अध्याय 249: अग्नि की खाण्डव वन की भूख का कारण

सोऽब्रवीदर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम् ।
लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ काण्डवस्य समीपतः

so'bravīdarjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam |
lokapravīrau tiṣṭhantau kāṇḍavasya samīpataḥ

ब्राह्मणो बहुभोक्ताऽस्मि बुञ्जेऽपरिमितं सदा ।
भिक्षे वार्ष्णेयपार्थौ वामेकां तृप्तिं प्रयच्छतम्

brāhmaṇo bahubhoktā'smi buñje'parimitaṃ sadā |
bhikṣe vārṣṇeyapārthau vāmekāṃ tṛptiṃ prayacchatam

एवमुक्तो तमब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ ।
केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्यान्नस्य यतावहे

evamukto tamabrūtāṃ tatastau kṛṣṇapāṇḍavau |
kenānnena bhavāṃstṛpyettasyānnasya yatāvahe

एवमुक्तः स भगवानब्रवीत्तावुभौ ततः ।
भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति

evamuktaḥ sa bhagavānabravīttāvubhau tataḥ |
bhāṣamāṇau tadā vīrau kimannaṃ kriyatāmiti

नाहमन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम् ।
यदन्नमनुरूपं मे तद्युवां संप्रयच्छतम्

nāhamannaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam |
yadannamanurūpaṃ me tadyuvāṃ saṃprayacchatam

इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति ।
न च शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना

idamindraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati |
na ca śaknomyahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā

वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा ।
सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत्

vasatyatra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā |
sagaṇastatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt

तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्तेऽस्य प्रसङ्गतः ।
तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा

tatra bhūtānyanekāni rakṣyante'sya prasaṅgataḥ |
taṃ didhakṣurna śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā

स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति ।
ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम्

sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati |
tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣurdāvamīpsitam

स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविद्भ्यां समागतः ।
दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया

sa yuvābhyāṃ sahāyābhyāmastravidbhyāṃ samāgataḥ |
daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvametadannaṃ vṛtaṃ mayā

युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः ।
उत्तमास्त्रविदौ सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः

yuvāṃ hyudakadhārāstā bhūtāni ca samantataḥ |
uttamāstravidau samyaksarvato vārayiṣyathaḥ

किमर्थं भगवानग्निः खाण्डवं दग्धुमिच्छति ।
रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्वसमायुतम्

kimarthaṃ bhagavānagniḥ khāṇḍavaṃ dagdhumicchati |
rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsatvasamāyutam

न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं संप्रतिभाति मे ।
यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः

na hyetatkāraṇaṃ brahmannalpaṃ saṃpratibhāti me |
yaddadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ

एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने

etadvistaraśo brahmanśrotumicchāmi tattvataḥ |
khāṇḍavasya purā dāho yathā samabhavanmune

शृणु मे ब्रुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम् ।
यन्निमित्तं ददाहाग्निः खाण्डवं पृथिवीपते

śṛṇu me bruvato rājansarvametadyathātatham |
yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate

हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम् ।
कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्

hanta te kathayiṣyāmi paurāṇīmṛṣisaṃstutām |
kathāmimāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm

पौराणः श्रूयते राजन्राजा हरिहयोपमः ।
श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः

paurāṇaḥ śrūyate rājanrājā harihayopamaḥ |
śvetakirnāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ

यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन ।
जग्राह दीक्षां स नृपः तदा द्वादशवार्षिकीम्

yajvā dānapatirdhīmānyathā nānyo'sti kaścana |
jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpaḥ tadā dvādaśavārṣikīm

तस्य सत्रे सदा तस्मिन्समागच्छन्महर्षयः ।
वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः

tasya satre sadā tasminsamāgacchanmaharṣayaḥ |
vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāśca sahasraśaḥ

ईजे च स महायज्ञैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः

īje ca sa mahāyajñaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ

तस्य नान्याऽभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप ।
सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च

tasya nānyā'bhavadbuddhirdivase divase nṛpa |
satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca

ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः ।
ततस्तु ऋत्विजश्चास्य धूमव्याकुललोचनाः

ṛtvigbhiḥ sahito dhīmānevamīje sa bhūmipaḥ |
tatastu ṛtvijaścāsya dhūmavyākulalocanāḥ

कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम् ।
ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः

kālena mahatā khinnāstatyajuste narādhipam |
tataḥ prasādayāmāsa ṛtvijastānmahīpatiḥ

चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम् ।
ततस्तेषामनुमते तद्विप्रैस्तु नराधिपः

cakṣurvikalatāṃ prāptā na prapeduśca te kratum |
tatasteṣāmanumate tadvipraistu narādhipaḥ

सत्रं समापयामास ऋत्विग्भिरपरैः सह ।
तस्यैवंवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये

satraṃ samāpayāmāsa ṛtvigbhiraparaiḥ saha |
tasyaivaṃvartamānasya kadācitkālaparyaye

सत्रमहार्तुकामस्य संवत्सरशतं किल ।
ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः

satramahārtukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila |
ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ

स च राजाऽकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः ।
प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः

sa ca rājā'karodyatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ |
praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ

ऋत्विजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः ।
ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः

ṛtvijo'nunayāmāsa bhūyo bhūyastvatandritaḥ |
te cāsya tamabhiprāyaṃ na cakruramitaujasaḥ

स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वितः ।
यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः

sa cāśramasthānrājarṣistānuvāca ruṣānvitaḥ |
yadyahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ

आशु त्याज्योऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः ।
तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम्

āśu tyājyo'smi yuṣmābhirbrāhmaṇaiśca jugupsitaḥ |
tannārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitumadya tām

अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः ।
प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुमर्हथ

asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ |
prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartumarhatha

सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया ।
प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः

sāntvadānādibhirvākyaistattvataḥ kāryavattayā |
prasādayitvā vakṣyāmi yannaḥ kāryaṃ dvijottamāḥ

अथवाऽहं परित्यक्तो भवद्भिर्द्वेषकारणात् ।
ऋत्विजोऽन्यान्गमिष्यामि याजनार्थं द्विजोत्तमाः

athavā'haṃ parityakto bhavadbhirdveṣakāraṇāt |
ṛtvijo'nyāngamiṣyāmi yājanārthaṃ dvijottamāḥ

एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः ।
यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परन्तप

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ |
yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ parantapa

ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तमूचुर्नृपसत्तमम् ।
तव कर्माम्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम

tataste yājakāḥ kruddhāstamūcurnṛpasattamam |
tava karmāmyajasraṃ vai vartante pārthivottama

ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः ।
श्रमादस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुमर्हसि

tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ |
śramādasmātpariśrāntānsa tvaṃ nastyaktumarhasi

बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितोऽनघ ।
गच्छ रुद्रसकाशं त्वं सहि त्वां याजयिष्यति

buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito'nagha |
gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sahi tvāṃ yājayiṣyati

साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्नृपः ।
कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः

sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakirnṛpaḥ |
kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ

आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः ।
उपवासपरो राजन्दीर्घकालमतिष्ठत

ārādhayanmahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ |
upavāsaparo rājandīrghakālamatiṣṭhata

कदाचिद्द्वादशे काले कदाचिदपि षोडशे ।
आहारमकरोद्राजा मूलानि च फलानि च

kadāciddvādaśe kāle kadācidapi ṣoḍaśe |
āhāramakarodrājā mūlāni ca phalāni ca

ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन्स्थाणुरिवाचलः ।
षण्मासानभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः

ūrdhvabāhustvanimiṣastiṣṭhansthāṇurivācalaḥ |
ṣaṇmāsānabhavadrājā śvetakiḥ susamāhitaḥ

तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः ।
शङ्करः परमप्रीत्या दर्शयामास भारत

taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ |
śaṅkaraḥ paramaprītyā darśayāmāsa bhārata

