अध्याय 229: सुन्द और उपसुन्द को ब्रह्मा का वरदान

शणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम् ।
भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथा वृत्तं युधिष्ठिर

śaṇu me vistareṇemamitihāsaṃ purātanam |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ pārtha yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira

महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा ।
निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत्

mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā |
nikumbho nāma daityendrastejasvī balavānabhūt

तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ ।
सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ

tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau |
sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau

तावेकनिश्चयौ दैत्यावेककार्यार्थसंमतौ ।
निरन्तरमवर्तेतां समदुःखसुखावुभौ

tāvekaniścayau daityāvekakāryārthasaṃmatau |
nirantaramavartetāṃ samaduḥkhasukhāvubhau

विनाऽन्योन्यं न भुञ्जाते विनाऽन्योन्यं न जल्पतः ।
अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ

vinā'nyonyaṃ na bhuñjāte vinā'nyonyaṃ na jalpataḥ |
anyonyasya priyakarāvanyonyasya priyaṃvadau

एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकोऽभवत्कृतः ।
तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ

ekaśīlasamācārau dvidhaivaiko'bhavatkṛtaḥ |
tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣvapyekaniścayau

त्रैलोक्यविजयार्थाय समाधायैकनिश्चयम् ।
दीक्षां कृत्वा गतौ विन्ध्यं तावुग्रं तेपतुस्तपः

trailokyavijayārthāya samādhāyaikaniścayam |
dīkṣāṃ kṛtvā gatau vindhyaṃ tāvugraṃ tepatustapaḥ

तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ

tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ |
kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau

मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः ।
आत्ममांसानि जुह्वान्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ ।
ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ

malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ |
ātmamāṃsāni juhvāntau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau |
ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau

तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः ।
धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तद्भुतमिवाभवत्

tayostapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ |
dhūmaṃ pramumuce vindhyastadbhutamivābhavat

ततो देवा भयं जग्मुरुग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः ।
तपोविघातार्थमथो देवा विघ्नानि चक्रिरे

tato devā bhayaṃ jagmurugraṃ dṛṣṭvā tayostapaḥ |
tapovighātārthamatho devā vighnāni cakrire

रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनःपुनः ।
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ

ratnaiḥ pralobhayāmāsuḥ strībhiścobhau punaḥpunaḥ |
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau

अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः ।
भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोश्चात्मजनस्तथा

atha māyāṃ punardevāstayoścakrurmahātmanoḥ |
bhaginyo mātaro bhāryāstayoścātmajanastathā

प्रपात्यमाना विस्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा ।
भ्रष्टाभरणकेशान्ता भ्रष्टाभरणवाससः

prapātyamānā visrastāḥ śūlahastena rakṣasā |
bhraṣṭābharaṇakeśāntā bhraṣṭābharaṇavāsasaḥ

अभिभाष्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः ।
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ

abhibhāṣya tataḥ sarvāstau trāhīti vicukruśuḥ |
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau

यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिमन्यतरस्तयोः ।
ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत

yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtimanyatarastayoḥ |
tataḥ striyastā bhūtaṃ ca sarvamantaradhīyata

ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ ।
वरेण च्छ्दयामास क्वलोकहितः प्रभुः

tataḥ pitāmahaḥ sākṣādabhigamya mahāsurau |
vareṇa cchdayāmāsa kvalokahitaḥ prabhuḥ

ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ ।
दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा

tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau |
dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā

ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा ।
आवयोस्तपसाऽनेन यदि प्रीतः पितामहः

ūcatuśca prabhuṃ devaṃ tatastau sahitau tadā |
āvayostapasā'nena yadi prītaḥ pitāmahaḥ

मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ ।
उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः

māyāvidāvastravidau balinau kāmarūpiṇau |
ubhāvapyamarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ

ऋतेऽमरत्वं युवयोः सर्वमुक्तं भविष्यति ।
अन्यद्वृणीतं मृत्योश्च विधानममरैः सम्

ṛte'maratvaṃ yuvayoḥ sarvamuktaṃ bhaviṣyati |
anyadvṛṇītaṃ mṛtyośca vidhānamamaraiḥ sam

प्रभविष्याव इति यन्महदभ्युद्यतं तपः ।
युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते

prabhaviṣyāva iti yanmahadabhyudyataṃ tapaḥ |
yuvayorhetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate

त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः ।
हेतुनाऽनेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम्

trailokyavijayārthāya bhavadbhyāmāsthitaṃ tapaḥ |
hetunā'nena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomyaham

सुन्दोपसुन्दावूचतुः ।
त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वस्मान्नौ भयं न स्यादृतेऽन्योन्यं पितामह

sundopasundāvūcatuḥ |
triṣu lokeṣu yadbhūtaṃ kiṃcitsthāvarajaṅgamam |
sarvasmānnau bhayaṃ na syādṛte'nyonyaṃ pitāmaha

यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम् ।
मृत्योर्विधानमेतच्च यथावद्वा भविष्यति

yatprārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmametaddadāni vām |
mṛtyorvidhānametacca yathāvadvā bhaviṣyati

ततः पितामहो दत्त्वा वरमेतत्तदा तयोः ।
निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह

tataḥ pitāmaho dattvā varametattadā tayoḥ |
nivartya tapasastau ca brahmalokaṃ jagāma ha

लब्ध्वा वराणि दैत्येन्द्रावथ तौ भ्रातरावुभौ ।
अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वमेव भवनं गतौ

labdhvā varāṇi daityendrāvatha tau bhrātarāvubhau |
avadhyau sarvalokasya svameva bhavanaṃ gatau

तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ मनस्विनौ ।
सर्वः सुहृञ्जनस्ताभ्यां प्रहर्षमुपजग्मिवान्

tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau manasvinau |
sarvaḥ suhṛñjanastābhyāṃ praharṣamupajagmivān

ततस्तौ तु जटा भित्त्वा मौलिनौ संबभूवतुः ।
महार्हाभरणोपेतौ विरजोम्बरधारिणौ

tatastau tu jaṭā bhittvā maulinau saṃbabhūvatuḥ |
mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau

अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकालिकीम् ।
नित्यः प्रमुदितः सर्वस्तयोश्चैव सुहृञ्जनः

akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakālikīm |
nityaḥ pramuditaḥ sarvastayoścaiva suhṛñjanaḥ

भक्ष्यतां भुज्यतां नित्यं दीयतां रम्यतामिति ।
गीयेतां पीयतां चेति शभ्दश्चासीद्गृहे गृहे

bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ dīyatāṃ ramyatāmiti |
gīyetāṃ pīyatāṃ ceti śabhdaścāsīdgṛhe gṛhe

तत्रतत्र महानादैरुत्कृष्टतलनादितैः ।
हृष्टं प्रमुदितं सर्वं दैत्यानामभवत्पुरम्

tatratatra mahānādairutkṛṣṭatalanāditaiḥ |
hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānāmabhavatpuram

तैस्तैर्विहारैर्बहुभिर्दैत्यानां कामरूपिणाम् ।
समाः संक्रीडतां तेषामहरेकमिवाभवत्

taistairvihārairbahubhirdaityānāṃ kāmarūpiṇām |
samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣāmaharekamivābhavat