अध्याय 2: समन्तपञ्चक, अक्षौहिणी और पर्वों की सूची

समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

samantapañcakamiti yaduktaṃ sūtanandana |
etatsarvaṃ yathātattvaṃ śrotumicchāmahe vayam

शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः ।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः

śṛṇudhvaṃ mama bho viprā bruvataśca kathāḥ śubhāḥ |
samantapañcakākhyaṃ ca śrotumarhatha sattamāḥ

त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः

tretādvāparayoḥ sandhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
asakṛtpārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ

स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्

sa sarvaṃ kṣatramutsādya svavīryeṇānaladyutiḥ |
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān

स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः ।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्

sa teṣu rudhirāmbhaḥsu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ |
pitṝnsaṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam

अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् ।
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव

atharcīkādayo'bhyetya pitaro rāmamabruvan |
rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते

anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa tava prabho |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yamicchasi mahādyute

यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया

yadi me pitaraḥ prītā yadyanugrāhyatā mayi |
yacca roṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ mayā

अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः ।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः

ataśca pāpānmucye'hameṣa me prārthito varaḥ |
hradāśca tīrthabhūtā me bhaveyurbhuvi viśrutāḥ

एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् ।
तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह

evaṃ bhaviṣyatītyevaṃ pitarastamathābruvan |
taṃ kṣamasveti niṣiṣidhustataḥ sa virarāma ha

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्

teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām |
samantapañcakamiti puṇyaṃ tatparikīrtitam

येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते ।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः

yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate |
tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyamāhurmanīṣiṇaḥ

अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः

antare caiva saṃprāpte kalidvāparayorabhūt |
samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ

तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया

tasminparamadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite |
aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yuyutsayā

समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः ।
एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः

sametya taṃ dvijāstāśca tatraiva nidhaṃ gatāḥ |
etannāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ

पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ।
तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः ॥
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः

puṇyaśca ramaṇīyaśca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ |
tadetatkathitaṃ sarvaṃ mayā brāhmaṇasattamāḥ ||
yathā deśaḥ sa vikhyātastriṣu lokeṣu suvratāḥ

अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्

akṣauhiṇya iti proktaṃ yattvayā sūtanandana |
etadicchāmahe śrotuṃ sarvameva yathātatham

अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् ।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव

akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ narāśvarathadantinām |
yathāvaccaiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava

एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते

eko ratho gajaścaiko narāḥ pañca padātayaḥ |
trayaśca turagāstajjñaiḥ pattirityabhidhīyate

पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते

pattiṃ tu triguṇāmetāmāhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ |
trīṇi senāmukhānyeko gulma ityabhidhīyate

त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः

trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇāstrayaḥ |
smṛtāstisrastu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ

चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः

camūstu pṛtanāstisrastisraścamvastvanīkinī |
anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhurakṣauhiṇīṃ budhāḥ

अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः ।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः

akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyātā rathānāṃ dvijasattamāḥ |
saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ

शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ।
गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्

śatānyupari caivāṣṭau tathā bhūyaśca saptatiḥ |
gajānāṃ ca parīmāṇametadeva vinirdiśet

ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु ।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः

jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi navaiva tu |
narāṇāmapi pañcāśacchatāni trīṇi cānaghāḥ

पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च ।
दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया

pañca ṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca |
daśottarāṇi ṣaṭ prāhuryathāvadiha saṃkhyayā

एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः ।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः

etāmakṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvadito janāḥ |
yāṃ vaḥ kathitavānasmi vistareṇa tapodhanāḥ

एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु

etayā saṃkhyayā hyāsankurupāṇḍavasenayoḥ |
akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍitāṣṭādaśaiva tu

समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः ।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा

sametāstatra vai deśe tatraiva nidhaṃ gatāḥ |
kauravānkāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā

अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् ।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्

ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit |
ahāni pañca droṇastu rarakṣa kuruvāhinīm

अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः ।
शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम्

ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ |
śalyo'rdhadivasaṃ caiva gadāyuddhamataḥ param

तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः ।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम्

tasyaiva divasasyānte drauṇihārdikyagautamāḥ |
prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnuryaudhiṣṭhiraṃ balam

यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् ।
जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता

yattu śaunaka satre te bhāratākhyānamuttamam |
janamejayasya tatsatre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā

कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् ।
पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम्

kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām |
pauṣyaṃ tatra ca paulomamāstīkaṃ cāditaḥ smṛtam

विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् ।
प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः

vicitrārthapadākhyānamanekasamayānvitam |
pratipannaṃ naraiḥ prājñairvairāgyamiva mokṣibhiḥ

आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् ।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम्

ātmeva veditavyeṣu priyeṣviva hi jīvitam |
itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣvayam

अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्

anāśrityedamākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate |
āhāramanapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam

तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते ।
उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः

tadetadbhārataṃ nāma kavibhistūpajīvyate |
udayatepsubhirbhṛtyairabhijāta iveśvaraḥ

इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा ।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्

itihāsottame yasminnarpitā buddhiruttamā |
svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk

तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च

tasya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ |
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca

भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः

bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ |
parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaḥ parvasaṃgrahaḥ
bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ |
parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaḥ parvasaṃgrahaḥ

पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्

pauṣyaṃ paulomamāstīkamādiraṃśāvatāraṇam |
tataḥ saṃbhavaparvoktamadbhutaṃ romaharṣaṇam

दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ।
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः

dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate |
tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ

ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ।
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्

tataḥ svayaṃvaro devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate |
kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam

विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च ।
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः

vidurāgamanaṃ parva rājyalābhastathaiva ca |
arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ

सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका ।
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्

subhadrāharaṇādūrdhvaṃ jñeyā haraṇahārikā |
tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam

सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ।
जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा

sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param |
jarāsandhavadhaḥ parva parva digvijayaṃ tathā

पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ।
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः

parva digvijayādūrdhvaṃ rājasūyikamucyate |
tataścārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhastataḥ

द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम् ।
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एवच

dyūtaparva tataḥ proktamanudyūtamaḥ param |
tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha evaca

अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम्

arjunasyābhigamanaṃ parva jñeyamataḥ param |
īśvarārjunayoryuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam

इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम्

indralokābhigamanaṃ parva jñeyamataḥ param |
nalopākhyānamapi ca dhārmikaṃ karuṇodayam

तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम्

tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ |
jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddhamataḥ param

निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः ।
मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते

nivātakavacairyuddhaṃ parva cājagaraṃ tataḥ |
mārkaṇḍeyasamāsyā ca parvānantaramucyate

संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ।
घोषयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनेम् ।
मन्त्रस्य निश्चयं चैव मृगस्वप्नोद्भवं ततः

saṃvādaśca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ |
ghoṣayātrā tataḥ parva tataḥ prāyopaveśanem |
mantrasya niścayaṃ caiva mṛgasvapnodbhavaṃ tataḥ

व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ।
द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्

vrīhidrauṇikamākhyānamaindradyumnaṃ tathaiva ca |
draupadīharaṇaṃ parva jayadrathavimokṣaṇam

रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्

rāmopākhyānamatraiva parva jñeyamataḥ param |
pativratāyā māhātmyaṃ sāvitryāścaivamadbhutam

कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ।
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् ॥
पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम्

kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ paramihocyate |
āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram ||
pāṇḍavānāṃ praveśaśca samayasya ca pālanam

कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः ।
अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम्

kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva grograhaṇaṃ tataḥ |
abhimanyośca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam

उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ।
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम्

udyogaparva vijñeyamata ūrdhvaṃ mahādbhutam |
tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyamataḥ param

प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ।
पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम्

prajāgaraṃ tathā parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā |
parva sānatsujātaṃ vai guhyamadhyātmadarśanam

यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ।
मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च

yānasandhistataḥ parva bhagavadyānameva ca |
mātalīyamupākhyānaṃ caritaṃ gālavasya ca

सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च ।
जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम्

sāvitraṃ vāmadevyaṃ ca vainyopākhyānameva ca |
jāmadagnyamupākhyānaṃ parva ṣoḍaśarājakam

सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् ।
उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च

sabhāpraveśaḥ kṛṣṇasya vidulāputraśāsanam |
udyogaḥ sainyaniryāṇaṃ viśvopākhyānameva ca

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।
मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्य समनन्तरम्

jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ |
mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryasya samanantaram

श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम् ।
निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः

śvetasya vāsudevena citraṃ bahukathāśrayam |
niryāṇaṃ ca tataḥ parva kurupāṇḍavasenayoḥ

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम्

rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram |
ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam

अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥
भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते

ambopākhyānamatraiva parva jñeyamataḥ param ||
bhīṣmābhiṣecanaṃ parva tataścādbhutamucyate

जम्बूखम्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥
भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम्

jambūkhamḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram ||
bhūmiparva tataḥ proktaṃ dvīpavistārakīrtanam

दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महामुनिः ।
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः ।
द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः

divyaṃ cakṣurdadau yatra saṃjayāya mahāmuniḥ |
parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhastataḥ |
droṇābhiṣecanaṃ parva saṃśaptakavadhastataḥ

अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते ।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः

abhimanyuvadhaḥ parva pratijñā parva cocyate |
jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhastataḥ

ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते

tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam |
mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaramucyate

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम्

karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param |
hradapraveśanaṃ parva gadāyuddhamataḥ param

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।
अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते

sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśānukīrtanam |
ata ūrdhvaṃ subībhatsaṃ parva sauptikamucyate

ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम्

aiṣīkaṃ parva coddiṣṭamata ūrdhvaṃ sudāruṇam |
jalapradānikaṃ parva strīvilāpastataḥ param

श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः

śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇāmaurdhvadehikam |
cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ

आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः ।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम्

ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasarya dhīmataḥ |
pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् ।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम्

śāntiparva tato yatra rājadharmānuśāsanam |
āpaddharmaśca parvoktaṃ mokṣadharmastataḥ param

शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् ।
प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया

śukapraśnābhigamanaṃ brahmapraśnānuśāsanam |
prādurbhāvaśca durvāsaḥsaṃvādaścaiva māyayā

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।
स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः

tataḥ parva parijñeyamānuśāsanikaṃ param |
svargārohaṇikaṃ caiva tato bhīṣmasya dhīmataḥ

पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते

parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanameva ca |
nāradāgamanaṃ parva tataḥ paramihocyate

मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् ।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः

mausalaṃ parva coddiṣṭaṃ tato ghoraṃ sudāruṇam |
mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ

हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।
विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा

harivaṃśastataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam |
viṣṇuparva śiśoścaryā viṣṇoḥ kaṃsavadhastathā

भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ।
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना

bhaviṣyaṃ parva cāpyuktaṃ khileṣvevādbhutaṃ mahat |
etatparvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā

यथावत्सूतपुत्रेण रौमहर्षणिना ततः ।
उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु

yathāvatsūtaputreṇa raumaharṣaṇinā tataḥ |
uktāni naimiśāraṇye parvāṇyaṣṭādaśaiva tu

समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्

samāso bhāratasyāyamatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ |
pauṣyaṃ paulomamāstīkamādiraṃśāvatāraṇam

संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः ।
तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः

saṃbhavo jatuveśmākhyaṃ hiḍimbabakayorvadhaḥ |
tathā caitrarathaṃ devyāḥ pāñcālyāśca svayaṃvaraḥ

क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।
विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च

kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam |
vidurāgamanaṃ caiva rājyalābhastathaiva ca

वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः ।
हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च

vanavāso'rjunasyāpi subhadrāharaṇaṃ tataḥ |
haraṇāharaṇaṃ caiva dahanaṃ khāṇḍavasya ca

पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ।
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः

paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ |
āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ

क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा ।
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च

kṣīrodamathaṃ caiva janmoccaiḥśravasastathā |
yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca

कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ।
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि

katheyamabhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām |
vividhāḥ saṃbhavā rājñāmuktāḥ saṃbhavaparvaṇi

अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च ।
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्

anyeṣāṃ caiva śūrāṇāmṛṣerdvaipāyanasya ca |
aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam

दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ।
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्

daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām |
nāgānāmatha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patattriṇām

अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ।
महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः

anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ |
maharṣerāśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ

शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् ।
यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्

śakuntalāyāṃ duṣyantādbharataścāpi jajñivān |
yasya lokeṣu nāmnedaṃ prathitaṃ bhārataṃ kulam

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।
शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि

vasūnāṃ punarutpattirbhāgīrathyāṃ mahātmanām |
śantanorveśmani punasteṣāṃ cārohaṇaṃ divi

तेजोंशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः ।
राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः

tejoṃśānāṃ ca saṃpāto bhīṣmasyāpyatra saṃbhavaḥ |
rājyānnivartanaṃ tasya brahmacaryavrate sthitiḥ

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः

pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca |
hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrāturyavīyasaḥ

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् ।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा

vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam |
dharmasya nṛṣu saṃbhūtiraṇīmāṇḍavyaśāpajā

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva prasūtirvaradānajā |
dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍośca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ

वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।
कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति

vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca |
kūṭasya dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavānprati

हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः ।
विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया

hitopadeśaśca pathi dharmarājasya dhīmataḥ |
vidureṇa kṛto yatra hitārthaṃ mlecchabhāṣayā

विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ।
निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि

vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā |
niṣādyāḥ pañcaputrāyāḥ suptāyā jatuveśmani

पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम् ।
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम्

purocanasya cātraiva dahanaṃ saṃprakīrtitam |
pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāśca darśanam

तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् ।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता

tatraiva ca hiḍimbasya vadho bhīmānmahābalāt |
ghaṭotkacasya cotpattiṃratraiva parikīrtitā

महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः ।
तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने

maharṣerdarśanaṃ caiva vyāsasyāmitatejasaḥ |
tadājñayaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane

अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः ।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः

ajñātacaryayā vāso yatra teṣāṃ prakīrtitaḥ |
bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ

संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ।
ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः

saṃbhavaścaiva kṛṣṇāyā dhṛṣṭadyumnasya caiva ha |
brāhmaṇātsamupaśrutya vyāsavākyapracoditāḥ

