अध्याय 45: गड्ढे में लटके पितरों से जरत्कारु की भेंट

एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः ।
चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः

etasminneva kāle tu jaratkārurmahātapāḥ |
cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ

चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः ।
तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह

carandīkṣāṃ mahātejā duścarāmakṛtātmabhiḥ |
tīrtheṣvāplavanaṃ kurvanpuṇyeṣu vicacāra ha

वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः ।
सं ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान्

vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyannaharaharmuniḥ |
saṃ dadarśa pitṝngarte lambamānānadhomukhān

एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् ।
तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्

ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambamāśritān |
taṃ tantuṃ ca śanairākhumādadānaṃ bileśayam

निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः ।
उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत

nirāhārānkṛśāndīnāngarte svatrāṇamicchataḥ |
upasṛtya sa tāndīnāndīnarūpo'bhyabhāṣata

के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरमस्तम्बमाश्रिताः ।
दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना

ke bhavanto'valambante vīramastambamāśritāḥ |
durbalaṃ khāditairmūlairākhunā bilavāsinā

वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् ।
तद्भप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः

vīraṇastambake mūlaṃ yadapyekamiha sthitam |
tadbhapyayaṃ śanairākhurādatte daśanaiḥ śitaiḥ

छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव ।
ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ते व्यक्तमधोमुखाः

chetsyate'lpāvaśiṣṭatvādetadapyacirādiva |
tatastu patitāro'tra garte vyaktamadhomukhāḥ

अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान् ।
कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः

atra me duḥkhamutpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmānadhomukhān |
kṛcchrāmāpadamāpannānpriyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ

तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ वा पुनः ।
अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्

tapaso'sya caturthena tṛtīyenātha vā punaḥ |
ardhena vāpi nistartumāpadaṃ brūta mā ciram

अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम ।
भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्

athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama |
bhavantaḥ sarva eveha kāmamevaṃ vidhīyatām

कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि ।
न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम्

kuto bhavānbrahmacārī yo nastrātumihecchasi |
na tu viprāgrya tapasā śakyametadvyapohitum

अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर ।
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ

asti nastāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara |
saṃtānaprakṣayādbrahmanpatāmo niraye'śucau

सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः ।
लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै

santānaṃ hi paro dharmaṃ evamāha pitāmahaḥ |
lambatāmiha nastāta na jñānaṃ pratibhāti vai

येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम् ।
वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान

yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam |
vṛddho bhavānmahābhāgoyonaḥ śocyānsuduḥkhitāna

शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज ।
यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः

śocate caiva kāruṇyācchṛṇu ye vai vayaṃ dvija |
yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने ।
प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै

lokātpumyādiha bhraṣṭāḥ santānaprakṣayānmune |
praṇaṣṭaṃ nastapastīvraṃ na hi nastanturasti vai

अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा ।
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः

astitveko'dya nastantuḥ so'pi nāsti yathā tathā |
mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa ekaṃ samāsthitaḥ

जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः

jaratkāruriti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ

तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम् ।
न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन

tena sma tapaso lobhātkṛcchramāpāditā vayam |
na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vā'sti kaścana

तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत् ।
स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया

tasmāllambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hyanāthavat |
sa vaktavyastvayā dṛṣṭo hyasmākaṃ nāthavattayā

पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः ।
साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः

pitaraste'valambante garte dīnā adhomukhāḥ |
sādhu dārānkuruṣveti prajāyasveti cābhi bhoḥ

कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन ।
यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम्

kulatanturhi naḥ śiṣṭaḥ sa ekaikastapodhana |
yaṃ tu paśyasi no brahmanvīraṇastambamāśrayam

एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः ।
यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः

eṣo'smākaṃ kulastamba āste svakulavardhanaḥ |
yāni paśyasi vai brahmanmūlānīhāsya vīrudhaḥ

एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः ।
यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम्

ete nastantavastāta kālena paribhakṣitāḥ |
yattvetatpaśyasi brahmanmūlamasyārdhabhakṣitam

यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः ।
यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः

yatra lambāmahe garte so'pyekastapa āsthitaḥ |
yamākhuṃ paśyasi brahmankāla eṣa mahābalaḥ

स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन् ।
जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम्

sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan |
jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānamacetasam

न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम ।
छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः

na hi nastattapastasya tārayiṣyati sattama |
chinnamūlānparibhraṣṭānkālopahatacetasaḥ

अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा ।
अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः

adhaḥ praviṣṭānpaśyāsmānyathā duṣkṛtinastathā |
asmāsu patiteṣvatra saha sarvaiḥ sabāndhavaiḥ

छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः ।
तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्

chinnaḥ kālena so'pyatra gantā vai narakaṃ tataḥ |
tapo vā'pyatha cā yajño yaccānyatpāvanaṃ mahat

तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम् ।
स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन

tatsarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam |
sa tāta dṛṣṭvā brūyāstaṃ jaratkāruṃ tapodhana

यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः ।
यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा

yathā dṛṣṭamidaṃ cātra tvayā''khyeyamaśeṣataḥ |
yathā dārānprakuryātsa putrānutpādayedyathā

वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया ।
बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा

vā brahmaṃstvayā vācyaḥ so'smākaṃ nāthavattayā |
bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā

कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम ।
श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति

kastvaṃ bandhumivāsmākamanuśocasi sattama |
śrotumicchāma sarveṣāṃ ko bhavāniha tiṣṭhati