अध्याय 1: नैमिषारण्य में सौति और भारत की अनुक्रमणिका

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव(व्यासं) ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva(vyāsaṃ) tato jayamudīrayet

नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं
भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च ।
त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं
वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम्

nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ
bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca |
traiguṇyavarjitamajaṃ vibhumādyamīśaṃ
vande bhavaghnamamarāsurasiddhavandyam

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
ॐ नमः पितामहाय । ॐ नमः प्रजापतिभ्यः ।
ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय ।
ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः

oṃ namo bhagavate vāsudevāya |
oṃ namaḥ pitāmahāya | oṃ namaḥ prajāpatibhyaḥ |
oṃ namaḥ kṛṣṇadvaipāyanāya |
oṃ namaḥ sarvavighnavināyakebhyaḥ

रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको
नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे

romaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sautiḥ paurāṇiko
naimiśāraṇye śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike satre

सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान् ।
विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः

sukhāsīnānabhyagacchadbrahmarṣīnsaṃśitavratān |
vinayāvanato bhūtvā kadācitsūtanandanaḥ

तमाश्रममनुप्राप्य नैमिशारण्यवासिनः ।
उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात्

tamāśramamanuprāpya naimiśāraṇyavāsinaḥ |
uvāca tānṛṣīnsarvāndhanyo vo'smyadyadarśanāt

वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः ।
वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः

veda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmāryaisaṃhitāḥ |
vakṣyāmi vo dvijaśreṣṭhāḥ śṛṇvantvadya tapodhanāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः ।
चित्रा श्रोतुं कथास्तत्र परिव्रुस्तपस्विनः

tasya tadvacanaṃ śrutvā naimiśāraṇyavāsinaḥ |
citrā śrotuṃ kathāstatra parivrustapasvinaḥ

अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कुताञ्जलिः ।
अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः

abhivādya munīṃstāṃstu sarvāneva kutāñjaliḥ |
apṛcchatsa tapovṛddhiṃ sadbhiścaivābhipūjitaḥ

अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु ।
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः

atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva tapasviṣu |
nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayādraumaharṣaṇiḥ

सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च ।
अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः

sukhāsīnaṃ tatastaṃ tu viśrāntamupalakṣya ca |
athāpṛcchadṛṣistatra kaścitprastāvayankathāḥ

कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया ।
कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम

kuta āgamyate saute kvacāyaṃ vihṛtastvayā |
kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitatpṛcchato mama

एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः ।
वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम्

evaṃ pṛṣṭo'bravītsamyagyathāvadraumaharṣaṇiḥ |
vākyaṃ vacanasaṃpannasteṣāṃ ca caritāśrayam

तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् ।
(सौतिरुवाच)
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः

tasminsadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām |
(sautiruvāca)
janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ

समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ।
कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः

samīpe pārthivendrasya samyakpārikṣitasya ca |
kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ

कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै ।
श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः

kathitāścāpi vidhivadyā vaiśaṃpāyanena vai |
śrutvā'haṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ

बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ।
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्

bahūni saṃparikramya tīrthānyāyatanāni ca |
samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam

गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ।
कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम्

gatavānasmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavatpurā |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām

दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह ।
आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः ॥
अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः

didṛkṣuṃrāgatastasmātsamīpaṃ bhāvatāmiha |
āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhātā hi me matāḥ ||
asminyajñe mahābhaṅgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ

कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ।
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः

kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ |
bhavanta āsate svasthā bravīmi kimahaṃ dvijāḥ

पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः ।
इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्

purāṇasaṃhitāḥ puṇyāḥ kathā dharmārthasaṃśritāḥ |
itivṛttaṃ narendrāṇāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा ।
सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्

dvaipāyanena yatproktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā |
surairbrahmarṣibhiścaiva śrutvā yadabhipūjitam

तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च

tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ |
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca

भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् ।
संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्

bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām |
saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām

जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् ।
यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया

janamejayasya yāṃ rājño vaiśaṃpāyana uktavān |
yathāvatsa ṛṣiḥ pṛṣṭaḥ satre dvaipāyanājñayā

वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः ।
संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम्

vedaiścaturbhiḥ sayuktāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ |
saṃhitāṃ śrotumicchāmaḥ puṇyāṃ pāpabhayāpahām

आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

ādyaṃ puruṣamīśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam |
ṛtamekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्

asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param
parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ paramavyayam

मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् ।
नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्

maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyamanaghaṃ śucim |
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim

महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः

maharṣeḥ pūjitasyeha sarvalokairmahātmanaḥ |
pravakṣyāmi mataṃ puṇyaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ

नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase |
yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा

sarvāśramābhiśamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
na tathā phalada sūte nārāyaṇakathā yathā

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।
एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham

आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे ।
आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि

ācakhyuḥ kavayaḥ kecitsaṃpratyācakṣate pare |
ākhyāsyanti tathaivānya itihāsamimaṃ bhuvi

इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ।
विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः

idaṃ tu triṣu lokeṣu mahajjñānaṃ pratiṣṭhitam |
vistaraiśca samāsaiśca dhāryate yaddvijātibhiḥ

अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः ।
छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम्

alaṅkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayairdivyadhanuṣaiḥ |
chandovṛttaiśca vividhairanvitaṃ viduṣāṃpriyam

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः

tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam |
itihāsamimaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ

पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये ।
विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः

puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye |
viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaramāśritaḥ

शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः
भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम्

śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmātapasi sthitaḥ
bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim

प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः

praviśya yogaṃ jñānena so'paśyatsarvamantataḥ

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसा वृते ।
बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम्

niṣprabhe'sminnirāloke sarvatastamasā vṛte |
bṛhadaṇḍamabhūdekaṃ prajānāṃ bījamavyayam

युगस्यादिनिमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षत ।
व्यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यंज्योतिर्ब्रह्म सनातनम्

yugasyādinimittaṃ tanmahaddivyaṃ pracakṣata |
vyasmiṃstacchrūyate satyaṃjyotirbrahma sanātanam

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां मतम् ।
अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम्

adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca sarvatra samatāṃ matam |
avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yattatsadasadātmakam

यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।
ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ

yasminpitāmaho jajñe prabhurekaḥ prajāpatiḥ |
brahmā suraguruḥ sthāṇurmanuḥ kaḥ parameṣṭhyatha

प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्तवै ।
ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः

prācetasastathā dakṣo dakṣaputrāśca saptavai |
tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavannekaviṃśatiḥ

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदु ।
विश्वेदेवास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथाश्विनावपि

puruṣaścāprameyātmā yaṃ sarvaṛṣayo vidu |
viśvedevāstathā''dityā vasavo'thāśvināvapi

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा ।
ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः

yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāśca guhyakāḥ pitarastathā |
tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣisattamāḥ

महर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
आतो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तया

maharṣayaśca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
āto dyauḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastayā

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ।
यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्

saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt |
yaccānyadapi tatsarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam

यदिदं दृश्यते किंचिद्बूतं स्थावरजङ्गमम् ।
पुनःसंक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये

yadidaṃ dṛśyate kiṃcidbūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
punaḥsaṃkṣipyate sarvaṃ jagatprāpte yugakṣaye

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंघातकारकम् ।
अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते

evametadanādyantaṃ bhūtasaṃghātakārakam |
anādinidhanaṃ loke cakraṃ saṃparivartate

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।
त्रयस्त्रिंशच्च देवनां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा

trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca |
trayastriṃśacca devanāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepalakṣaṇā

दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः ।
सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः

divaḥ putro bṛhadbhānuścakṣurātmā vibhāvasuḥ |
savitā sa ṛcīko'rko bhānurāśāvaho raviḥ

पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः ।
देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः

putrā vivasvataḥ sarve manusteṣāṃ tathā'varaḥ |
devabhrāṭ tanayastasya subhrāḍiti tataḥ smṛtaḥ

सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।
दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च

subhrājastu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ |
daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotireva ca

दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः ।
ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः

daśaputrasahasrāṇi daśajyotermahātmanaḥ |
tato daśaguṇāścānye śatajyoterihātmajāḥ

भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः ।
तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च

bhūyastato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ |
tebhyo'yaṃ kuruvaṃśaśca yadūnāṃ bharatasya ca

ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः ।
संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः

yayātīkṣvākṛvaṃśaśca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ |
saṃbhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ suvistarāḥ

भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् ।
वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च

bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat |
vedā yogaḥ savijñāno dharmo'rthaḥ kāma eva ca

धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च ।
लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः

dharmārthakāmayuktāni śāstrāṇi vividhāni ca |
lokayātrāvidhāna ca sarva taddṛṣṭavānṛṣiḥ

नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः ।
इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च

nītirbharatavaṃśasya vistāraścaiva sarvaśaḥ |
itihāsāḥ sahavyākhyā vividhāśrutayo'pi ca

इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ।
संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम्

iha sarvamanukrāntamuktaṃ granthasya lakṣaṇam |
saṃkṣepeṇetihāsasya tato vakṣyati vistaram

विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् ।
इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्

vistīryaitanmahajjñānamṛṣiḥ saṃkṣipya cābravīt |
iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam

मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे

manvādi bhārataṃ kecidāstīkādi tathā'pare |
tathoparicarādyanye viprāḥ samyagadhīyire

विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः ।
व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे

vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ |
vyākhyātuṃ kuśalāḥ kecidgranthāndhārayituṃ pare

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः

tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam |
itihāsamimaṃ cakre puṇyaṃ satyavatītsutaḥ

पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः ।
मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः

parāśarātmajo vidvānbrahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ |
māturniyogāddharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान्

kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā |
trīnagnīniva kauravyāñjanayāmāsa vīryavān

उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च ।
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति

utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ vidurameva ca |
jagāma tapase dhīmānpunarevāśramaṃ prati

तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् ।
अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः

teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim |
abravīdbhārataṃ loke mānuṣe'sminmahānṛṣiḥ

जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके

janamejayena pṛṣṭaḥ sanbrāhmaṇaiśca sahasraśaḥ |
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśaṃpāyanamantike

स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम् ।
कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः

sa sadasyaiḥ sahāsīnaṃ śrāvayāmāsa bhāratam |
karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ

विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् ।
क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्

vistāraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām |
kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyagdvaipāyanobravīt

वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् ।
दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः

vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām |
durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇāmuktavānbhagavānṛṣiḥ

इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्

idaṃ śatasahasraṃ tu ślokānāṃ puṇyakarmaṇām |
upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratamuttamam

चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् ।
उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः

caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām |
upākhyānairvinā tāvadbhārataṃ procyate budhaiḥ

ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः ।
अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम्

tato'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavānṛṣiḥ |
anukramaṇikādhyāyaṃ vṛttāntaṃ sarvaparvaṇām

तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ।
कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्

tasyākhyānavariṣṭhasya kṛtvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ |
kathamadhyāpayānīha śiṣyānityanvacintayat

तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ।
तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्

tasya taccintitaṃ jñātvā ṛṣerdvaipāyanasya ca |
tatrājagāma bhagavānbrahmā lokaguruḥ svayam

प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ।
तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः

prītyarthaṃ tasya caivarṣerlokānāṃ hitakāmyayā |
taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ

आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः

āsanaṃ kalpayāmāsa sarvairmunigaṇairvṛtaḥ

हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने ।
परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत्

hiraṇyamarbhamāsīnaṃ tasmiṃstu paramāsane |
parivṛtyāsanabhyāśe vāsaveyaḥ sthito'bhavat

अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः

anujñāto'tha kṛṣṇastu brahmaṇā parameṣṭhinā |
niṣasādāsanābhyāśe prīyamāṇaḥ śucismitaḥ

उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम्

uvāca sa mahātejā brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
kṛtaṃ mayedaṃ bhagavankāvyaṃ paramapūjitam

ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया ।
साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया

brahmanvedarahasya ca yaccānyatsthāpitaṃ mayā |
sāṅgopaniṣadāṃ caiva vedānāṃ vistarakriyā

इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत् ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम्

itihāsapurāpānāmunmeṣaṃ nimiṣaṃ ca yat |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca trividhaṃ kālasaṃjñitam

जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः ।
विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम्

jarāmṛtyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayaḥ |
vividhasya ca dharmasya hyāśramāṇāṃ ca lakṣaṇam

चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः ।
तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः

cāturvarṇyavidhānaṃ ca purāṇānāṃ ca kṛtsnaśaḥ |
tapaso brahmacaryasya pṛthivyāścandrasūryayoḥ

ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह ।
ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च

grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha |
ṛco yajūṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca

न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा ।
इति नैकाश्रयं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम्

nyāyaśikṣā cikitsā ca dānaṃ pāśupataṃ tathā |
iti naikāśrayaṃ janma divyamānuṣasaṃjñitam

तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम् ।
नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च

tīrthānāṃ caiva puṇyānāṃ deśānāṃ caiva kīrtanam |
nadīnāṃ parvatānāṃ ca vanānāṃ sāgarasya ca

पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम् ।
वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः

purāṇāṃ caiva divyānāṃ kalpānāṃ yuddhakauśalam |
vākyajātiviśeṣāśca lokayātrākramaśca yaḥ

यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम् ।
परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते

yaccāpi sarvagaṃ vastu taccaiva pratipāditam |
paraṃ na lekhakaḥ kaścidetasya bhuvi vidyate

तपोविशिष्टदपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात् ।
मन्ये श्रेष्ठव्यं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात्

tapoviśiṣṭadapi vai vasiṣṭhānmunipuṃgavāt |
manye śreṣṭhavyaṃ tvāṃ vai rahasyajñānavedanāt

जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम् ।
त्वयाच काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति

janmaprabhṛti satyāṃ te vedmi gāṃ brahmavādinīm |
tvayāca kāvyamityuktaṃ tasmātkāvyaṃ bhaviṣyati

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः

asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe |
viśeṣaṇe gṛhasthasya śeṣāstraya ivāśramāḥ

जडान्धबधिरोन्मत्तं तमोभूतं जगद्भवेत् ।
यदि ज्ञानहुताशेन त्वया नोज्ज्वलियं भवेत्

jaḍāndhabadhironmattaṃ tamobhūtaṃ jagadbhavet |
yadi jñānahutāśena tvayā nojjvaliyaṃ bhavet

