अध्याय 139: श्राद्ध में अग्नि का पहला भाग क्यों

तथा विधौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः ।
पितृयज्ञानकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा

tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ |
pitṛyajñānakurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā

ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युत ।
तर्पणं चापि कुर्वन्त तीर्थांभोभिर्यतव्रताः

ṛṣayo dharmanityāstu kṛtvā nivapanānyuta |
tarpaṇaṃ cāpi kurvanta tīrthāṃbhobhiryatavratāḥ

निवापैर्दीयमानैश्च चातुर्वर्ण्येन भारत ।
तर्पिताः पितरो देवास्तत्रान्नं जरयन्ति वै

nivāpairdīyamānaiśca cāturvarṇyena bhārata |
tarpitāḥ pitaro devāstatrānnaṃ jarayanti vai

अजीर्णैस्त्वभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह ॥
सोममेवाभ्यपद्यन्त तदा ह्यन्नाभिपीडिताः

ajīrṇaistvabhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha ||
somamevābhyapadyanta tadā hyannābhipīḍitāḥ

तेऽब्रुवन्सोममासाद्य पितरोऽजीर्णपीडिताः ।
निवापान्नेन पीड्यामः श्रेयो नोत्र विधीयताम्

te'bruvansomamāsādya pitaro'jīrṇapīḍitāḥ |
nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo notra vidhīyatām

तान्सोमः प्रत्युवाचाथ श्रेयश्चेदीप्सितं सुराः ।
स्वयंभूसदनं यात स वः श्रेयोऽभिधास्यति

tānsomaḥ pratyuvācātha śreyaścedīpsitaṃ surāḥ |
svayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo'bhidhāsyati

ते सोमवचनाद्देवाः पितृभिः सह भारत ।
मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहमुपागमन्

te somavacanāddevāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata |
meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmahamupāgaman

निवापान्नेन भगवन्भृशं पीड्यामहे वयम् ।
प्रसादं कुरु नो देव श्रेयो नः संविधीयताम्

nivāpānnena bhagavanbhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam |
prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām

इति तेषां वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।
एष मे पार्श्वतो वह्निर्युष्मच्छ्रेयो विधास्यति ।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt |
eṣa me pārśvato vahniryuṣmacchreyo vidhāsyati |

सहितास्तस्य भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थिते ।
जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्धं न संशयः

sahitāstasya bhokṣyāmo nivāpe samupasthite |
jarayiṣyatha cāpyannaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वराऽभवन् ।
एतस्मात्कारणाच्चाग्नेः प्राग्भागो दीयते नृप

etacchrutvā tu pitarastataste vijvarā'bhavan |
etasmātkāraṇāccāgneḥ prāgbhāgo dīyate nṛpa

निवापे चाग्निपूर्वं वै निवृत्ते पुरुषर्षभ ।
न ब्रह्मराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत

nivāpe cāgnipūrvaṃ vai nivṛtte puruṣarṣabha |
na brahmarākṣasāstaṃ vai nivāpaṃ dharṣayantyuta

रक्षांसि नाभिवर्धन्ते स्थिते देवे हुताशने ।
पूर्वं पिण्डं पितुर्दद्यात्ततो दद्यात्पितामहे

rakṣāṃsi nābhivardhante sthite deve hutāśane |
pūrvaṃ piṇḍaṃ piturdadyāttato dadyātpitāmahe

प्रपितामहाय च तत एष श्राद्धविधिः स्मृतः ।
ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः ।
सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च

prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ |
brūyācchrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ |
somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca

रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोश्च या ।
निवापे नोपतिष्ठेत सङ्ग्राह्या नान्यवंशजा

rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayośca yā |
nivāpe nopatiṣṭheta saṅgrāhyā nānyavaṃśajā

जलं प्रतरमाणस्च कीर्तयेत पितामहान् ।
नदीमासाद्य कुर्वीत पितॄणां पितृतर्पणम्

jalaṃ prataramāṇasca kīrtayeta pitāmahān |
nadīmāsādya kurvīta pitṝṇāṃ pitṛtarpaṇam

पूर्वं स्ववंशजानां तु कृत्वा ।?द्भिस्तर्पणं पुनः ।
सुहृत्सम्बन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञ्जलिम्

pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvā |?dbhistarpaṇaṃ punaḥ |
suhṛtsambandhivargāṇāṃ tato dadyājjalāñjalim

कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम् ।
पितरोऽभिलषन्ते वै नावं चाप्यधिरोहिताः

kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam |
pitaro'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpyadhirohitāḥ

सदा नावि जलं तज्ज्ञाः प्रयच्छन्ति समाहिताः ।
मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निर्वपणानि वै

sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ |
māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryānnirvapaṇāni vai

पुष्टिरायुस्तथा वीर्यं श्रीश्चैव पितृभक्तितः

puṣṭirāyustathā vīryaṃ śrīścaiva pitṛbhaktitaḥ

पितामहः पुलस्त्यश्च वसिष्ठः पुलहस्तथा ।
अङ्गिराश्च क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषिः ।

pitāmahaḥ pulastyaśca vasiṣṭhaḥ pulahastathā |
aṅgirāśca kratuścaiva kaśyapaśca mahānṛṣiḥ |

एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वराः स्मृताः ॥
एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधिः परः ।

ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ ||
ete ca pitaro rājanneṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ |

प्रेतास्तु पिण्डसम्बन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा ॥
इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्तिर्यथागमम् ।

pretāstu piṇḍasambandhānmucyante tena karmaṇā ||
ityeṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattiryathāgamam |

व्याख्याता पूर्वनिर्दिष्टा किं ते वक्ष्याम्यतः परम्

vyākhyātā pūrvanirdiṣṭā kiṃ te vakṣyāmyataḥ param