अध्याय 124: व्यास शुकदेव को गोमती विद्या सिखाते हैं

पवित्राणां पवित्रं यच्छ्रेष्ठं लोकेषु पूजितम् ।
महाव्रतं महाभाग तन्मे ब्रूहि पितामह

pavitrāṇāṃ pavitraṃ yacchreṣṭhaṃ lokeṣu pūjitam |
mahāvrataṃ mahābhāga tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रस्य संवादं व्यासस्य च शुकस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pituḥ putrasya saṃvādaṃ vyāsasya ca śukasya ca

ऋषीणामुत्तमं कृष्णं भावितात्मानमच्युतम् ।
पारम्पर्यविशेषज्ञं सर्वशास्त्रार्थकोविदम्

ṛṣīṇāmuttamaṃ kṛṣṇaṃ bhāvitātmānamacyutam |
pāramparyaviśeṣajñaṃ sarvaśāstrārthakovidam

कृतशौचः शुकस्तत्र कृतजप्यः कृताह्निकः ।
परं नियममास्थाय परं धर्ममुपाश्रितः

kṛtaśaucaḥ śukastatra kṛtajapyaḥ kṛtāhnikaḥ |
paraṃ niyamamāsthāya paraṃ dharmamupāśritaḥ

प्रणम्य शिरसा व्यासं सूक्ष्मतत्वार्थदर्शिनम् ।
शुकः पप्रच्छ वै प्रश्नं दानधर्मकुतूहलः

praṇamya śirasā vyāsaṃ sūkṣmatatvārthadarśinam |
śukaḥ papraccha vai praśnaṃ dānadharmakutūhalaḥ

बहुचित्राणि दानानि बहुशः शंससे मुने ।
महार्थं पावनं पुण्यं किंस्विद्दानं महाफलम्

bahucitrāṇi dānāni bahuśaḥ śaṃsase mune |
mahārthaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kiṃsviddānaṃ mahāphalam

केन दुर्गाणि तरति केन लोकानवाप्नुते ।
केन वा महदाप्नोति इह लोके परत्र च

kena durgāṇi tarati kena lokānavāpnute |
kena vā mahadāpnoti iha loke paratra ca

के वा यज्ञस्य वोढारः केषु यज्ञः प्रतिष्ठितः ।
किञ्च यज्ञस्य यज्ञत्वं किञ्च यज्ञस्य भेषजम् ।
यज्ञानामुत्तमं किञ्च तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

ke vā yajñasya voḍhāraḥ keṣu yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ |
kiñca yajñasya yajñatvaṃ kiñca yajñasya bheṣajam |
yajñānāmuttamaṃ kiñca tadbhavānprabravītu me

स तस्मै भजमानाय जातकौतूहलाय च ।
व्यासो व्रतनिधिः प्राह गवामिदमनुत्तमम्

sa tasmai bhajamānāya jātakautūhalāya ca |
vyāso vratanidhiḥ prāha gavāmidamanuttamam

धन्यं यशस्यमायुष्यं लोके श्रुतिसुखावहम् ।
यत्पवित्रं पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ loke śrutisukhāvaham |
yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam

सर्वपापप्रशमनं तत्समासेन मे शृणु ।
यदिदं तिष्ठते लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
गावस्तत्प्राप्य तिष्ठन्ति गोलोके पुण्यदर्शनाः

sarvapāpapraśamanaṃ tatsamāsena me śṛṇu |
yadidaṃ tiṣṭhate loke jagatsthāvarajaṅgamam |
gāvastatprāpya tiṣṭhanti goloke puṇyadarśanāḥ

मातरः सर्वभूतानां विश्वस्य जगतश्च ह ।
रुद्राणामिह साध्यानां गाव एव तु मातरः

mātaraḥ sarvabhūtānāṃ viśvasya jagataśca ha |
rudrāṇāmiha sādhyānāṃ gāva eva tu mātaraḥ

रुद्राणां मातरो ह्येता ह्यादित्यानां स्वसा स्मृताः ।
वसूनां च दुहित्रस्ता ब्रह्मसन्तानमूलजाः

rudrāṇāṃ mātaro hyetā hyādityānāṃ svasā smṛtāḥ |
vasūnāṃ ca duhitrastā brahmasantānamūlajāḥ

यासामधिपतिः पूषा मरुतो वालबन्धनाः ।
ऐश्वर्यं वरुणो राजा विश्वेदेवाः समाश्रिताः

yāsāmadhipatiḥ pūṣā maruto vālabandhanāḥ |
aiśvaryaṃ varuṇo rājā viśvedevāḥ samāśritāḥ

य एवं वेद ता गावो मातरो देवपूजिताः ।
स विप्रो ब्रह्मलोकाय गवां लोकाय वा ध्रुवः

ya evaṃ veda tā gāvo mātaro devapūjitāḥ |
sa vipro brahmalokāya gavāṃ lokāya vā dhruvaḥ

गावस्तु नावमन्येत कर्मणा मनसा गिरा ।
गवां स्थानं परं लोके प्रार्थयेद्यः परां गतिम्

gāvastu nāvamanyeta karmaṇā manasā girā |
gavāṃ sthānaṃ paraṃ loke prārthayedyaḥ parāṃ gatim

न पद्भ्यां ताडयेद्गा वै न दण्डेन न मुष्टिना ।
इमां विद्यामुपाश्रित्य पावनीं ब्रह्मनिर्मिताम्

na padbhyāṃ tāḍayedgā vai na daṇḍena na muṣṭinā |
imāṃ vidyāmupāśritya pāvanīṃ brahmanirmitām

मातॄणामन्ववाये च न गोमध्ये न गोव्रजे ।
नरो मूत्रपुरीषस्य दृष्ट्वा कुर्याद्विसर्जनम्

mātṝṇāmanvavāye ca na gomadhye na govraje |
naro mūtrapurīṣasya dṛṣṭvā kuryādvisarjanam

शुद्धाश्चन्दनशीताङ्ग्यश्चन्द्ररश्मिसमप्रभाः ।
सौम्याः सुरभ्यः सुभगा गावो गुग्गुलुगन्धयः

śuddhāścandanaśītāṅgyaścandraraśmisamaprabhāḥ |
saumyāḥ surabhyaḥ subhagā gāvo guggulugandhayaḥ

सर्वे देवाऽविशन्गा वै समुद्रमिव सिन्धवः ।
दिवं चैवान्तरिक्षं च गवां व्युष्टिं समश्नुते

sarve devā'viśangā vai samudramiva sindhavaḥ |
divaṃ caivāntarikṣaṃ ca gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute

दधिना जुहुयादग्निं दधिना स्वस्ति वाचयेत् ।
दधि दद्याच्च प्राशेत गवां व्युष्टिं समश्नुते

dadhinā juhuyādagniṃ dadhinā svasti vācayet |
dadhi dadyācca prāśeta gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute

घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् ।
घृतमालभ्य प्राश्नीयाद्गवां व्युष्टिं समश्नुते

ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet |
ghṛtamālabhya prāśnīyādgavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute

गावः संजीवना यास्तु गावो दानमनुत्तमम् ।
ताः पुण्यगोपाः सुफला भजमानं भजन्तु माम्

gāvaḥ saṃjīvanā yāstu gāvo dānamanuttamam |
tāḥ puṇyagopāḥ suphalā bhajamānaṃ bhajantu mām

येन देवाः पवित्रेण स्वर्गलोकमितो गताः ।
तत्पवित्रं पवित्राणां मम मूर्ध्नि प्रतिष्ठितम्

yena devāḥ pavitreṇa svargalokamito gatāḥ |
tatpavitraṃ pavitrāṇāṃ mama mūrdhni pratiṣṭhitam

वीणामृदङ्गपणवा गवां गात्रं प्रतिष्ठिताः ।
क्रीडारतिविहारार्थे त्रिषु लोकेषु वर्तते

vīṇāmṛdaṅgapaṇavā gavāṃ gātraṃ pratiṣṭhitāḥ |
krīḍārativihārārthe triṣu lokeṣu vartate

न तत्र देवा वर्तन्ते नाग्निहोत्राणि जुह्वति ।
न यज्ञैरिज्यते चात्र यत्र गौर्वै न दृश्यते

na tatra devā vartante nāgnihotrāṇi juhvati |
na yajñairijyate cātra yatra gaurvai na dṛśyate

क्षीरं दधि घृथं यासां रसानामुत्तमो रसः ।
अमृतप्रभवा गावस्त्रैलोक्यं येन जीवति

kṣīraṃ dadhi ghṛthaṃ yāsāṃ rasānāmuttamo rasaḥ |
amṛtaprabhavā gāvastrailokyaṃ yena jīvati

इमामाहूय धेनुं च सवत्सां यज्ञमातरम् ।
उपाह्वयन्ति यां विप्रा गावो यज्ञहविष्कृतम्

imāmāhūya dhenuṃ ca savatsāṃ yajñamātaram |
upāhvayanti yāṃ viprā gāvo yajñahaviṣkṛtam

या मेध्या प्रथमं कर्म इयं धेनुः सरस्वती ।
पौर्णमासेन वत्सेन कामं कामगुणान्विता

yā medhyā prathamaṃ karma iyaṃ dhenuḥ sarasvatī |
paurṇamāsena vatsena kāmaṃ kāmaguṇānvitā