द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया ।
पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः

draupadīṃ prārthayantaste svayaṃvaradidṛkṣayā |
pañcālānabhito jagmuryatra kautūhalānvitāḥ

अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।
सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे

aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle'rjunastadā |
sakhyaṃ kṛtvā tatastena tasmādeva ca śuśruve

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ

tāpatyamatha vāsiṣṭhamaurvaṃ cākhyānamuttamam |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pañcālānabhito yayau

पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः ।
द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्

pāñcālanagare cāpi lakṣyaṃ bhittvā dhanañjayaḥ |
draupadīṃ labdhavānatra madhye sarvamahīkṣitām

भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् ।
शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे

bhīmasenārjunau yatra saṃrabdhānpṛthivīpatīn |
śalyakarṇau ca tarasā jitavantau mahāmṛdhe

दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् ।
शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती

dṛṣṭvā tayośca tadvīryamaprameyamamānuṣam |
śaṅkamānau pāṇḍavāṃstān rāmakṛṣṇau mahāmatī

जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि ।
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च

jagmatustaiḥ samāgantuṃ śālāṃ bhārgavaveśmani |
pañcānāmekapatnītve vimarśo drupadasya ca

पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ।
द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः

pañcendrāṇāmupākhyānamatraivādbhutamucyate |
draupadyā devavihīto vivāhaścāpyamānuṣaḥ

क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ।
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च

kṣattuśca dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavānprati |
vidurasya ca saṃprāptirdarśanaṃ keśavasya ca

खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् ।
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया

khāṇḍavaprasthavāsaśca tathā rājyārdhasarjanam |
nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā

सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् ।
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्

sundopasundayostadvadākhyānaṃ parikīrtitam |
anantaraṃ ca draupadyā sahāsīnaṃ yudhiṣṭhiram

अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् ।
मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः

anu praviśya viprārthe phālguno gṛhya cāyudham |
mokṣayitvā gṛhaṃ gatvā viprārthaṃ kṛtaniścayaḥ

समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह ।
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः

samayaṃ pālayanvīro vanaṃ yatra jagāma ha |
pārthasya vanavāse ca ulūpyā pathi saṅgamaḥ

पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ।
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः

puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca |
tatraiva mokṣayāmāsa pañca so'psarasaḥ śubhāḥ

शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः

śāpādgrāhatvamāpannā brāhmaṇasya tapasvinaḥ |
prabhāsatīrthe pārthena kṛṣṇasya ca samāgamaḥ

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना

dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī |
vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā

गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः

gṛhītvā haraṇaṃ prāpte kṛṣṇe devakinandane |
abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ

द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः ।
विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु

draupadyāstanayānāṃ ca saṃbhavo'nuprakīrtitaḥ |
vihārārthaṃ ca gatayoḥ kṛṣṇayoryamunāmanu

संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम्

saṃprāptiścakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam |
mayasya mokṣo jvalanādbhujaṅgasya ca mokṣaṇam

महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्या तनयसंभवः ।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम्

maharṣermandapālasya śārṅgyā tanayasaṃbhavaḥ |
ityetadādiparvoktaṃ prathamaṃ bahu vistaram

अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा

adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā |
saptaviṃśatiradhyāyā vyāsenottamatejasā

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना

aṣṭau ślokasahasrāṇi aṣṭau ślokaśatāni ca |
ślokāśca caturāśītirmuninoktā mahātmanā

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम् ।

dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntamucyate |
sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṅkarāṇāṃ ca darśanam |

लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः ।
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा

lokapālasabhākhyānaṃ nāradāddevadarśinaḥ |
rājasūyasya cārambho jarāsandhavadhastathā

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।
तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाम्डवानां प्रकीर्तितः

girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam |
tathā digvijayo'traiva pāmḍavānāṃ prakīrtitaḥ

राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ ।
राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा

rājñāmāgamanaṃ caiva sārhaṇānāṃ mahakratau |
rājasūye'rghasaṃvāde śiśupālavadhastathā

यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च ।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले

yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca |
duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale

यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत्

yatrāsya manyurudbhūto yena dyūtamakārayat |
yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo'jayat

यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात् ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम्

yatra dyūtārṇave magnāṃ draupadīṃ naurivārṇavāt |
dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ snuṣāṃ paramaduḥkhitām

तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान्

tārayāmāsa tāṃstīrṇāñjñātvā duryodhano nṛpaḥ |
punareva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān

जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः ।
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना

jitvā sa vanavāsāya preṣayāmāsa tāṃstataḥ |
etatsarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā

अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च

adhyāyāḥ saptatirjñeyāstathā cāṣṭau prasaṃkhyayā |
ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca

श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः ।
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्

ślokāścaikādaśa jñeyāḥ parvaṇyasmindvijottamāḥ |
ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyamāraṇyakaṃ mahat

वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः

vanavāsaṃ prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ

अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना ।
द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः

annauṣadhīnāṃ ca kṛte pāṇḍavena mahātmanā |
dvijānāṃ bharaṇārthaṃ ca kṛtamārādhanaṃ raveḥ

धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः ।
हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात्

dhaumyopadeśāttigmāṃśuprasādādannasaṃbhaḥ |
hitaṃ ca bruvataḥ kṣattuḥ parityāgo'mbikāsutāt

त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा ।
पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्

tyaktasya pāṇḍuputrāṇāṃ samīpagamanaṃ tathā |
punarāgamanaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच

karṇaprotsāhanāccaiva dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
vanasthānpāṇḍavānhantuṃ mantro duryodhanasyaca

तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् ।
निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च

taṃ duṣṭabhāvaṃ vijñāya vyāsasyāgamanaṃ drutam |
niryāṇapratiṣedhaśca surabhyākhyānameva ca

मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् ।
शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च

maitreyāgamanaṃ cātra rājñaścaivānuśāsanam |
śāpotsargaśca tenaiva rājño duryodhanasya ca

किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे ।
वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः

kirmīrasya vadhaścātra bhīmasenena saṃyuge |
vṛṣṇīnāmāgamaścātra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ

श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् ।
क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना

śrutvā śakuninā dyūte nikṛtyā nirjitāṃśca tān |
kruddhasyānupraśamanaṃ hareścaiva kirīṭinā

परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ ।
आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम्

paridevanaṃ ca pāñcālyā vāsudevasya sannidhau |
āśvāsanaṃ ca kṛṣṇena duḥkhārtāyāḥ prakīrtitam

तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा ।
सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम्

tathā saubhavadhākhyānamatraivoktaṃ maharṣiṇā |
subhadrāyāḥ saputrāyāḥ kṛṣṇena dvārakāṃ purīm

नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह ।
प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः

nayanaṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnena caiva ha |
praveśaḥ pāṇḍaveyānāṃ ramye dvaitavane tataḥ

धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह ।
संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः

dharmarājasya cātraiva saṃvādaḥ kṛṣṇayā saha |
saṃvādaśca tathā rājñā bhīmasyāpi prakīrtitaḥ

समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा ।
प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा

samīpaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vyāsasyāgamanaṃ tathā |
pratiśrutyātha vidyāyā dānaṃ rājño maharṣiṇā

गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः ।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः

gamanaṃ kāmyake cāpi vyāse pratigate tataḥ |
astrahetorvivāsaśca pārthasyāmitatejasaḥ

महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह ।
दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च

mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha |
darśanaṃ lokapālānāmastraprāptistathaiva ca

महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः ।
यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी

mahendralokagamanamastrārthe ca kirīṭinaḥ |
yatra cintā samutpannā dhṛtarāṣṭrasya bhūyasī

दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम्

darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam

नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् ।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा

nalopākhyānamatraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam |
damayantyāḥ sthitiryatra nalasya caritaṃ tathā

तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः ।
लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति

tathākṣahṛdayaprāptistasmādeva maharṣitaḥ |
lomaśasyāgamastatra svargātpāṇḍusutānprati

वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै

vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
svarge pravṛttirākhyātā lomaśenārjunasya vai

संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया ।
तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्

saṃdeśādarjunasyātra tīrthābhigamanakriyā |
tīrthānāṃ ca phalaprāptiḥ puṇyatvaṃ cāpi kīrtitam

पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा ।
तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां

pulastyatīrthayātrā ca nāradena maharṣiṇā |
tīrthayātrā ca tatraiva pāṇḍavānāṃ mahātmanāṃ

तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता

tathā yajñavibhūtiśca gayasyātra prakīrtitā

आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् ।
लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा

āgastyamapi cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam |
lopāmudrābhipamanamapatyārthamṛṣestathā

ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः

ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ |
jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ

कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते ।
प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः

kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate |
prabhāsatīrthe pāṇḍūnāṃ vṛṣṇibhiśca samāgamaḥ

सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ।
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ

saukanyamapi cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ |
śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavānsomapīthinau

ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ।
मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैवप्रकीर्तितं

tābhyāṃ ca yatra sa muniryauvanaṃ pratipāditaḥ |
māndhātuścāpyupākhyānaṃ rājño'traivaprakīrtitaṃ

जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः ।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः

jantūpākhyānamatraiva yatra putreṇa somakaḥ |
putrārthamayajadrājā lebhe putraśataṃ ca saḥ

ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् ।
इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासञ्शिबिं नृपम्

tataḥ śyenakapotīyamupākhyānamanuttamam |
indrāgnī yatra dharmaścāpyajijñāsañśibiṃ nṛpam

अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना ।
अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत्

aṣṭāvakrīyamatraiva vivādo yatra bandinā |
aṣṭāvakrasya viprarṣerjanakasyādhvare'bhavat

नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च ।
पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना

naiyāyikānāṃ mukhyena varuṇasyātmajena ca |
parājito yatra bandī vivādena mahātmanā

विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ।
यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः ।
गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे

vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavānṛṣiḥ |
yavakrītasya cākhyānaṃ raibhyasya ca mahātmanaḥ |
gandhamādanayātrā ca vāso nārāyaṇāśrame

नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने ।
व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम्

niyukto bhīmasenaśca draupadyā gandhamādane |
vrajanpathi mahābāhurdṛṣṭavānpavanātmajam

कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् ।
यत्र मन्दारपुष्पार्थे नलिनीं तामधर्षयत्

kadalīṣaṇḍamadhyasthaṃ hanūmantaṃ mahābalam |
yatra mandārapuṣpārthe nalinīṃ tāmadharṣayat

यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह ।
यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा

yatrāsya yuddhamabhavatsumahadrākṣasaiḥ saha |
yakṣaiścaiva mahāvīryairmaṇimatpramukhaistathā

जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् ।
वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम्

jaṭāsurasya ca vadho rākṣasasya vṛkodarāt |
vṛṣaparvaṇo rājarṣestato'bhigamanaṃ smṛtam

आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च ।
प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः

ārṣṭiṣeṇāśrame caiṣāṃ gamanaṃ vāsa eva ca |
protsāhanaṃ ca pāñcālyā bhīmasyātra mahātmanaḥ

कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः ।
युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह

kailāsārohaṇaṃ proktaṃ yatra yakṣairbalotkaṭaiḥ |
yuddhamāsīnmahāghoraṃ maṇimatpramukhaiḥ saha

समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च ।
समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह

samāgamaśca pāṇḍūnāṃ yatra vaiśravaṇena ca |
samāgamaścārjunasya tatraiva bhrātṛbhiḥ saha

अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना ।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः

avāpya divyānyastrāṇi gurvarthaṃ savyasācinā |
nivātakavacairyuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ

निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः ।
पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः

nivātakavacairghorairdānavaiḥ suraśatrubhiḥ |
paulomaiḥ kālakeyaiśca yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ

वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता ।
अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ

vadhaścaiṣāṃ samākhyāto rājñastenaiva dhīmatā |
astrasaṃdarśanārambho dharmarājasya sannidhau

पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा ।
अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्

pārthasya pratiṣedhaścha nāradena surarṣiṇā |
avarohaṇaṃ punaścaiva pāṇḍūnāṃ gandhamādanāt

भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा ।
भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने

bhīmasya grahaṇaṃ cātra parvatābhogavarṣmaṇā |
bhujagendreṇa balinā tasminsugahane vane

अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः ।
काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्

amokṣayadyatra cainaṃ praśnānuktvā yudhiṣṭhiraḥ |
kāmyakāgamanaṃ caiva punasteṣāṃ mahātmanām

तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान् ।
वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्

tatrasthāṃśca punardraṣṭuṃ pāṇḍavānparuṣarṣabhān |
vāsudevasyāgamanamatraiva parikīrtitam

मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः ।
पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा

mārkaṇḍeyasamāsyāyāmupākhyānāni sarvaśaḥ |
pṛthorvainyasya yatroktamākhyānaṃ paramarṣiṇā

संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः ।
मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्

saṃvādaśca sarasvatyāstārkṣyarṣeḥ sumahātmanaḥ |
matsyopākhyānamatraiva procyate tadanantaram

मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते ।
ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम्

mārkaṇḍeyasamāsyā ca purāṇaṃ parikīrtyate |
aindradyumnāmupākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ।
द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया

pativratāyāścākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam |
draupadyāḥ kīrtitaścātra saṃvādaḥ satyabhāmayā

पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः ।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः

punardvaitavanaṃ caiva pāṇḍavāḥ samupāgatāḥ |
ghoṣayātrā ca gandharvairyatra baddhaḥ suyodhanaḥ

ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना ।
धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात्

hriyamāṇastu mandātmā mokṣito'sau kirīṭinā |
dharmarājasya cātraiva mṛgasvapnanidarśanāt

काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्

kāmyake kānanaśreṣṭhe punargamanamucyate |
vrīhidrauṇikamākhyānamatraiva bahuvistaram

दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्

durvāsaso'pyupākhyānamatraiva parikīrtitam |
jayadrathenāpahāro draupadyāścāśramāntarāt

यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे ।
चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः

yatrainamanvayādbhīmo vāyuvegasamo jave |
cakre cainaṃ pañcaśikhaṃ yatra bhīmo mahābalaḥ

रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ।
यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि

rāmāyaṇamupākhyānamatraiva bahuvistaram |
yatra rāmeṇa vikramya nihato rāvaṇo yudhi

सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात्

sāvitryāścāpyupākhyānamatraiva parikīrtitam |
karṇasya parimokṣo'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt

यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च ।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम्

yatrāsya śaktiṃ tuṣṭo'sāvadādekavadhāya ca |
āraṇeyamupākhyānaṃ yatra dharmo'nvaśātsutam

जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ।
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम्

jagmurlabdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam |
etadāraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam

अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते ।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः

atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyayā parikīrtite |
ekonasaptatiścaiva tathā'dhyāyāḥ prakīrtitāḥ

एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च ।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः

ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭ śatāni ca |
catuḥṣaṣṭistathā ślokāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ

अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् ।
विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम्

ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parva vistaram |
virāṭanagare gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm

दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत ।
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते

dṛṣṭvā saṃnidadhustatra pāṇḍavā hyāyudhānyuta |
yatra praviśya nagaraṃ chadmanā nyavasaṃstu te

पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः ।
दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात्

pāñcālīṃ prārthayānasya kāmopahatacetasaḥ |
duṣṭātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt

पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं

pāṇḍavānveṣaṇārthaṃ ca rājño duryodhanasya ca |
cārāḥ prasthāpitāścātra nipuṇāḥ sarvatodiśaṃ

न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् ।
गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः

na ca pravṛttistairlabdhā pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
gograhaśca virāṭasya trigartaiḥ prathamaṃ kṛtaḥ

यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम् ।
ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः

yatrāsya yuddhaṃ sumahattairāsīllomaharṣaṇam |
hriyamāṇaśca yatrāsau bhīmasenena mokṣitaḥ

गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ।
अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम्

godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ |
anantaraṃ ca kurubhistasya gograhaṇaṃ kṛtam

समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि ।
प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना

samastā yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi |
pratyāhṛtaṃ godhanaṃ ca vikrameṇa kirīṭinā

विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम्

virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ |
abhimanyuṃ samuddiśya saubhadramarighātinam

चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् ।
अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा

caturthametadvipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam |
atrāpi parisaṃkhyātā adhyāyāḥ paramarṣiṇā

सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु

saptaṣaṣṭiratho pūrṇāḥ ślokānāmapi me śṛṇu |
ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśadeva tu

उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा ।
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम्

uktāni vedaviduṣā parvaṇyasminmaharṣiṇā |
udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇvataḥ param

उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया ।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ

upaplāvye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā |
duryodhano'rjunaścaiva vāsudevamupasthitau

साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति ।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः

sāhāyyamasminsamare bhavānnau kartumarhati |
ityukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ

अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ ।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम्

ayudhyamānamātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau |
akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya kiṃ vā dadāmyaham

वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।
अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः

vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ |
ayudhyabhānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣmaṃ dhanaṃjayaḥ

मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति ।
उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः

madrarājaṃ va rājānamāyāntaṃ pāṇḍavānprati |
upahārairvañcāyatvā vartmanyeva suyodhanaḥ

वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम ।
शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान्

varadaṃ taṃ varaṃ vavre sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama |
śalyastasmai pratiśrutya jagāmoddiśya pāṇḍavān

शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः ।
पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति

śāntipūrvaṃ cākathayadyatrendravijayaṃ nṛpaḥ |
purohitapreṣaṇaṃ ca pāṇḍavaiḥ kauravānprati

वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः ।
तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः

vaicitravīryasya vacaḥ samādāya purodhasaḥ |
tathendravijayaṃ cāpi yānaṃ caiva purodhasaḥ

संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति ।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्

saṃjayaṃ preṣayāmāsa śamārthī pāṇḍavānprati |
yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān

श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् ।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया

śrutvā ca pāṇḍavānyatra vāsudevapurogamān |
prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā

विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च ।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्

viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca |
śrāvayāmāsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam

तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः

tathā sanatsujātena yatrādhyātmamanuttamam |
manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ

प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो ।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च

prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra vā vibho |
aikātmyaṃ vāsudevasya proktavānarjunasya ca

यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः ।
स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम्

yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ sandhimicchanmahāmatiḥ |
svayamāgācchaṇaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam

प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम्

pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai |
śamārthe yācamānasya pakṣayorubhayorhitam

दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः

dambhodbhavasya cākhyānamatraiva parikīrtitam |
varānveṣaṇamatraiva mātaleśca mahātmanaḥ

महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै ।
विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम्

maharṣeścāpi caritaṃ kathitaṃ gālavasya vai |
vidulāyāśca putrasya proktaṃ cāpyanuśāsanam

कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् ।
योगेश्वरत्पं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम्

karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam |
yogeśvaratpaṃ kṛṣṇena yatra rājñāṃ pradarśitam

रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः ।
उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः

rathamāropya kṛṣṇena yatra karṇo'numantritaḥ |
upāyapūrvaṃ śauṭīryātpratyākhyātaśca tena saḥ

आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः ।
पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः

āgamya hāstinapurādupaplāvyamariṃdamaḥ |
pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ sarvamākhyātavānhariḥ

ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम् ।
साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः

te tasya vacanaṃ śrutvā mantrayitvā ca yaddhitam |
sāṅgrāmikaṃ tataḥ sarvaṃ sañjaṃ cakruḥ paraṃtapāḥ

ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।
नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेवच

tato yuddhāya niryātā narāśvarathadantinaḥ |
nagarāddhāstinapurādvalasaṃkhyānamevaca

यत्र राज्ञा ह्युलूकस्य प्रेषणं पाम्डवान्प्रति ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः

yatra rājñā hyulūkasya preṣaṇaṃ pāmḍavānprati |
śvobhāvini mahāyuddhe dautyena kṛtavānprabhuḥ

रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ।
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते

rathātirathasaṃkhyānamambopākhyānameva ca |
etatsubahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate

उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा

udyogaparva nirdiṣṭaṃ sandhivigrahamiśritam |
adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ ṣaḍaśītirmaharṣiṇā

श्लोकानां षट् सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना

ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca |
ślokāśca navatiḥ proktāstathaivāṣṭau mahātmanā

व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ।
अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते

vyāsenodāramatinā parvaṇyasmiṃstapodhanāḥ |
ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate

जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम्

jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha |
yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādamagamatparam

यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम् ।
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः

yatra yuddhamabhūddhoraṃ dasāhāni sudāruṇam |
kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ

मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः

mohajaṃ nāśayāmāsa hetubhirmokṣadarśibhiḥ |
samīkṣyādokṣajaḥ kṣipraṃ yudhiṣṭhirahite rataḥ

रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।
प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः

rathādāplutya vegena svayaṃ kṛṣṇa udāradhīḥ |
pratodapāṇirādhāvadbhīṣmaṃ hantuṃ vyapetabhīḥ

वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः

vākyapratodābhihato yatra kṛṣṇena pāṇḍavaḥ |
gāṇḍīvadhanvā samare sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत्

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ |
vinighnanniśitairbāṇai rathādbhīṣmamapātayat

शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह ।
षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम्

