अध्याय 132: अग्नि से भृगु, अङ्गिरा और कवि का जन्म

अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम् ।
पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥८५.८७

api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam |
pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ ||85.87

देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ।
ऐश्वर्ये वारुणेवाऽथ रुद्रस्येशस्य वै प्रभो

devasya mahatastāta vāruṇīṃ bibhratastanum |
aiśvarye vāruṇevā'tha rudrasyeśasya vai prabho

आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः ।
यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्

ājagmurmunayaḥ sarve devāścāgnipurogamāḥ |
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān

मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ।
ऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः

mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ |
ṛgvedaścāgamattatra padakramavibhūṣitaḥ

लक्षणानि स्वरास्तोभा निरुक्ताः स्वरभक्तयः ।
ओंकारश्छन्दसां नेत्रं निग्रहप्रग्रहौ तथा

lakṣaṇāni svarāstobhā niruktāḥ svarabhaktayaḥ |
oṃkāraśchandasāṃ netraṃ nigrahapragrahau tathā

वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवः

vedāśca sopaniṣado vidyā sāvitryathāpi ca |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dadhāra bhagavāñśivaḥ

संजुहावात्मनाऽऽत्मानं स्वयमेव तदा प्रभो ।
यज्ञं च शोभयामास बहुरूपं पिनाकधृत्

saṃjuhāvātmanā''tmānaṃ svayameva tadā prabho |
yajñaṃ ca śobhayāmāsa bahurūpaṃ pinākadhṛt

द्यौर्नभः पृथिवी खं च तथा चैवैष भूपतिः ।
सर्वविद्येश्वरः श्रीमानेष चापि विभावसुः

dyaurnabhaḥ pṛthivī khaṃ ca tathā caivaiṣa bhūpatiḥ |
sarvavidyeśvaraḥ śrīmāneṣa cāpi vibhāvasuḥ

एष ब्रह्मा शिवो रुद्रो वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ।
कीर्त्यते भगवान्देवः सर्वभूतपतिः शिवः

eṣa brahmā śivo rudro varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ |
kīrtyate bhagavāndevaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ

तस्य यज्ञः पशुपतेस्तपः क्रतव एव च ।
दीक्षा दीप्तव्रता देवी दिशश्च सदिगीश्वराः

tasya yajñaḥ paśupatestapaḥ kratava eva ca |
dīkṣā dīptavratā devī diśaśca sadigīśvarāḥ

देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः ।
आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह ।
यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः

devapatnyaśca kanyāśca devānāṃ caiva mātaraḥ |
ājagmuḥ sahitāstatra tadā bhṛgukulodvaha |
yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ

स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि

svayaṃbhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi

तस्य शुक्रस्य निष्यन्दान्पांसून्सङ्गृह्य भूमितः ।
प्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने

tasya śukrasya niṣyandānpāṃsūnsaṅgṛhya bhūmitaḥ |
prāsyatpūṣā karābhyāṃ vai tasminneva hutāśane

ततस्तस्मिन्सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके ।
ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूवह

tatastasminsampravṛtte satre jvalitapāvake |
brahmaṇo juhvatastatra prādurbhāvo babhūvaha

स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण परिगृह्य सः ।
आज्यवन्मन्त्रतश्चापि सोऽजुहोद्भृगुनन्दन

skannamātraṃ ca tacchukraṃ sruveṇa parigṛhya saḥ |
ājyavanmantrataścāpi so'juhodbhṛgunandana

ततः स जनयामास भूतग्रामं च वीर्यवान् ।
तस्य तत्तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्

tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ ca vīryavān |
tasya tattejasastasmājjajñe lokeṣu taijasam

तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्वं तथोभयम् ।
स गुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशमेव च ।
सर्वभूतेषु च तथा सत्वं तेजस्तथोत्तमम्

tamasastāmasā bhāvā vyāpi satvaṃ tathobhayam |
sa guṇastejaso nityaṃ tamasyākāśameva ca |
sarvabhūteṣu ca tathā satvaṃ tejastathottamam

शुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो ।
पुरुषा वपुषा युक्ताः स्वैः स्वैः प्रसवजैर्गुणैः

śukre hute'gnau tasmiṃstu prādurāsaṃstrayaḥ prabho |
puruṣā vapuṣā yuktāḥ svaiḥ svaiḥ prasavajairguṇaiḥ

भर्जनाद्भृगुरित्येवमङ्गारेभ्योऽङ्गिराऽभवत् ।
अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत् ।
सह ज्वालाभइरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः

bharjanādbhṛgurityevamaṅgārebhyo'ṅgirā'bhavat |
aṅgārasaṃśrayāccaiva kavirityaparo'bhavat |
saha jvālābhairutpanno bhṛgustasmādbhṛguḥ smṛtaḥ

मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत् ।
अङ्गोरभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः कुशोच्चयात्

marīcibhyo marīcistu mārīcaḥ kaśyapo hyabhūt |
aṅgorabhyo'ṅgirāstāta vālakhilyāḥ kuśoccayāt

अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि

atraivātreti ca vibho jātamatriṃ vadantyapi

तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसम्मताः ।
वैखानसाः समुत्पन्नास्तपः श्रुतगुणेप्सवः

tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasammatāḥ |
vaikhānasāḥ samutpannāstapaḥ śrutaguṇepsavaḥ

अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ ।
शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
ऋषयो रोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो बलान्मनः

aśruto'sya samutpannāvaśvinau rūpasammatau |
śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñire |
ṛṣayo romakūpebhyaḥ svedācchando balānmanaḥ

एतस्मात्कारणादाहुरग्निः सर्वास्तु देवताः ।
ऋषयः श्रुतसम्पन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्

etasmātkāraṇādāhuragniḥ sarvāstu devatāḥ |
ṛṣayaḥ śrutasampannā vedaprāmāṇyadarśanāt

यानि दारूणि निर्यासास्ते मासाः पक्षसंज्ञिताः ।
अहोरात्रा मुहूर्ताश्च वीतज्योतिश्च वारुणम्

yāni dārūṇi niryāsāste māsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ |
ahorātrā muhūrtāśca vītajyotiśca vāruṇam

रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम् ।
तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः

raudraṃ lohitamityāhurlohitātkanakaṃ smṛtam |
tanmaitramiti vijñeyaṃ dhūmācca vasavaḥ smṛtāḥ

अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथाऽऽदित्या महाप्रभाः ।
उद्दीप्तास्ते तथाऽङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः

arciṣo yāśca te rudrāstathā''dityā mahāprabhāḥ |
uddīptāste tathā'ṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ

अग्निर्नाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्भुवम् ।
सर्वकामदमित्याहुस्तत्र हव्यमुपावहन्

agnirnāthaśca lokasya tatparaṃ brahma tadbhuvam |
sarvakāmadamityāhustatra havyamupāvahan

ततोऽब्रवीन्महादेवो वरुणः पवनात्मकः ।
मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह

tato'bravīnmahādevo varuṇaḥ pavanātmakaḥ |
mama satramidaṃ divyamahaṃ gṛhapatistviha

त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः ।
इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्

trīṇi pūrvāṇyapatyāni mama tāni na saṃśayaḥ |
iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat

मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च ।
ममैव तान्मपत्यानि मम शुक्लं हुतं हि तत्

madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca |
mamaiva tānmapatyāni mama śuklaṃ hutaṃ hi tat

अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्लं हुतं हि तत्

athābravīllokagururbrahmā lokapitāmahaḥ |
mamaiva tānyapatyāni mama śuklaṃ hutaṃ hi tat

अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह ।
यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम्

ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha |
yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cetkāraṇaṃ matam

ततोऽब्रुवन्देवगणाः पितामहमुपेत्य वै ।
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च

tato'bruvandevagaṇāḥ pitāmahamupetya vai |
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhirabhivandya ca

वयं च भगवन्सर्वे जगच्च सचराचरम् ।
तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुः ।
वरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्

vayaṃ ca bhagavansarve jagacca sacarācaram |
tavaiva prasavāḥ sarve tasmādagnirvibhāvasuḥ |
varuṇaśceśvaro devo labhatāṃ kāmamīpsitam

निसर्गाद्ब्रह्मणश्चापि वरुणो यादसाम्पतिः ।
जग्राह वै भृगु पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्

nisargādbrahmaṇaścāpi varuṇo yādasāmpatiḥ |
jagrāha vai bhṛgu pūrvamapatyaṃ sūryavarcasam

ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थमकल्पयत् ।
पितामहस्त्वपत्यं वैकविं जग्राह तत्त्ववित्

īśvaro'ṅgirasaṃ cāgnerapatyārthamakalpayat |
pitāmahastvapatyaṃ vaikaviṃ jagrāha tattvavit

तदा स वारुणिः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत् ।
आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान्कविर्ब्राह्मो महायशाः ।
भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसन्तानलक्षणौ

tadā sa vāruṇiḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛt |
āgneyastvaṅgirāḥ śrīmānkavirbrāhmo mahāyaśāḥ |
bhārgavāṅgirasau loke lokasantānalakṣaṇau

एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः ।
सर्वं सन्तानमेतेषामिदमित्युपधारय

ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayastrayaḥ |
sarvaṃ santānameteṣāmidamityupadhāraya