यत्र सर्वमिदं प्रोतं यत्किंचिज्जङ्गमं जगत् ।
स गौर्वै प्रथमा पुण्या सर्वभूतहिते रता

yatra sarvamidaṃ protaṃ yatkiṃcijjaṅgamaṃ jagat |
sa gaurvai prathamā puṇyā sarvabhūtahite ratā

धारणाः पावनाः पुण्या भावना भूतभावनाः ।
गावो मामभिरक्षन्तु इह लोके परत्र च

dhāraṇāḥ pāvanāḥ puṇyā bhāvanā bhūtabhāvanāḥ |
gāvo māmabhirakṣantu iha loke paratra ca

एष यज्ञः सहोपाङ्ग एष यज्ञः सनातनः ।
वेदाः सहोपनिषदो गवां रूपाः प्रतिष्ठिताः

eṣa yajñaḥ sahopāṅga eṣa yajñaḥ sanātanaḥ |
vedāḥ sahopaniṣado gavāṃ rūpāḥ pratiṣṭhitāḥ

एतत्तात मया प्रोक्तं गवामिह परं मतम् ।
सर्वतः श्रावयेन्नित्यं प्रयतो ब्रह्मसंसदि

etattāta mayā proktaṃ gavāmiha paraṃ matam |
sarvataḥ śrāvayennityaṃ prayato brahmasaṃsadi

श्रुत्वा लभेत ताँल्लोकान्ये मया परिकीर्तिताः ।
श्रावयित्वापि प्रीतात्मा लोकांस्तान्प्रतिपद्यते

śrutvā labheta tām̐llokānye mayā parikīrtitāḥ |
śrāvayitvāpi prītātmā lokāṃstānpratipadyate

धेनुमेकां समादद्यादहन्यहनि पावनीम् ।
तत्तथा प्राप्नुयाद्विप्रः पठन्वै गोमतीं सदा

dhenumekāṃ samādadyādahanyahani pāvanīm |
tattathā prāpnuyādvipraḥ paṭhanvai gomatīṃ sadā

अथ धेनुर्न विद्यते तिलधेनुमनुत्तमाम् ।
दद्याद्गोमतिकल्पेन तां धेनुं सर्वपावनीम्

atha dhenurna vidyate tiladhenumanuttamām |
dadyādgomatikalpena tāṃ dhenuṃ sarvapāvanīm

आह्निकं गोमतीं नित्यं यः पठेत सदा नरः ।
सर्वपापात्प्रमुच्येत प्रयतात्मा य आचरेत्

āhnikaṃ gomatīṃ nityaṃ yaḥ paṭheta sadā naraḥ |
sarvapāpātpramucyeta prayatātmā ya ācaret

घृतं वा नित्यमालभ्य प्राश्य वा गोमतीं जपेत् ।
स्नात्वा वा गोकरीषेण पठन्पापात्प्रमुच्यते

ghṛtaṃ vā nityamālabhya prāśya vā gomatīṃ japet |
snātvā vā gokarīṣeṇa paṭhanpāpātpramucyate

मनसा गोमतीं जप्येद्गोमत्या नित्यमाह्निकम् ।
न त्वेन दिवसं कुर्याद्व्यर्थं गोमत्यपाठकः

manasā gomatīṃ japyedgomatyā nityamāhnikam |
na tvena divasaṃ kuryādvyarthaṃ gomatyapāṭhakaḥ

गोमतीं जपमाना हि देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
ऋषित्वमृषयश्चापि गोमत्या सर्वमाप्नुवन्

gomatīṃ japamānā hi devā devatvamāpnuvan |
ṛṣitvamṛṣayaścāpi gomatyā sarvamāpnuvan

बद्धो बन्धात्प्रमुच्येत कृच्छ्रान्मुच्येत सङ्कटात् ।
गोमतीं सेवते यस्तु लभते प्रियसङ्गमम्

baddho bandhātpramucyeta kṛcchrānmucyeta saṅkaṭāt |
gomatīṃ sevate yastu labhate priyasaṅgamam

एतत्पवित्रं कार्त्स्न्येन एतद्व्रतमनुत्तमम् ।
एतत्तु पृथिवीपाल पावनं शृण्वतां सदा

etatpavitraṃ kārtsnyena etadvratamanuttamam |
etattu pṛthivīpāla pāvanaṃ śṛṇvatāṃ sadā

पुत्रकामाश्च ये केचिद्धनकामाश्च मानवाः ।
अद्धाने चोरवैरिभ्यो मुच्यते गोमतीं पठन्

putrakāmāśca ye keciddhanakāmāśca mānavāḥ |
addhāne coravairibhyo mucyate gomatīṃ paṭhan

पूर्ववैरानुबन्धेषु रणए चाप्याततायिनः ।
लभेत जयमेवाशु सदा गोमतिपाठकः

pūrvavairānubandheṣu raṇae cāpyātatāyinaḥ |
labheta jayamevāśu sadā gomatipāṭhakaḥ