उवाच चैनं भगवान्स्निग्धगम्भीरया गिरा ।
प्रीतोऽस्मि नरशार्दूल तपसा ते परन्तप

uvāca cainaṃ bhagavānsnigdhagambhīrayā girā |
prīto'smi naraśārdūla tapasā te parantapa

वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वमिच्छसि पार्थिव ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvamicchasi pārthiva |
etacchrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ

प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभाषत ।
यदि मे भगवान्प्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः

praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata |
yadi me bhagavānprītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभाषितम्

svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara |
etacchrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam

उवाच भगवान्प्रीतः स्मितपूर्वमिदं वचः ।
नास्माकमेतद्विषये वर्तते याजनं प्रति

uvāca bhagavānprītaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ |
nāsmākametadviṣaye vartate yājanaṃ prati

त्वया च सुमहत्तप्तं तपो राजन्वरार्थिना ।
याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परन्तप

tvayā ca sumahattaptaṃ tapo rājanvarārthinā |
yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ samayena parantapa

समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः ।
सततं त्वाज्यधाराभिर्यदि तर्पयसेऽनलम्

samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ |
satataṃ tvājyadhārābhiryadi tarpayase'nalam

कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप ।
एवमुक्तश्च रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिपः

kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa |
evamuktaśca rudreṇa śvetakirmanujādhipaḥ

तथा चकार तत्सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना ।
पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनरायान्महेश्वरः

tathā cakāra tatsarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā |
pūrṇe tu dvādaśe varṣe punarāyānmaheśvaraḥ

दृष्टैव च स राजानं शङ्करो लोकभावनः ।
उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम्

dṛṣṭaiva ca sa rājānaṃ śaṅkaro lokabhāvanaḥ |
uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam

तोषितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्येन कर्मणा ॥
याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परन्तप

toṣito'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayehādyena karmaṇā ||
yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ parantapa

अतोऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परन्तप ।
ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः

ato'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi parantapa |
mamāṃśastu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ

दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति ।
मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते

durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati |
manniyogānmahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम् ।
स्वपुरं पुनरागम्य संभारान्पुनरार्जयत्

etacchrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam |
svapuraṃ punarāgamya saṃbhārānpunarārjayat

ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रमुपागमत् ।
उवाच च महिपालः प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च

tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudramupāgamat |
uvāca ca mahipālaḥ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca

त्वत्प्रसादानमहादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः

tvatprasādānamahādeva śvo me dīkṣā bhavediti |
etacchrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ

दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमब्रवीत् ।
एष राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम

durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanamabravīt |
eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakirdvijasattama

एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम् ।
बाढमित्येव वचनं रुद्रं त्वृषिरुवाच ह

enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam |
bāḍhamityeva vacanaṃ rudraṃ tvṛṣiruvāca ha

ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः ।
यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम्

tataḥ satraṃ samabhavattasya rājño mahātmanaḥ |
yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam

तस्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः ।
दुर्वाससाऽभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः

tasminparisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ |
durvāsasā'bhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ

ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः ।
सोऽपि राजन्महाभागः स्वपुरं प्राविशत्तदा

ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāśca mahaujasaḥ |
so'pi rājanmahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśattadā

पूज्यमानो महाभागैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
बन्दिभिः स्तूयमानश्च नागरैश्चाभिनन्दितः

pūjyamāno mahābhāgairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ |
bandibhiḥ stūyamānaśca nāgaraiścābhinanditaḥ

एवंवृत्तः स राजर्षिः श्वेतकिर्नृपसत्तमः ।
कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्टुतः

evaṃvṛttaḥ sa rājarṣiḥ śvetakirnṛpasattamaḥ |
kālena mahatā cāpi yayau svargamabhiṣṭutaḥ

ऋत्विग्भिः सहितः सर्वैः सदस्यैश्च समन्वितः ।
तस्य सत्रे पपौ वह्निर्हविद्वार्दशवत्सरान्

ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sadasyaiśca samanvitaḥ |
tasya satre papau vahnirhavidvārdaśavatsarān

