अध्याय 137: श्राद्ध में किसे निमन्त्रित करें

कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह ।
द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavecchrāddhaṃ pitāmaha |
dvijebhyaḥ kuruśārdūla tanme vyākhyātumarhasi

ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् ।
दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्

brāhmaṇānna parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit |
daive karmaṇi pitrye tu nyāyamāhuḥ parīkṣaṇam

देवताः पावयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा ।
उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः

devatāḥ pāvayantīha daivenaiveha tejasā |
upetya tasmāddevebhyaḥ sarvebhyo dāpayennaraḥ

श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः ।
कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाऽभिजनेन च

śrāddhe tvatha mahārāja parīkṣedbrāhmaṇānbudhaḥ |
kulaśīlavayorūpairvidyayā'bhijanena ca

तेषामन्ये पङ्क्तिदूष्यास्तथाऽन्ये पङ्क्तिपावनाः ।
अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु

teṣāmanye paṅktidūṣyāstathā'nye paṅktipāvanāḥ |
apāṅkteyāstu ye rājankīrtayiṣyāmi tāñśṛṇu

कितवो भ्रूणहा यक्ष्मीं पशुपालो निराकृतिः ।
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी

kitavo bhrūṇahā yakṣmīṃ paśupālo nirākṛtiḥ |
grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
sāmudriko rājabhṛtyastailikaḥ kūṭakārakaḥ

पित्रा विभजमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ।
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवती

pitrā vibhajamānaśca yasya copapatirgṛhe |
abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvatī

पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः ।
अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च

parvakāraśca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ |
avratānāmupādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhastathaiva ca

श्वभिश्च यः परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च ।
परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।

śvabhiśca yaḥ parikrāmedyaḥ śunā daṣṭa eva ca |
parivittiśca yaśca syādduścarmā gurutalpagaḥ |

कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवती ॥
ईदृशैर्ब्राह्मणैर्भुक्तमपाङ्क्तेयैर्युधिष्ठिर ।

kuśīlavo devalako nakṣatrairyaśca jīvatī ||
īdṛśairbrāhmaṇairbhuktamapāṅkteyairyudhiṣṭhira |

रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥
श्राद्धं भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्च यः ।

rakṣāṃsi gacchate havyamityāhurbrahmavādinaḥ ||
śrāddhaṃ bhuktvā tvadhīyīta vṛṣalītalpagaśca yaḥ |

पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते ।
सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्

purīṣe tasya te māsaṃ pitarastasya śerate |
somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam

नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषे ।
यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् ।
भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे

naṣṭaṃ devalake dattamapratiṣṭhaṃ ca vārdhuṣe |
yattu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tadbhavet |
bhasmanīva hutaṃ havyaṃ tathā paunarbhave dvije

ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च ।
हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति येषां तत्प्रेत्य नश्यति

ye tu dharmavyapeteṣu cāritrāpagateṣu ca |
havyaṃ kavyaṃ prayacchanti yeṣāṃ tatpretya naśyati

ज्ञानपूर्वं तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः ।
पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निश्चयः

jñānapūrvaṃ tu ye tebhyaḥ prayacchantyalpabuddhayaḥ |
purīṣaṃ bhuñjate tasya pitaraḥ pretya niścayaḥ

एतानिमान्विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान् ।
शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः

etānimānvijānīyādapāṅkteyāndvijādhamān |
śūdrāṇāmupadeśaṃ ca ye kurvantyalpacetasaḥ

षष्टिं काणः शतं षण्डः श्वित्री यावत्प्रपश्यति ।
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप

ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍaḥ śvitrī yāvatprapaśyati |
paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvaddūṣayate nṛpa

यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम्

yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ |
sopānatkaśca yadbhuṅkte sarvaṃ vidyāttadāsuram

असूयता च यदत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् ।
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्

asūyatā ca yadattaṃ yacca śraddhāvivarjitam |
sarvaṃ tadasurendrāya brahmā bhāgamakalpayat

श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथञ्चन ।
तस्मात्परिसृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्

śvānaśca paṅktidūṣāśca nāvekṣerankathañcana |
tasmātparisṛte dadyāttilāṃścānvavakīrayet

तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च ।
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः

tilairvirahitaṃ śrāddhaṃ kṛtaṃ krodhavaśena ca |
yātudhānāḥ piśācāśca vipralumpanti taddhaviḥ

अपाङ्क्तो यावतः पाङ्क्तान्भुञ्जानाननुपश्यति ।
तावत्फलाद्धंशयति दातारं तस्य बालिशम्

apāṅkto yāvataḥ pāṅktānbhuñjānānanupaśyati |
tāvatphalāddhaṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam

इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ।
हेतुतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्

ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ |
hetutastānpravakṣyāmi parīkṣasveha tāndvijān

विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि ।
सदाचारपराश्चैव विज्ञेयाः सर्वपावनाः

vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi |
sadācāraparāścaiva vijñeyāḥ sarvapāvanāḥ

पाङ्क्तेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः ।
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्

pāṅkteyāṃstu pravakṣyāmi jñeyāste paṅktipāvanāḥ |
triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ।
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः

brahmadeyānusantānaśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ |
mātāpitroryaśca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ

ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत

ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā |
vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punātyuta

अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः ।
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च सः

atharvaśiraso'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ |
satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataśca saḥ

ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः ।
मखेषु च समन्त्रेषु भन्त्यवभृथप्लुताः

ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ |
makheṣu ca samantreṣu bhantyavabhṛthaplutāḥ

अक्रोधना ह्यचपलाः क्षान्ताः दान्ता जितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्

akrodhanā hyacapalāḥ kṣāntāḥ dāntā jitendriyāḥ |
sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣvetānnimantrayet

एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः ।
इमे परे महाभागा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

eteṣu dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ |
ime pare mahābhāgā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगिनश्चरितव्रताः ।
पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तथा भागवताः परे

yatayo mokṣadharmajñā yoginaścaritavratāḥ |
pañcarātravido mukhyāstathā bhāgavatāḥ pare

वैखानसाः कुलश्रेष्ठा वैदिकाचारचारिणः ।
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्

vaikhānasāḥ kulaśreṣṭhā vaidikācāracāriṇaḥ |
ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān

ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः ।
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च

ye ca bhāṣyavidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ |
adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇyathāpi ca

अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः ।
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रशः

adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivattasya kāriṇaḥ |
upapanno gurukule satyavādī sahasraśaḥ

अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत

agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca |
yāvadete prapaśyanti paṅktyāstāvatpunantyuta

ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते ।
क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि ।
ब्रह्मदेयानुसन्तान इति ब्रह्मविदो विदुः

tato hi pāvanātpaṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate |
krośādardhatṛtīyācca pāvayedeka eva hi |
brahmadeyānusantāna iti brahmavido viduḥ

अनुत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत् ।
ऋत्विग्भिरभ्यनुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम्

anutviganupādhyāyaḥ sa cedagrāsanaṃ vrajet |
ṛtvigbhirabhyanujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam

अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः ।
न च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः

atha cedvedavitsarvaiḥ paṅktidoṣairvivarjitaḥ |
na ca syātpatito rājanpaṅktipāvana eva saḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान् ।
स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रतान्

tasmātsarvaprayatnena parīkṣyāmantrayeddvijān |
svakarmaniratāndāntānkule jātānbahuśratān

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।
न प्रीणन्ति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca |
na prīṇanti pitṝndevānsvargaṃ ca na sa gacchati

यश्च श्राद्धे कुरुते सङ्गतानि
न देवयानेन पथा स याति ।
स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा
स्वर्गाल्लोकच्च्यवते श्राद्धमित्रः

yaśca śrāddhe kurute saṅgatāni
na devayānena pathā sa yāti |
sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanādvā
svargāllokaccyavate śrāddhamitraḥ

तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत
दद्यान्मित्रेभ्यः सङ्ग्रहार्थं धनानि ।
यन्मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं
तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये

tasmānmitraṃ śrāddhakṛnnādriyeta
dadyānmitrebhyaḥ saṅgrahārthaṃ dhanāni |
yanmanyate naiva śatruṃ na mitraṃ
taṃ madhyasthaṃ bhojayeddhavyakavye

यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे-
न्नचावप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम् ।
एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणै-
र्न चेह नामुत्र फलं ददाति

yathoṣare bījamuptaṃ na rohe-
nnacāvaptā prāpnuyādbījabhāgam |
evaṃ śrāddhaṃ bhuktamanarhamāṇai-
rna ceha nāmutra phalaṃ dadāti

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति ।
तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati |
tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा
सा नैव देवान्न पितॄनुपैति ।
इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या
शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा

sambhojanī nāma piśācadakṣiṇā
sā naiva devānna pitṝnupaiti |
ihaiva sā bhrāmyati hīnapuṇyā
śālāntare gauriva naṣṭavatsā

यथाऽग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति
तन्नैव देवान्न पितॄनुपैति ।
तथा दत्तं नर्तके गायके च
यां चानृते दक्षिणामावृणोति

yathā'gnau śānte ghṛtamājuhoti
tannaiva devānna pitṝnupaiti |
tathā dattaṃ nartake gāyake ca
yāṃ cānṛte dakṣiṇāmāvṛṇoti

उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा
या चानृते दक्षिणा दीयते वै ।
आघातिनी गर्हितैषा पतन्ती
तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात्

ubhau hinasti na bhunakti caiṣā
yā cānṛte dakṣiṇā dīyate vai |
āghātinī garhitaiṣā patantī
teṣāṃ pretānpātayeddevayānāt

ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर ।
निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः

ṛṣīṇāṃ samaye nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira |
niścitāḥ sarvadharmajñāstāndevā brāhmaṇānviduḥ

स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च ।
तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत

svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhāstathaiva ca |
taponiṣṭhāśca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāśca bhārata

कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत ।
तत्र ये ब्राह्मणान्केचिन्न सीदन्ति हि ते नराः

kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata |
tatra ye brāhmaṇānkecinna sīdanti hi te narāḥ

ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञश्राद्धेषु भोजयत् ।
ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्

ye tu nindanti jalpeṣu na tāñaśrāddheṣu bhojayat |
brāhmaṇā ninditā rājanhanyustraipuruṣaṃ kulam

वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप ।
दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान्

vaikhānasānāṃ vacanamṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa |
dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇānvedapāragān

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यस्तेषां तु श्राद्धमावपेत्

priyo vā yadi vā dveṣyasteṣāṃ tu śrāddhamāvapet

यः सहस्रं सहस्राणां भोजयदेनृचो नरः ।
एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayadenṛco naraḥ |
ekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati bhārata