भृगोस्तु पुत्राः सप्तासन्सर्वे तुल्या भृगोर्गुणैः ।
च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च

bhṛgostu putrāḥ saptāsansarve tulyā bhṛgorguṇaiḥ |
cyavano vajraśīrṣaśca śuciraurvastathaiva ca

शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते ।
भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि

śukro vareṇyaśca vibhuḥ savanaśceti sapta te |
bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavānapi

अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्यवारुणाः ।
बृहस्पतिरुचथ्यश्च वयस्यः शान्तिरेव च

aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇāste'pyavāruṇāḥ |
bṛhaspatirucathyaśca vayasyaḥ śāntireva ca

घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः ।
एतेऽष्टौ वह्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः

ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
ete'ṣṭau vahnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ

ब्राह्मणाश्च कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः ।
अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः

brāhmaṇāśca kaveḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥ |
aṣṭau prasavajairyuktā guṇairbrahmavidaḥ śubhāḥ

कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमानुशना तथा ।
भृगुश्च वरुणश्चैव काश्यपोऽग्निश्च धर्मवित्

kaviḥ kāvyaśca viṣṇuśca buddhimānuśanā tathā |
bhṛguśca varuṇaścaiva kāśyapo'gniśca dharmavit

अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत्ततम् ।
प्रजापतय एते हि प्रजानां यैरिमाः प्रजाः

aṣṭau kavisutā hyete sarvamebhirjagattatam |
prajāpataya ete hi prajānāṃ yairimāḥ prajāḥ

एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः ।
भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत्

evamaṅgirasaścaiva kaveśca prasavānvayaiḥ |
bhṛgośca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat

वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरः ।
कविं तात भृगुं चापि तस्मात्तौ वारुणौ स्मृतौ

varuṇaścādito vipra jagrāha prabhurīśvaraḥ |
kaviṃ tāta bhṛguṃ cāpi tasmāttau vāruṇau smṛtau

जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्भुताशनः ।
तस्मादाङ्गिरसा ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः

jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmādbhutāśanaḥ |
tasmādāṅgirasā jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ

ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः ।
इमे नः सन्तरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगदीश्वराः

brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ |
ime naḥ santariṣyanti prajābhirjagadīśvarāḥ

सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः ।
त्वत्प्रसादादिमं लोकं धारयिष्यन्ति शाश्वतं

sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥ |
tvatprasādādimaṃ lokaṃ dhārayiṣyanti śāśvataṃ

तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः ।
भवेयुर्वेदविदुषः सर्वे च कृतिनस्तथा

tathaiva vaṃśakartārastava tejovivardhanāḥ |
bhaveyurvedaviduṣaḥ sarve ca kṛtinastathā

देवपक्षचराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयः ।
अनन्तं ब्रह्म सत्यं च तपश्च परमं भुवि

devapakṣacarāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ |
anantaṃ brahma satyaṃ ca tapaśca paramaṃ bhuvi

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवाः प्रभो ।
देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह

sarve hi vayamete ca tavaiva prasavāḥ prabho |
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha

मारीचमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः ।
अपत्यानीति सम्प्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह

mārīcamāditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ |
apatyānīti samprekṣya kṣamayāma pitāmaha

अथ स्वेनैव रूपेणि प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः ।
स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा

atha svenaiva rūpeṇi prajaniṣyanti vai prajāḥ |
sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā

इत्युक्तः स तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
ततेत्येवाब्रवीत्प्रीतस्तेऽपि जग्मुर्यथागतम्

ityuktaḥ sa tadā taistu brahmā lokapitāmahaḥ |
tatetyevābravītprītaste'pi jagmuryathāgatam

एवमेतत्पुरावृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः ।
देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

evametatpurāvṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ |
devaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratastanum

अग्निर्ब्रह्म पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः ।
अग्नेरपत्यमेतद्वै सुवर्णमिति धारणाः

agnirbrahma paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ |
agnerapatyametadvai suvarṇamiti dhāraṇāḥ

अग्न्यभावे च कुरुते वह्निस्थानेषु काञ्चनम् ।
जामदग्न्यप्रमाणज्ञो वेदश्रुतिनिदर्शनात्

agnyabhāve ca kurute vahnisthāneṣu kāñcanam |
jāmadagnyapramāṇajño vedaśrutinidarśanāt

कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णे तत्र च स्थिते ।
वल्मीकस्य वपायां च कर्णे वाजस्य दक्षिणे

kuśastambe juhotyagniṃ suvarṇe tatra ca sthite |
valmīkasya vapāyāṃ ca karṇe vājasya dakṣiṇe

शकटोर्व्या परस्याप्सु ब्राह्मणस्य करे तथा ।
हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते

śakaṭorvyā parasyāpsu brāhmaṇasya kare tathā |
hute prītikarīmṛddhiṃ bhagavāṃstatra manyate

तस्मादग्निपराः सर्वे देवता इति शुश्रुम ।
ब्रह्मणो हि प्रभूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम्

tasmādagniparāḥ sarve devatā iti śuśruma |
brahmaṇo hi prabhūto'gniragnerapi ca kāñcanam

तस्माद्ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः ।
देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्

tasmādye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ |
devatāste prayacchanti samastā iti naḥ śrutam

तस्य वा तपसो लोकान्गच्छतः परमां गतिम् ।
स्वर्लोके राजराज्येन सोभिषिच्येत भार्गव

tasya vā tapaso lokāngacchataḥ paramāṃ gatim |
svarloke rājarājyena sobhiṣicyeta bhārgava

आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ।
ददाति काञ्चनं यो वाः दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः

ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam |
dadāti kāñcanaṃ yo vāḥ duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ

ददात्युदितमात्रे यस्यस्य पाप्मा विधूयते ।
मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्

dadātyuditamātre yasyasya pāpmā vidhūyate |
madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpamanāgatam

ददाति पस्चिमां सन्ध्यां यः सुवर्णं यतव्रतः ।
ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः

dadāti pascimāṃ sandhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ yatavrataḥ |
brahmavāyvagnisomānāṃ sālokyamupayāti saḥ

सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठा विन्दते शुभाम् ।
इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा च मोदते

sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhā vindate śubhām |
iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā ca modate

ततः सम्पद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा ।
अनावृतगतिश्चैव कामचारो भवत्युत

tataḥ sampadyate'nyeṣu lokeṣvapratimaḥ sadā |
anāvṛtagatiścaiva kāmacāro bhavatyuta

न च क्षरति तेभ्यश्च यशश्चैवाप्नुते महत् ।
सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्चाप्नोति पुष्कलान्

na ca kṣarati tebhyaśca yaśaścaivāpnute mahat |
suvarṇamakṣayaṃ dattvā lokāṃścāpnoti puṣkalān

यस्तु सञ्जनयित्वाऽग्निमादित्योदयनं प्रति ।
दद्याद्‌वै व्रतमुद्दिश्य सर्वकामान्समश्नुते

yastu sañjanayitvā'gnimādityodayanaṃ prati |
dadyād‌vai vratamuddiśya sarvakāmānsamaśnute

अग्निरित्येव तत्प्राहुः प्रदानं च सुखावहम् ।
यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्

agnirityeva tatprāhuḥ pradānaṃ ca sukhāvaham |
yatheṣṭaguṇasaṃvṛttaṃ pravartakamiti smṛtam

एषा सुवर्णस्योत्पत्तिः कथिता ते मयाऽनघ ।
कार्तिकेयस्य च विभो तद्विद्धि भृगुनन्दन

eṣā suvarṇasyotpattiḥ kathitā te mayā'nagha |
kārtikeyasya ca vibho tadviddhi bhṛgunandana

कार्तिकेयस्तु संवृद्धः कालेन महता तदा ।
देवैः सेनापतित्वेन वृतः सेन्द्रैर्भृगूद्वह

kārtikeyastu saṃvṛddhaḥ kālena mahatā tadā |
devaiḥ senāpatitvena vṛtaḥ sendrairbhṛgūdvaha

जघान तारकं चापि दैत्यमन्यांस्तथाऽसुरान् ।
त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्रह्मँल्लोकानां हितकाम्यया

jaghāna tārakaṃ cāpi daityamanyāṃstathā'surān |
tridaśendrājñayā brahmam̐llokānāṃ hitakāmyayā

सुवर्णदाने च मया कथितास्ते गुणा विभो ।
तस्मात्सुवर्णं विप्रेभ्यः प्रयच्छ तदतांवर

suvarṇadāne ca mayā kathitāste guṇā vibho |
tasmātsuvarṇaṃ viprebhyaḥ prayaccha tadatāṃvara

इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
ददौ सुवर्णं विप्रभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्

ityuktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān |
dadau suvarṇaṃ viprabhyo vyamucyata ca kilbiṣāt

एतत्ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते ।
प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिष्ठिर

etatte sarvamākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate |
pradānasya phalaṃ caiva janma cāsya yudhiṣṭhira

तस्मात्त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहुः ।
ददत्सुवर्णं नृपते किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसि

tasmāttvamapi viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahuḥ |
dadatsuvarṇaṃ nṛpate kilbiṣādvipramokṣyasi