सततं चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि ।
हविषा च ततो वह्निः परां तृप्तिमगच्छत

satataṃ cājyadhārābhiraikātmye tatra karmaṇi |
haviṣā ca tato vahniḥ parāṃ tṛptimagacchata

न चैच्छत्पुनरादातुं हविरन्यस्य कस्यचित् ।
पाण्डुवर्णो विवर्णश्च न यतावत्प्रकाशते

na caicchatpunarādātuṃ haviranyasya kasyacit |
pāṇḍuvarṇo vivarṇaśca na yatāvatprakāśate

ततो भघवतो वह्नेर्विकारः समजायत ।
तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत्

tato bhaghavato vahnervikāraḥ samajāyata |
tejasā viprahīṇaśca glāniścainaṃ samāviśat

स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः ।
जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम्

sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ |
jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam

तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ।
भगवन्परमा प्रीतिः कृता श्वेतकिना मम

tatra brahmāṇamāsīnamidaṃ vacanamabravīt |
bhagavanparamā prītiḥ kṛtā śvetakinā mama

अरुचिश्चाभवत्तीव्रा तां न शक्नोम्यपोहितुम् ।
तेजसा विप्रहीणोऽस्मि बलेन च जगत्पते

aruciścābhavattīvrā tāṃ na śaknomyapohitum |
tejasā viprahīṇo'smi balena ca jagatpate

इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम् ।
एतच्छ्रुत्वा हुतवहाद्भगवान्सर्वलोककृत्

iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām |
etacchrutvā hutavahādbhagavānsarvalokakṛt

हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ।
त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः

havyavāhamidaṃ vākyamuvāca prahasanniva |
tvayā dvādaśa varṣāṇi vasordhārāhutaṃ haviḥ

उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत् ।
तेजसा विप्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन

upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānirāviśat |
tejasā viprahīṇatvātsahasā havyavāhana

मागमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि ।
अरुचिं नाशयिष्येऽहं समयं प्रतिपद्य ते

māgamastvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi |
aruciṃ nāśayiṣye'haṃ samayaṃ pratipadya te

पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम् ।
आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्

purā devaniyogena yattvayā bhasmasātkṛtam |
ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam

तत्र सर्वाणि सत्वानि निवसन्ति विभावसो ।
तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि

tatra sarvāṇi satvāni nivasanti vibhāvaso |
teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi

गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्विषात् ।
एतच्छुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम्

gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilviṣāt |
etacchutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāccyutam

उत्तमं जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशनः ।
आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थितः ।
सहसा प्राज्वलच्चाग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः

uttamaṃ javamāsthāya pradudrāva hutāśanaḥ |
āgamya khāṇḍavaṃ dāvamuttamaṃ vīryamāsthitaḥ |
sahasā prājvalaccāgniḥ kruddho vāyusamīritaḥ

प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिनः ।
परमं यत्नेमातिष्ठन्पावकस्य प्रशान्तये

pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye syustatra nivāsinaḥ |
paramaṃ yatnemātiṣṭhanpāvakasya praśāntaye

करैस्तु करिणः शीघ्रं जलमादाय सत्वराः ।
सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशोऽथ सहस्रशः

karaistu kariṇaḥ śīghraṃ jalamādāya satvarāḥ |
siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

बहुशीर्षास्ततो नागाः शिरोभिर्जलसन्ततिम् ।
मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराः क्रोधमूर्च्छिताः

bahuśīrṣāstato nāgāḥ śirobhirjalasantatim |
mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ

तथैवान्यानि सत्वानि नानाप्रहरणोद्यमैः ।
विलयं पावकं शीघ्रमनयन्भरतर्षभ

tathaivānyāni satvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ |
vilayaṃ pāvakaṃ śīghramanayanbharatarṣabha

अनेन तु प्रकारेण भूयोभूयश्च प्रज्वलन् ।
सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः

anena tu prakāreṇa bhūyobhūyaśca prajvalan |
saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