānyaddurlabhaṃ kiṃ dadāni |
nāsminnabhakṣye bhāvamevaṃ kurudhvaṃ
puṣṭyarthaṃ vaḥ kiṃ prayacchāmyahaṃ vai

राजन्प्रतिग्रहो राज्ञं मध्वास्वादो विषोपमः ।
तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम्

rājanpratigraho rājñaṃ madhvāsvādo viṣopamaḥ |
tajjānamānaḥ kasmāttvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ।
दशध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

daśasūnāsamaścakrī daśacakrisamo dhvajī |
daśadhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ

दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।
तेन तुल्यो भवेद्राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः

daśasūnāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ |
tena tulyo bhavedrājā ghorastasya pratigrahaḥ

क्षेत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणान्समुपाश्रितम् ।
अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः

kṣetraṃ hi daivatamiva brāhmaṇānsamupāśritam |
amalo hyeṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ

अह्नायेह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते ।
तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः

ahnāyeha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate |
taddāva iva nirdahyātprāpto rājapratigrahaḥ

कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव ।
अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा तेन्यतो ययुः

kuśalaṃ saha dānena rājannastu sadā tava |
arthibhyo dīyatāṃ sarvamityuktvā tenyato yayuḥ

अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां महात्मनाम् ।
अथ हित्वा ययु सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः

apakvameva tanmāṃsamabhūtteṣāṃ mahātmanām |
atha hitvā yayu sarve vanamāhārakāṅkṣiṇaḥ

ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वाऽस्य मन्त्रिणः ।
प्रचीयोदुम्बराणि स्म दातुं तेषां प्रचक्रिरे

tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvā'sya mantriṇaḥ |
pracīyodumbarāṇi sma dātuṃ teṣāṃ pracakrire

दृष्ट्वा फलानि मुनयस्ते ग्रहीतुमुपाद्रवन्

dṛṣṭvā phalāni munayaste grahītumupādravan

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् ।
भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्

udumbarāṇyathānyāni hemagarbhāṇyupāharan |
bhṛtyāsteṣāṃ tatastāni pragrāhitumupādravan

गुरूणीति विदित्वाऽथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत् ।
नास्मेह मन्दविज्ञाना नास्म मानुषबुद्धयः

gurūṇīti viditvā'tha na grāhyāṇyatrirabravīt |
nāsmeha mandavijñānā nāsma mānuṣabuddhayaḥ

हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृम ।
इह ह्येतदुपावृत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम् ।
अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्येह च सुखेप्सुना

haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛma |
iha hyetadupāvṛttaṃ pretya syātkaṭukodayam |
apratigrāhyamevaitatpretyeha ca sukhepsunā

शतेन निष्कगुणितं सहस्रेण च सम्मितम् ।
तथा बहु प्रतीच्छन्वै पापिष्ठां लभते गतिम्

śatena niṣkaguṇitaṃ sahasreṇa ca sammitam |
tathā bahu pratīcchanvai pāpiṣṭhāṃ labhate gatim

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत्

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
sarvaṃ tannālamekasya tasmādvidvāñśamaṃ vrajet

उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्दमानस्य वर्धते ।
प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते

utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardamānasya vardhate |
prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate

न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोभं प्रतिपूरयेत् ।
समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते

na talloke dravyamasti yallobhaṃ pratipūrayet |
samudrakalpaḥ puruṣo na kadācana pūryate

कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते ।
अथैनमपरः काम इष्टो विध्यति बाणवत्

kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate |
athainamaparaḥ kāma iṣṭo vidhyati bāṇavat

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् ।
तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्

pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam |
taddhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet

धर्मार्थं सञ्चयो यो वा द्रव्याणां पक्षसम्मतः ।
तपःसञ्चय एवेह विशिष्टो द्रव्यसञ्चयात्

dharmārthaṃ sañcayo yo vā dravyāṇāṃ pakṣasammataḥ |
tapaḥsañcaya eveha viśiṣṭo dravyasañcayāt

उग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः ।
बलीयसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम्

ugrādito bhayādyasmādbibhyatīme mameśvarāḥ |
balīyaso durbalavadbibhemyahamataḥ param

यद्वै धर्मात्परं नास्ति तादृशं ब्राह्मणा विदुः ।
विनयात्साधु विद्वांसमुपासेयं यथातथम्

yadvai dharmātparaṃ nāsti tādṛśaṃ brāhmaṇā viduḥ |
vinayātsādhu vidvāṃsamupāseyaṃ yathātatham

कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमाः ।
फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छति

kuśalaṃ saha dānena tasmai yasya prajā imāḥ |
phalānyupadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchati

इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते ।
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः

ityuktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te |
ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ

अथ ते मन्त्रिणः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् ।
उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै ।
ततोऽन्यत्रैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव

atha te mantriṇaḥ sarve rājānamidamabruvan |
upadhiṃ śaṅkamānāste hitvā tāni phalāni vai |
tato'nyatraiva gacchanti viditaṃ te'stu pārthiva

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह ।
तेषां वै प्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम्

ityuktaḥ sa tu bhṛtyaistairvṛṣādarbhiścukopa ha |
teṣāṃ vai pratikartuṃ ca sarveṣāmagamadgṛham

स गत्वाऽऽहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः ।
जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः

sa gatvā''havanīye'gnau tīvraṃ niyamamāsthitaḥ |
juhāva saṃskṛtairmantrairekaikāmāhutiṃ nṛpaḥ

तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी ।
तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत्

tasmādagneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī |
tasyā nāma vṛṣādarbhiryātudhānītyathākarot

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता ।
वृषादर्भि नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत्

sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalirupasthitā |
vṛṣādarbhi narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt

ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च ।
दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय

ṛṣīṇāṃ gaccha saptānāmarundhatyāstathaiva ca |
dāsībhartuśca dāsyāśca manasā nāma dhāraya

ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान्विनाशय ।
विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव

jñātvā nāmāni caivaiṣāṃ sarvānetānvināśaya |
vinaṣṭeṣu tathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी ।
जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः

sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī |
jagāma tadvanaṃ yatra viceruste maharṣayaḥ