तमसान्धस्य लोकस्य वेष्टितस्य स्वकर्मभिः ।
ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्बुद्धिनेत्रोत्सवः कृतः

tamasāndhasya lokasya veṣṭitasya svakarmabhiḥ |
jñānāñjanaśalākābhirbuddhinetrotsavaḥ kṛtaḥ

त्वया भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः

tvayā bhāratasūryeṇa nṛṇāṃ vinihataṃ tamaḥ

पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाप्रकाशिना ।
नृणां कुमुदसौम्यानां कृतं बुद्धिप्रसादनम्

purāṇapūrṇacandreṇa śrutijyotsnāprakāśinā |
nṛṇāṃ kumudasaumyānāṃ kṛtaṃ buddhiprasādanam

इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना ।
लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशितम्

itihāsapradīpena mohāvaraṇaghātinā |
lokagarbhagṛhaṃ kṛtsnaṃ yathāvatsaṃprakāśitam

संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान् ।
संभवस्कन्धविस्तारः सभापर्वविटङ्कवान्

saṃgrahādhyāyabījo vai paulomāstīkamūlavān |
saṃbhavaskandhavistāraḥ sabhāparvaviṭaṅkavān

आरण्यपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान् ।
भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान्

āraṇyaparvarūpāḍhyo virāṭodyogasāravān |
bhīṣmaparvamahāśākho droṇaparvapalāśavān

कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः ।
स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः

karṇaparvasitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ |
strīparvaiṣīkaviśrāmaḥ śāntiparvamahāphalaḥ

अश्वमेधामृतसस्त्वाश्रमस्थानसंश्रयः ।
मौसलश्रुतिसंक्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः

aśvamedhāmṛtasastvāśramasthānasaṃśrayaḥ |
mausalaśrutisaṃkṣepaḥ śiṣṭadvijaniṣevitaḥ

सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति ।
पर्जन्यइव भूतानामक्षयो भारद्रुमः

sarveṣāṃ kavimukhyānāmupajīvyo bhaviṣyati |
parjanyaiva bhūtānāmakṣayo bhāradrumaḥ

काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने ।

kāvyasya lekhanārthāya gaṇeśaḥ smaryatāṃ mune |

एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ।
भगवान्स जगत्स्रष्टा ऋषिदेवगणैः सह

evamābhāṣya taṃ brahmā jagāma svaṃ niveśanam |
bhagavānsa jagatsraṣṭā ṛṣidevagaṇaiḥ saha

ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः

tataḥ sasmāra herambaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ।
तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः

smṛtamātro gaṇeśāno bhaktacintitapūrakaḥ |
tatrājagāma vighneśo vedavyāso yataḥ sthitaḥ

पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदानघ ।
लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक ॥
मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च

pūjitaścopaviṣṭaśca vyāsenoktastadānagha |
lekhako bhāratasyāsya bhava tvaṃ gaṇanāyaka ||
mayaiva procyamānasya manasā kalpitasya ca

श्रुत्वैतत्प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् ।
लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम्

śrutvaitatprāha vighneśo yadi me lekhanī kṣaṇam |
likhato nāvatiṣṭheta tadā syāṃ lekhako hyaham

व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् ।
ओमित्युक्त्वा गणेशोपि बभूव किल लेखकः

vyāso'pyuvāca taṃ devamabuddhvā mā likha kvacit |
omityuktvā gaṇeśopi babhūva kila lekhakaḥ

ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् ।
यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम्

granthagranthiṃ tadā cakre munirgūḍhaṃ kutūhalāt |
yasminpratijñayā prāha munirdvaipāyanastvidam

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
अहं वेद्मि शुको वेत्ति संजयो वेत्ति वा न वा

aṣṭau ślokasahasrāṇi aṣṭau ślokaśatāni ca |
ahaṃ vedmi śuko vetti saṃjayo vetti vā na vā

तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने ।
भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्यं गूढत्वात्प्रश्रितस्य च

tacchlokakūṭamadyāpi grathitaṃ sudṛḍhaṃ mune |
bhettuṃ na śakyate'rthasyaṃ gūḍhatvātpraśritasya ca

सर्वज्ञोपि गणेशो यत्क्षणमास्ते विचारयन् ।
तावच्चकार व्यासोपि श्लोकानन्यान्बहूनपि

sarvajñopi gaṇeśo yatkṣaṇamāste vicārayan |
tāvaccakāra vyāsopi ślokānanyānbahūnapi

तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शाखापुष्पफलोदयम् ।
स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि

tasya vṛkṣasya vakṣyāmi śākhāpuṣpaphalodayam |
svādumedhyarasopetamacchedyamamarairapi

अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ।
इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम्

anukramaṇikādhyāyaṃ vṛttāntaṃ sarvaparvaṇām |
idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putramadhyāpayacchukam

ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभु
षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ।
त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम्

tato'nyebhyo'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhu
ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām |
triṃśacchatasahasraṃ ca devaloke pratiṣṭhitam

पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं रक्षोयक्षे चतुर्दश ।
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम्

pitrye pañcadaśa proktaṃ rakṣoyakṣe caturdaśa |
ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu pratiṣṭhitam

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन् ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः

nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṛn |
gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayāmāsa vai śukaḥ

वैशंपायनविप्रर्षिः श्रावयामास पार्थिवम् ।
पारिक्षितं महात्मानं नाम्ना तु जनमेजयम्

vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ śrāvayāmāsa pārthivam |
pārikṣitaṃ mahātmānaṃ nāmnā tu janamejayam

अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशंपायन उक्तवान् ।
शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः

asmiṃstu mānuṣe loke vaiśaṃpāyana uktavān |
śiṣyo vyāsasya dharmātmā sarvavedavidāṃ varaḥ

एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत

ekaṃ śatasahasraṃ tu mayoktaṃ vai nibodhata

दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः
कर्णः स्कन्धः शकुनिस्तस्य शाखाः ।
दुश्शासनः पुष्पफले समृद्धे
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषि ।

duryodhano manyumayo mahādrumaḥ
karṇaḥ skandhaḥ śakunistasya śākhāḥ |
duśśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe
mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣi |

युधिष्ठिरे धर्ममयो महाद्रुमः
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः ।
माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे
मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च

yudhiṣṭhire dharmamayo mahādrumaḥ
skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhāḥ |
mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe
mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāśca

पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च ।
अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तथा

pāṇḍurjitvā bahūndeśānyudhā vikramaṇena ca |
araṇye mṛgayāśīlo nyavasatsajanastathā

मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम् ।
जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः

mṛgavyavāyanidhanātkṛcchrāṃ prāpa sa āpadam |
janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ

मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया

mātrorabhyupapattiśca dharmopaniṣadaṃ prati |
dharmānilendrāṃstābhiḥ sā''juhāva sutavāñchayā

ततो धर्मोपनिषदं भूत्वा भर्तुः प्रिया पृथा ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया

tato dharmopaniṣadaṃ bhūtvā bhartuḥ priyā pṛthā |
dharmānilendrāṃstābhiḥ sā''juhāva sutavāñchayā

तद्दत्तोपनिषन्माद्री चाश्विनावाजुहाव च ।
जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्र्याश्च मन्त्रतः ।
तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः

taddattopaniṣanmādrī cāśvināvājuhāva ca |
jātāḥ pārthāstataḥ sarve kuntyā mādryāśca mantrataḥ |
tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ

मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ।
तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु

medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatāmāśrameṣu ca |
teṣu jāteṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

माद्र्या तु सह संगम्य ऋषिशापप्रभावतः ।
मृतः पाण्डुर्महापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ

mādryā tu saha saṃgamya ṛṣiśāpaprabhāvataḥ |
mṛtaḥ pāṇḍurmahāpuṇye śataśṛṅge mahāgirau

ऋषिभिश्च समानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम् ।
शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः

ṛṣibhiśca samānītā dhārtarāṣṭrānprati svayam |
śiśavaścābhirūpāśca jaṭilā brahmacāriṇaḥ

पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः ।
पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः

putrāśca bhrātaraśceme śiṣyāśca suhṛdaśca vaḥ |
pāṇḍavā eta ityuktvā munayo'ntarhitāstataḥ

तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा ।
शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम्

tāṃstairniveditāndṛṣṭvā pāṇḍavānkauravāstadā |
śiṣṭāśca varṇāḥ paurā ye te harṣāccukruśurbhṛśam

आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे ।
यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येतदि चापरे

āhuḥ kecinna tasyaite tasyaita iti cāpare |
yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyetadi cāpare

स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम् ।
उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः

svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma santatim |
ucyatāṃ svāgatamiti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा निनादयन् ।
अन्तर्हितानां भूतानां निःस्वनस्तुमुलीऽभवत्

tasminnuparate śabde diśaḥ sarvā ninādayan |
antarhitānāṃ bhūtānāṃ niḥsvanastumulī'bhavat

पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः ।
आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत्

puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhiniḥsvanāḥ |
āsanpraveśe pārthānāṃ tadadbhutamivābhavat

तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः ।
शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः

tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ |
śabda āsīnmahāṃstatra divaspṛkkīrtivardhanaḥ

तेऽधीत्य निखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च ।
न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः

te'dhītya nikhilānvedāñśāstrāṇi vividhāni ca |
nyavasanpāṇḍavāstatra pūjitā akutobhayāḥ

युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् ।
धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च

yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo'bhavan |
dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca

गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च ।
तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च

guruśuśrūṣayā kuntyā yamayorvinayena ca |
tutoṣa lokaḥ sakalasteṣāṃ śauryaguṇena ca

समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् ।
प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām |
prāptavānarjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत्

tataḥ prabhṛti loke'sminpūjyaḥ sarvadhanuṣmatām |
āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣvapi cābhavat

स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् ।
आजहारार्जुनो राज्ञो राजसूयं महाक्रतुम्

sa sarvānpārthivāñjitvā sarvāṃśca mahato gaṇān |
ājahārārjuno rājño rājasūyaṃ mahākratum

युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः

yudhiṣṭhireṇa saṃprāpto rājasūyo mahākratuḥ

सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च ।
घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम्

sunayādvāsudevasya bhīmārjunabalena ca |
ghātayitvā jarāsandhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam

दुर्योधनं समागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः ।
मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च

duryodhanaṃ samāgacchannarhaṇāni tatastataḥ |
maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca

विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च ।
कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च

vicitrāṇi ca vāsāṃsi prāvārāvaraṇāni ca |
kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca

समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् ।
ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत

samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam |
īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃstasya manyurajāyata

विमानप्रतिमां तत्र मयेन सुकृतां सभाम् ।
पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत

vimānapratimāṃ tatra mayena sukṛtāṃ sabhām |
pāṇḍavānāmupahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata

तत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात् ।
प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत्

tatrāvahasitaścāsītpraskandanniva saṃbhramāt |
pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat

स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च ।
कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः

sa bhogānvividhānbhuñjanratnāni vividhāni ca |
kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ

अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान्

anvajānāttato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ |
tacchrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavanmahān

नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत ।
द्यूतादीननयान्घोरान्विविधांश्चाप्युपैक्षत

nātiprītamanāścāsīdvivādāṃścānvamodata |
dyūtādīnanayānghorānvividhāṃścāpyupaikṣata

निरस्य विदुरं भीष्मं द्रोणं शारद्वतं कृपम् ।
विग्रहे तुमुले तस्मिन्दहन्क्षत्रं परस्परम्

nirasya viduraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ śāradvataṃ kṛpam |
vigrahe tumule tasmindahankṣatraṃ parasparam

जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा

jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahadapriyam |
duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunestathā

धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु संजय सर्वं मे नचासूयितुमर्हसि

dhṛtarāṣṭraściraṃ dhyātvā saṃjayaṃ vākyamabravīt |
śṛṇu saṃjaya sarvaṃ me nacāsūyitumarhasi

श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुलक्षये

śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasaṃmataḥ |
na vigrahe mama matirna ca prīye kulakṣaye

न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाम्डुसुतेषु वा ।
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः

na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāmḍusuteṣu vā |
vṛddhaṃ māmabhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ

अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत् ।
मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम्

ahaṃ tvacakṣuḥ kārpaṇyātputraprītyā sahāmi tat |
muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanamacetanam

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः ।
तच्चावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने

rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ |
taccāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane

अमर्षितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान्रणे ।
निरुत्साहश्च संप्राप्तुं सुश्रियं क्षत्रियोऽपि सन्

amarṣitaḥ svayaṃ jetumaśaktaḥ pāṇḍavānraṇe |
nirutsāhaśca saṃprāptuṃ suśriyaṃ kṣatriyo'pi san

गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत् ।
तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मयां संजय तच्छृणु

gāndhārarājasahitaśchadmadyūtamamantrayat |
tatra yadyadyathā jñātaṃ mayāṃ saṃjaya tacchṛṇu

श्रुत्वा तु मम वाक्यानि बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ।
ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाटचक्षुषमित्युत

śrutvā tu mama vākyāni buddhiyuktāni tattvataḥ |
tato jñāsyasi māṃ saute prajñāṭacakṣuṣamityuta