śaratalpagataścaiva bhīṣmo yatra babhūva ha |
ṣaṣṭhametatsamākhyātaṃ bhārate parva vistṛtam

अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे ।
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च

adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ tathā saptadaśāpare |
pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca

श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः ।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि

ślokāśca caturāśītirasminparvaṇi kīrtitāḥ |
vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi

द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान्

droṇaparva tataścitraṃ bahuvṛttāntamucyate |
saināpatye'bhiṣikto'tha yatrācāryaḥ pratāpavān

दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ।
ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः

duryodhanasya prītyarthaṃ pratijajñe mahāstravit |
grahaṇaṃ dharmarājasya pāṇḍuputrasya dhīmataḥ

यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ।
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि

yatra saṃśaptakāḥ pārthamapaninyū raṇājirāt |
bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi

सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना ।
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः

supratīkena nāgena sa hi śāntaḥ kirīṭinā |
yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnurekaṃ mahārathāḥ

जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ।
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे

jayadrathamukhā bālaṃ śūramaprāptayauvanam |
hate'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge

अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।
यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः

akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ |
yatra bhīmo mahābāhuḥ sātyakiśca mahārathaḥ

अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया ।
प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि

anveṣaṇārthaṃ pārthasya yudhiṣṭhiranṛpājñayā |
praviṣṭau bhāratīṃ senāmapradhṛṣyāṃ surairapi

संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ।
संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम्

saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣamāhave |
saṃśaptakānāṃ vīrāṇāṃ koṭyo nava mahātmanām

किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः

kirīṭinābhiniṣkramya prāpitā yamasādanam |
dhṛtarāṣṭrasya putrāśca tathā pāṣāṇayodhinaḥ

नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः ।
अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान्

nārāyaṇāśca gopālāḥ samare citrayodhinaḥ |
alambuṣaḥ śrutāyuśca jalasandhaśca vīryavān

सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि

saumadattirvirāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ |
ghaṭotkacādayaścānye nihatā droṇaparvaṇi

अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते ।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः

aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite |
astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇamamarṣitaḥ

आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् ।
व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः

āgneyaṃ kīrtyate yatra rudramāhātmyamuttamam |
vyāsasya cāpyāgamanaṃ māhātmyaṃ kṛṣṇapārthayoḥ

सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् ।
यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः

saptamaṃ bhārate parva mahadetadudāhṛtam |
yatra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ

द्रोणपर्वणि ये शऊरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ।
अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः

droṇaparvaṇi ye śaūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ |
atrādhyāyaśataṃ proktaṃ tathādhyāyāśca saptatiḥ

अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ।
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना

aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca |
ślokā nava tathaivātra saṃkhyātāstattvadarśinā

पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ।
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम्

pārāśaryeṇa munināṃ saṃcintya droṇaparvaṇi |
ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam

सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः ।
आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम्

sārathye viniyogaśca madrarājasya dhīmataḥ |
ākhyātaṃ yatra paurāmaṃ tripurasya nipātanam

प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः ।
हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम्

prayāṇe paruṣaścātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ |
haṃsakākīyamākhyānaṃ tatraivākṣepasaṃhitam

वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना ।
दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा

vadhaḥ pāṇḍyasya ca tathā aśvatthāmnā mahātmanā |
daṇḍasenasya ca tato daṇḍasya ca vadhastathā

द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः ।
संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम्

dvairathe yatra karṇena dharmarājo yudhiṣṭiraḥ |
saṃśayaṃ gamito yuddhe miṣatāṃ sarvadhanvinām

अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः ।
यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि

anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ |
yatraivānunayaḥ prokto mādhavenārjunasya hi

प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च ।
भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे

pratijñāpūrvakaṃ cāpi vakṣo duḥśāsanasya ca |
bhittvā vṛkodaro raktaṃ pītavānyatra saṃyuge

द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ।
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः

dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ |
aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭametadbhāratacintakaiḥ

एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च

ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi |
catvāryeva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca

चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ।
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम्

catuḥṣaṣṭistathā ślokāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ |
ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam

हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ।
यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च

hatapravīre sainye tu netā madreśvaro'bhavat |
yatra kaumāramākhyānamabhiṣekasya karma ca

वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः ।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते

vṛttāni cātha yuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ |
vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate

शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः ।
शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे

śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājānmahātmanaḥ |
śakuneśca vadho'traiva sahadevena saṃyuge

सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः ।
ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः

sainye ca hatabhūyiṣṭhe kiṃcicchiṣṭe suyodhanaḥ |
hradaṃ praviśya yatrāsau saṃstabhyāpovyavasthitaḥ

प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः ।
क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः

pravṛttistatra cākhyātā yatra bhīmasya lubdhakaiḥ |
kṣepayuktairvacobhiśca dharmarājasya dhīmataḥ

ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह

hradātsamutthito yatra dhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ |
bhīmena gadayā yuddhaṃ yatrāsau kṛtavānsaha

समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता

samavāye ca yuddhasya rāmasyāgamanaṃ smṛtam |
sarasvatyāśca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā

गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् ।
दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे

gadāyuddhaṃ ca tumulamatraiva parikīrtitam |
duryodhanasya rājño'tha yatra bhīmena saṃyuge

ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया ।
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत्

ūrū bhagnau prasahyājau gadayā bhīmavegayā |
navamaṃ parva nirdiṣṭametadadbhutamarthavat

एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः ।
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते

ekonapaṣṭiradhyāyāḥ parvaṇyatra prakīrtitāḥ |
saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokasaṃkhyā'tra kathyate

त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा ।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता

trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatistathā |
muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtā

अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् ।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam |
bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam

अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम्

apayāteṣu pārtheṣu trayaste'bhyāyayū rathāḥ |
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitam

समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि ।
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः

sametya dadṛśurbhūmau patitaṃ raṇamūrdhani |
pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇiryatra mahārathaḥ

अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं

ahatvā sarvapāñcālāndhṛṣṭadyumnapurogamān |
pāṇḍavāṃśca sahāmātyānna vimokṣyāmi daṃśanaṃ

यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः ।
सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम्

yatraivamuktvā rājānamapakramya trayo rathāḥ |
sūryāstamanavelāyāmāseduste mahadvanam

न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः ।
ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान्

nyagrodhasyātha mahato yatrādhastādvyavasthitāḥ |
tataḥ kākānbahūnrātrau dṛṣṭvolūkena hiṃsitān

द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे

drauṇiḥ krodhasamāviṣṭaḥ piturvadhamanusmaran |
pāñcālānāṃ prasuptānāṃ vadhaṃ prati mano dadhe

गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम् ।
घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम्

gatvā ca śibiradvāri durdarśaṃ tatra rākṣasam |
ghorarūpamapaśyatsa divāmāvṛtya dhiṣṭhiram

तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च ।
द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः

tena vyāghātamastrāṇāṃ kriyamāṇamavekṣya ca |
drauṇiryatra virūpākṣaṃ rudramārādhya satvaraḥ

प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः

prasuptānniśi viśvastāndhṛṣṭadyumnapurogamān |
pāñcālānsaparīvārāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ

कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान् ।
यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात्

kṛtavarmaṇā ca sahitaḥ kṛpeṇa ca nijaghnivān |
yatrāmucyanta te pārthāḥ pañca kṛṣṇabalāśrayāt

सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः

sātyakiśca maheṣvāsaḥ śeṣāśca nidhanaṃ gatāḥ |
pāñcālānāṃ prasuptānāṃ yatra droṇasutādvadhaḥ

धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः ।
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता

dhṛṣṭadyumnasya sūtena pāṇḍaveṣu niveditaḥ |
draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā

कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत् ।
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः

kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṛnupāviśat |
draupadīvacanādyatra bhīmo bhīmaparākramaḥ

प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान् ।
अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्

priyaṃ tasyāścikīrṣanvai gadāmādāya vīryavān |
anvadhāvatsusaṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam

भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः ।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत्

bhīmasenabhayādyatra daivenābhipracoditaḥ |
apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇirastramavāsaḍadat

मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः ।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः

maivamityabravītkṛṣṇaḥ śamayaṃstasya tadvacaḥ |
yatrāstramastreṇa ca tacchamayāmāsa phālgunaḥ

द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा ।
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः

drauṇeśca drohabuddhitvaṃ vīkṣya pāpātmanastadā |
drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāścānyonyakāritāḥ

मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् ।
पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः

maṇiṃ tathā samādāya droṇaputrānmahārathāt |
pāṇḍavāḥ pradadurhṛṣṭā draupadyai jitakāśinaḥ

एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम् ।
अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना

etadvai daśamaṃ parva sauptikaṃ samudāhṛtam |
aṣṭādaśāsminnadyāyāḥ parvamyuktā mahātmanā

श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना

ślokānāṃ kathitānyatra śatānyaṣṭau prasaṃkhyayā |
ślokāśca saptatiḥ proktā muninā brahmavādinā

सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी ।
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम्

sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇyuttamatejasī |
ata ūrdhvamidaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam

पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः ।
कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां

putraśokābhisaṃtaptaḥ prajñācakṣurnarādhipaḥ |
kṛṣṇopanītāṃ yatrāsāvāyasīṃ pratimāṃ dṛḍhāṃ

भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह ।
तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः

bhīmasenadrohabuddhirdhṛtarāṣṭro babhañjaha |
tathā śokābhitaptasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ।
विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम्

saṃsāradahanaṃ buddhyā hetubhirmokṣadarśanaiḥ |
vidureṇa ca yatrāsya rājña āśvāsanaṃ kṛtam

धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा ।
सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्

dhṛtarāṣṭrasya cātraiva kauravāyodhanaṃ tathā |
sāntaḥpurasya gamanaṃ śokārtasya prakīrtitam

विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः ।
क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः

vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ |
krodhāveśaḥ pramohaśca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ

यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे

yatra tānkṣatriyāḥ śūrānsaṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
putrānbhrātṛnpitṝṃścaiva dadṛśurnihatānraṇe

पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता ।
गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया

putrapautravadhārtāyāstathātraiva prakīrtitā |
gāndhāryāścāpi kṛṣṇena krodhopaśamanakriyā

यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः ।
राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः

yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ |
rājñāṃtāni śarīrāṇi dāhayāmāsa śāstrataḥ

तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके ।
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः

toyakarmaṇi cārabdhe rājñāmudakadānike |
gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ

सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा ।
एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम्

sutasyaitadiha proktaṃ vyāsena paramarṣiṇā |
etadekādaśaṃ parva śokavaiklavyakāraṇam

प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः

praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam |
saptaviṃśatiradhyāyāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ

श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता ।
संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता

ślokasaptaśatī cāpi pañcasaptatisaṃyutā |
saṃkhyayā bhāratākhyānamuktaṃ vyāsena dhīmatā

अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् ।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः

ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam |
yatra nirvedamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान् ।
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः

ghātayitvā pitṝnbhrātṝnputrānsaṃbandhimātulān |
śāntiparvaṇi dharmāśca vyākhyātāḥśāratalpikāḥ

राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः ।
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः

rājabhirveditavyāste samyagjñānabubhutsubhiḥ |
āpaddharmāśca tatraiva kālahetupradarśinaḥ

यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः

yānbuddhvā puruṣaḥ samyaksarvajñatvamavāpnuyāt |
mokṣadharmāśca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ

द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् ।
अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम्

dvādaśaṃ parva nirdiṣṭametatprājñajanapriyam |
atra parvaṇi vijñeyamadhyāyānāṃ śatatrayam

विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधाः ।
चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च

viṃśaccaiva tathādhyāyā nava caiva tapodhāḥ |
caturdaśasahasrāṇi tathā saptaśatāni ca

सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया ।
अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम्

saptaślokāstathaivātra pañcaviṃśatisaṃkhyayā |
ata ūrdhvaṃ ca vijñeyamanuśāsanamuttamam

यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् ।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः

yatra prakṛtimāpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam |
bhīṣmādbhāgīrathīputrātkururājo yudhiṣṭhiraḥ

व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः ।
विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः

vyavahāro'tra kārtsnyena dharmārthīyaḥ prakīrtitaḥ |
vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ prakīrtitāḥ

तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः ।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः

tathā pātraviśeṣāśca dānānāṃ ca paro vidhiḥ |
ācāravidhiyogaśca satyasya ca parā gatiḥ

महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च ।
रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम्

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ tathaiva ca |
rahasyaṃ caiva dharmāṇāṃ deśakālopasaṃhitam

एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् ।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता

etatsubahuvṛttāntamuttamaṃ cānuśāsanam |
bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā

एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् ।
अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु

etattrayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam |
adhyāyānāṃ śataṃ tvatra ṣaṭcatvāriṃśadeva tu

श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम्

ślokānāṃ tu sahasrāṇi proktānyaṣṭau prasaṃkhyayā |
tato'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam

तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ।
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः

tatsaṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānamanuttamam |
suvarṇakośasaṃprāptirjanma coktaṃ parīkṣitaḥ

दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ।
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः

dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇātsaṃjīvanaṃ punaḥ |
caryāyāṃ hayamutsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ

तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ।
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः

tatra tatra ca yuddhāni rājaputrairamarṣaṇaiḥ |
citrāṅgadāyāḥ putreṇa svaputreṇa dhanaṃjayaḥ

सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान् ।
सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च ।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च

saṅgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra jagmivān |
sudarśanaṃ tathā''khyānaṃ vaiṣṇavaṃ dharmameva ca |
aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānameva ca

इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।
अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः

ityāśvamedhikaṃ parva proktametanmahādbhutam |
adhyāyānāṃ śataṃ caiva trayo'dhyāyāśca kīrtitāḥ

त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना

trīṇi ślokasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca |
viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā

ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः

tatastvāśramavāsākhyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam |
yatra rājyaṃ samutsṛjya gāndhāryā sahito nṛpaḥ

धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ।
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा

dhṛtarāṣṭrośramapadaṃ viduraśca jagāma ha |
yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpyanuyayau tadā

पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ।
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान्

putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā |
yatra rājā hatānputrānpautrānanyāṃśca pārthivān

लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ।
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम्

lākāntaragatānvīrānapaśyatpunarāgatān |
ṛṣeḥ prasādātkṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryamanuttamam

त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ।
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः

tyaktvā śokaṃ sadāraśca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ |
yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ

संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ।
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः

saṃjayaśca sahāmātyo vidvāngāvalgaṇirvaśī |
dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ।
एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम्

nāradāccaiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat |
etadāśramavāsākhyaṃ parvoktaṃ mahadadbhutam

द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया ।
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च

dvicatvāriṃśadadhyāyāḥ parvaitadabhisaṅkhyayā |
sahasramekaṃ ślokānāṃ pañcaślokaśatāni ca

षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम्

ṣaḍeva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā |
ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि ।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः

yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśahatā yudhi |
brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ

आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम्

āpāne pānakalitā daivenābhipracoditāḥ |
erakārūpibhirvajrairnijaghnuritaretaram

यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ ।
नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत्

yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāvubhau rāmakeśavau |
nāticakrāmatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ mahat

यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।
दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः

yatrārjuno dvāravatīmetya vṛṣṇivinākṛtām |
dṛṣṭvā vipādamagamatparāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ

स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्

sa saṃskṛtya naraśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurimātmanaḥ |
dadarśa yaduvīrāṇāmāpāne vaiśasaṃ mahat

शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः ।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः

śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ |
saṃskāraṃ lambhayāmāsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ

सवृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम्

savṛddhabālamādāya dvāravatyāstato janam |
dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam

सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम्

sarveṣāṃ caiva divyānāmastrāṇāmaprasannatām |
nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānāmanityatām

दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः ।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत्

dṛṣṭvā nirvedamāpanno vyāsavākyapracoditaḥ |
dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayat

इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् ।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्

ityetanmausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam |
adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam

श्लोकानां विंशतिश्चव संख्याता तत्त्वदर्शिना ।
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम्

ślokānāṃ viṃśatiścava saṃkhyātā tattvadarśinā |
mahāprasthānikaṃ tasmādūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam

यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः

yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
draupadyā sahitā devyā mahāprasthānamāsthitāḥ

यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम् ।
यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने

yatra te'gniṃ dadṛśire lauhityaṃ prāpya sāgaram |
yatrāgninā coditaśca pārthastasmai mahātmane

ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः

dadau saṃpūjya taddivyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam |
yatra bhrātṛnnipatitāndraupadīṃ ca yudhiṣṭhiraḥ

दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन् ।
एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम्

dṛṣṭvā hitvā jagāmaiva sarvānanavalokayan |
etatsaptadaśaṃ parva mahāprasthānikaṃ smṛtam

यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम् ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना

yatrādhyāyāstrayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam |
viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā

स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् ।
प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट्

svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yattadamānuṣam |
prāptaṃ daivarathaṃ svargānneṣṭavānyatra dharmarāṭ

आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना ।
तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः

āroduṃ sumahāprājña ānṛśaṃsyācchunā vinā |
tāmasyāvicalāṃ jñātvā sthitiṃ dharme mahātmanaḥ

श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः ।
स्वर्गं प्राप्तःसच तथा यातनाविपुला भृशम्

śvarūpaṃ yatra tattyaktvā dharmeṇāsau samanvitaḥ |
svargaṃ prāptaḥsaca tathā yātanāvipulā bhṛśam

देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम् ।
शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणागिरः

devadūtena narakaṃ yatra vyājena darśitam |
śuśrāva yatra dharmātmā bhrātṝṇāṃ karuṇāgiraḥ

निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम् ।
अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः

nideśe vartamānānāṃ deśe tatraiva vartatām |
anudarśitaśca dharmeṇa devarājñā ca pāṇḍavaḥ

आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् ।
स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट्

āplutyākāśagaṅgāyāṃ dehaṃ tyaktvā sa mānuṣam |
svadharmanirjitaṃ sthānaṃ svarge prāpya sa dharmarāṭ

मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता

mumude pūjitaḥ sarvaiḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha |
etadaṣṭādaśaṃ parva proktaṃ vyāsena dhīmatā

अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वम्यस्मिन्महात्मना ।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः

adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvamyasminmahātmanā |
ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhāḥ

नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा ।
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः

nava ślokāstathaivānye saṃkhyātāḥ paramarṣiṇā |
aṣṭādaśaivametāni parvāṇyetānyaśeṣataḥ

खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम् ।
दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च

khileṣu harivaṃśaśca bhaviṣyaṃ ca prakīrtitam |
daśa ślokasahasrāṇi viṃśacchlokaśatāni ca

खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा ।
एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः

khileṣu harivaṃśe ca saṃkhyātāni maharṣiṇā |
etatsarvaṃ samākhyātaṃ bhārate parvasaṃgrahaḥ

अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया ।
तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत्

aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yayutsayā |
tanmahādāruṇaṃ yuddhamahānyaṣṭādaśābhavat

यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

yo vidyāccaturo vedānsāṅgopaniṣado dvijaḥ |
na cākhyānamidaṃ vidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ

अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् ।
कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना

arthaśāstramidaṃ proktaṃ dharmaśāstramidaṃ mahat |
kāmaśāstramidaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā

श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते ।
पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव

śrutvā tvidamupākhyānaṃ śrāvyamanyanna rocate |
puṃskokilagiraṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāgiva

इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः ।
पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः

itihāsottamādasmāñjāyante kavibuddhayaḥ |
pañcabhya iv bhūtebhyo lokasaṃvidhayastrayaḥ

अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः ।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः

asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ |
antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ

क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः ।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः

kriyāguṇānāṃ sarveṣāmidamākhyānamāśrayaḥ |
indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥ kriyāḥ

अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्

anāśrityaitadākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate |
āhāramanapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam

इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः

idaṃ kavivaraiḥ sarvairākhyānamupajīvyate |
udayaprepsubhirbhṛtyairabhijāta iveśvaraḥ

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः

asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe |
sādhoriva gṛhasthasya śeṣāstraya ivāśramāḥ

धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां
स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः ।
अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना
नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्

dharme matirbhavatu vaḥ satatotthitānāṃ
sa hyeka eva paralokagatasya bandhuḥ |
arthāḥ striyaśca nipuṇairapi sevyamānā
naivāptabhāvamupayānti na ca sthiratvam

द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं
पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च ।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं
किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन

dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtamaprameyaṃ
puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca |
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ
kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena

यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन् ।
महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्

yadahnā kurute pāpa brāhmaṇastvindriyaiścaran |
mahābhāratamākhyāya sandhyāṃ mucyati paścimām

यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते

yadrātrau kurute pāpaṃ karmaṇā manasā girā |
mahābhāratamākhyāya pūrvāṃ sandhyāṃ pramucyate

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति
विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय ।
पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव

yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti
viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya |
puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyācca nityaṃ
tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva

आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं
विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण ।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं
विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन

ākhyānaṃ tadidamanuttamaṃ mahārthaṃ
vijñeyaṃ mahadiha parvasaṃgraheṇa |
śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ
vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena