अध्याय 47: सन्ध्या हेतु जगाने पर जरत्कारु का प्रस्थान

वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा ।
सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता

vāsukistvabravīdvākyaṃ jaratkārumṛṣiṃ tadā |
sanāmnī tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā

भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ।
रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन ।
त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम

bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama |
rakṣaṇaṃ ca kariṣye'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana |
tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama

न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः ।
अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्

na bhariṣye'hametāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ |
apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmyaham

प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति ।
जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह

pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīmiti |
jaratkārustadā veśma bhujagasya jagāma ha

तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः ।
जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्

tatra mantravidāṃ śreṣṭhastapovṛddho mahāvrataḥ |
jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam

ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् ।
जगाम भार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः

tato vāsagṛhaṃ ramyaṃ pannagendrasya saṃmatam |
jagāma bhāryāma dāya stūyamāno maharṣibhiḥ

शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह

śayanaṃ tatra saṃklṛptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam |
tatra bhāryāsahāyo vai jaratkāruruvāsa ha

स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः ।
विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन

sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ |
vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadācana

त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे ।
एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्

tyajeyaṃ vipriye ca tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe |
etadgṛhāṇa vacanaṃ mayā yatsamudīritam

ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा ।
अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति

tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapatestadā |
atiduḥkhānvitā vākyaṃ tamuvācaivamastviti

तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपचारत् ।
उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी

tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlamupacārat |
upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī

ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा ।
भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्

ṛtukāle tataḥ snātā kadācidvāsukeḥ svasā |
bhartāraṃ vai yathānyāyamupatasthe mahāmunim

तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसन्निभः ।
अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः

tatra tasyāḥ samabhavadgarbho jvalanasannibhaḥ |
atīva tejasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ

शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः ।
ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः

śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ |
tataḥ katipayāhastu jaratkārurmahāyaśāḥ

उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् ।
तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्

utsaṅge'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat |
tasmiṃśca supte viprendre savitāstamiyādgirim

अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा ।
वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी

ahnaḥ parikṣaye brahmaṃstataḥ sā'cintayattadā |
vāsukerbhaginī bhītā dharmalopānmanasvinī

किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा ।
दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्

kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyādbharturutthāpanaṃ na vā |
duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām

कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः ।
धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्

kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo'thavā punaḥ |
dharmalopo garīyānvai syādityatrākaronmatim

उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति ।
धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम्

utthāpayiṣye yadyenaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati |
dharmalopo bhavedasya sandhyātikramaṇe dhruvam

इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा ।
तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्

iti niścitya manasā jaratkārurbhujaṃgamā |
tamṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānamanalopamam

उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी ।
उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति

uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī |
uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo'stamupagacchati

सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः ।
प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः

sandhyāmupāssva bhagavannapaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ |
prāduṣkṛtāgnihotro'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ

सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो ।
एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः

sandhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho |
evamuktaḥ sa bhagavāñjaratkārurmahātapāḥ

भार्यां प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।
अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे

bhāryāṃ prasphuramāṇauṣṭha idaṃ vacanamabravīt |
avamānaḥ prayukto'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame

समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् ।
शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः

samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam |
śaktirasti na vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ

अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते ।
न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित्

astaṃ gantuṃ yathākālamiti me hṛdi vartate |
na cāpyavamatasyeha vāso roceta kasyacit

किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्

kiṃ punardharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā |
evamuktā jaratkārurbhartrā hṛdayakampanam

अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः सन्निवेशने ।
नावमानात्कृतवती तवाहं विप्रे बोधनम्

abravīdbhaginī tatra vāsukeḥ sanniveśane |
nāvamānātkṛtavatī tavāhaṃ vipre bodhanam

धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम् ।
उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः

dharmalopo na te vipra syādityetanmayā kṛtam |
uvāca bhāryāmityukto jaratkārurmahātapāḥ

ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् ।
न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे

ṛṣiḥ kopasamāviṣṭastyaktukāmo bhujaṃgamām |
na me vāganṛtaṃ prāha gamiṣye'haṃ bhujaṃgame

समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः ।
सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे

samayo hyeṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ |
sukhamasmyuṣito bhadre brūyāstvaṃ bhrātaraṃ śubhe

इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति ।
त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि

ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavāniti |
tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartumarhasi

इत्युक्ता साऽनवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा ।
जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा

ityuktā sā'navadyāṅgī pratyuvāca muniṃ tadā |
jaratkāruṃ jaratkāruścintāśokaparāyaṇā

बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः

bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā |
kṛtāñjalirvarārohā paryaśrunayanā tataḥ

धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्

dhairyamālambya vāmorūrhṛdayena pravepatā |
na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam

धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ।
प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम

dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām |
pradāne kāraṇaṃ yacca mama tubhyaṃ dvijottama

तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः ।
मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम

tadalabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukiḥ |
mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama

अपत्यमीप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते ।
त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत्

apatyamīpsitaṃ tvattastacca tāvanna dṛśyate |
tvatto hyapatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet

संप्रयोगो भवेन्नायां मम मोघस्त्वया द्विज ।
ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये

saṃprayogo bhavennāyāṃ mama moghastvayā dvija |
jñātīnāṃ hitamicchantī bhagavaṃstvāṃ prasādaye

इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम ।
कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम्

imamavyaktarūpaṃ me garbhamādhāya sattama |
kathaṃ tyaktvā mahātmā sangantumicchasyanāgasam

एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत् ।
यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः

evamuktastu sa munirbhāryāṃ vacanamabravīt |
yadyuktamanurūpaṃ ca jaratkāruṃ tapodhanaḥ

अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः ।
ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः

astyayaṃ subhage garbhastava vaiśvānaropamaḥ |
ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः ।
उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः

evamuktvā sa dharmātmā jaratkārurmahānṛṣiḥ |
ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