यदाऽश्रौषं धनुरायम्य चित्रं
विद्धं लक्ष्यं पातितं वै पृथिव्याम् ।
कृष्णां हृतां प्रेक्षतां सर्वराज्ञां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ dhanurāyamya citraṃ
viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām |
kṛṣṇāṃ hṛtāṃ prekṣatāṃ sarvarājñāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां
प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन ।
इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ
prasahyoḍhāṃ mādhavīmarjunena |
indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं
शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन ।
अग्निं तथा तर्पितं खाण्डवे च
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ
śarairdivyairvāritaṃ cārjunena |
agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं जातुषाद्वेश्मनस्ता-
न्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान् ।
युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्ध्यै
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ jātuṣādveśmanastā-
nmuktānpārthānpañca kuntyā sametān |
yuktaṃ caiṣāṃ viduraṃ svārthasiddhyai
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रौपदीं रङ्गमध्ये
लक्ष्यं भित्त्वा निर्जितामर्जुनेन ।
शूरान्पञ्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ draupadīṃ raṅgamadhye
lakṣyaṃ bhittvā nirjitāmarjunena |
śūrānpañcālānpāṇḍaveyāṃśca yuktāṃ-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं मागधानां वरिष्ठं
जरासन्धं क्ष्वमध्ये ज्वलन्तम् ।
दोर्भ्यां हतं भीमसेनेन गत्वा
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ māgadhānāṃ variṣṭhaṃ
jarāsandhaṃ kṣvamadhye jvalantam |
dorbhyāṃ hataṃ bhīmasenena gatvā
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं दिग्जये पाण्डुपुत्रै-
र्वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य ।
महाक्रतुं राजसूयं कृतं च
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ digjaye pāṇḍuputrai-
rvaśīkṛtānbhūmipālānprasahya |
mahākratuṃ rājasūyaṃ kṛtaṃ ca
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठीं
सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम् ।
रजस्वलां नाथवतीमनाथव-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ draupadīmaśrukaṇṭhīṃ
sabhāṃ nītāṃ duḥkhitāmekavastrām |
rajasvalāṃ nāthavatīmanāthava-
ttadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं
समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः ।
दुःशासनो गतवान्नैवं चान्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vāsasāṃ tatra rāśiṃ
samākṣipatkitavo mandabuddhiḥ |
duḥśāsano gatavānnaivaṃ cāntaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं
पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम् ।
अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेयै-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ
parājitaṃ saubalenākṣavatyām |
anvāgataṃ bhrātṛbhiraprameyai-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाश्रौषं विविधास्तत्र चेष्टा
धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय ।
ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadāśrauṣaṃ vividhāstatra ceṣṭā
dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya |
jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽ?श्रौषं स्नातकानां सहस्रै-
रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम् ।
भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'?śrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrai-
ranvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham |
bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वनवासेन पार्था-
न्समागतान्महर्षिभिः पुराणैः ।
उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्यां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजर्य

yadā'śrauṣaṃ vanavāsena pārthā-
nsamāgatānmaharṣibhiḥ purāṇaiḥ |
upāsyamānānsagaṇairjātasakhyāṃ-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjarya

यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं
शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत् ।
अधीयानं शंसितं सत्यसन्धं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ
śakrātsākṣāddivyamastraṃ yathāvat |
adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasandhaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रोषं कालकेयास्ततस्ते
पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः ।
देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śroṣaṃ kālakeyāstataste
paulomāno varadānācca dṛptāḥ |
devairajeyā nirjitāścārjunena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषमसुराणां वधार्थे
किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम् ।
कृतार्थं चाप्यागतं शक्रलोका-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣamasurāṇāṃ vadhārthe
kirīṭinaṃ yāntamamitrakarśanam |
kṛtārthaṃ cāpyāgataṃ śakralokā-
ttadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं
पाण्डोः सुतं सहितं लोमशेन ।
बृहदश्वादक्षहृदयं च प्राप्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ
pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ lomaśena |
bṛhadaśvādakṣahṛdayaṃ ca prāptaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं
समागतं भीमन्यांश्च पार्थान् ।
तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये
तदा नाशंसि विजयाय संजया

yadā'śrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ
samāgataṃ bhīmanyāṃśca pārthān |
tasmindeśe mānuṣāṇāmagamye
tadā nāśaṃsi vijayāya saṃjayā

यदाऽश्रौषं घोषयात्रागतानां
बन्धं गन्धर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन ।
स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ
bandhaṃ gandharvairmokṣaṇaṃ cārjunena |
sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं
समागतं धर्मराजेन सूत ।
प्रश्नान्कांश्चिद्विब्रुवाणं च सम्यक्
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ
samāgataṃ dharmarājena sūta |
praśnānkāṃścidvibruvāṇaṃ ca samyak
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं न विदुर्मामकास्तान्
प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान् ।
विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ na vidurmāmakāstān
pracchannarūpānvasataḥ pāṇḍaveyān |
virāṭarāṣṭre saha kṛṣṇayā ca
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कीचकानां वरिष्ठं
निषूदितं भ्रातृशतेन सार्धम् ।
द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सङ्ख्ये
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ kīcakānāṃ variṣṭhaṃ
niṣūditaṃ bhrātṛśatena sārdham |
draupadyarthe bhīmasenena saṅkhye
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं मामकानां वरिष्ठा-
न्धनंजयेनैकरथेन भग्नान् ।
विराटराष्ट्रे वसता महात्मना
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhā-
ndhanaṃjayenaikarathena bhagnān |
virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं सत्कृतं मत्स्यराज्ञा
सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय ।
तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णात्सुतार्थे
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ satkṛtaṃ matsyarājñā
sutāṃ dattāmuttarāmarjunāya |
tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇātsutārthe
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं निर्जितस्याधनस्य
प्रव्राजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्य ।
अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ 196

yadā'śrauṣaṃ nirjitasyādhanasya
pravrājitasya svajanātpracyutasya |
akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 196

यदाऽश्रौषं माधवं वासुदेवं
सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम् ।
यस्येमां गां विक्रममेकमाहु-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ
sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam |
yasyemāṃ gāṃ vikramamekamāhu-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं नरनारायणौ तौ
कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्य ।
अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके च सम्यक्
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ naranārāyaṇau tau
kṛṣṇārjunau vadato nāradasya |
ahaṃ draṣṭā brahmaloke ca samyak
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं लोकहिताय कृष्णं
शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम् ।
शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ 199

yadā'śrauṣaṃ lokahitāya kṛṣṇaṃ
śamārthinamupayātaṃ kurūṇām |
śamaṃ kurvāṇamakṛtārthaṃ ca yātaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || 199

बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य ।
तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya |
taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वासुदेवे प्रयाते
रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम् ।
आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vāsudeve prayāte
rathasyaikāmagratastiṣṭhamānām |
ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं
तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम् ।
भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ
tathā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ ca teṣām |
bhāradvājaṃ cāśiṣo'nubruvāṇaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदा कर्णो भीष्ममुवाच वाक्यं
नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति ।
हित्वा सेनामपचक्राम चापि
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā karṇo bhīṣmamuvāca vākyaṃ
nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti |
hitvā senāmapacakrāma cāpi
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ
तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् ।
त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vāsudevārjunau tau
tathā dhanurgāṇḍivamaprameyam |
trīṇyugravīryāṇi samāgatāni
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कश्ललेनाभिपन्ने
रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै ।
कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ kaślalenābhipanne
rathopasthe sīdamāne'rjune vai |
kṛṣṇaṃ lokāndarśayānaṃ śarīre
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं भीष्ममित्रकर्शनं
निघ्नन्तमाजावयुतं रथानाम् ।
नैषां कश्चिद्वध्यते ख्यातरूप-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ bhīṣmamitrakarśanaṃ
nighnantamājāvayutaṃ rathānām |
naiṣāṃ kaścidvadhyate khyātarūpa-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं चापगेयेन सङ्ख्ये
स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण ।
तच्चाकार्षुः पाण्डवेयाः प्रहृष्टा-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ cāpageyena saṅkhye
svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa |
taccākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭā-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् ।
शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ bhīṣmamatyantaśūraṃ
hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam |
śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं शरतल्पे शयानं
वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः ।
भीष्मं कृत्वा सोमकानल्पशेषां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ
vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ |
bhīṣmaṃ kṛtvā somakānalpaśeṣāṃ-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं शान्तनवे शयाने
पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन ।
भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ śāntanave śayāne
pānīyārthe coditenārjunena |
bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाश्रौषं शुक्रसूर्यौ च युक्तौ
कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय ।
नित्यं चास्माञ्श्वापदा भीषयन्ति
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau
kaunteyānāmanulomau jayāya |
nityaṃ cāsmāñśvāpadā bhīṣayanti
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गा-
न्निदर्शयन्समरे चित्रयोधी ।
न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतरान्निहन्ति
तदा नाशंसे विजयायं संजय

yadā droṇo vividhānastramārgā-
nnidarśayansamare citrayodhī |
na pāṇḍavāñśreṣṭhatarānnihanti
tadā nāśaṃse vijayāyaṃ saṃjaya

यदाऽश्रौषं चास्मदीयान्महारथा-
न्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय ।
संशप्तकान्निहतानर्जुनेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ cāsmadīyānmahārathā-
nvyavasthitānarjunasyāntakāya |
saṃśaptakānnihatānarjunena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै-
र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम् ।
भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vyūhamabhedyamanyai-
rbhāradvājenāttaśastreṇa guptam |
bhittvā saubhadraṃ vīramekaṃ praviṣṭaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽभिमन्युं परिवार्य बालं
सर्वे हत्त्वा हृष्टरूपा बभूवुः ।
महारथाः पार्थमशक्नुवन्त-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'bhimanyuṃ parivārya bālaṃ
sarve hattvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ |
mahārathāḥ pārthamaśaknuvanta-
stadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषमभिमन्युं निहत्य
हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान् ।
क्रोधादुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣamabhimanyuṃ nihatya
harṣānmūḍhānkrośato dhārtarāṣṭrān |
krodhāduktaṃ saindhave cārjunena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां
प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन ।
सत्यां तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ
pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena |
satyāṃ tīrṇāṃ śatrumadhye ca tena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं श्रान्तहये धनंजये
मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान् ।
पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ śrāntahaye dhanaṃjaye
muktvā hayānpāyayitvopavṛttān |
punaryuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं वाहनेष्वक्षमेषु
रथोपस्थे तिष्ठता पाण्डवेन ।
सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vāhaneṣvakṣameṣu
rathopasthe tiṣṭhatā pāṇḍavena |
sarvānyodhānvāritānarjunena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं नागबलैः सुदुःसहं
द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य ।
यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ nāgabalaiḥ suduḥsahaṃ
droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya |
yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं
वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः ।
धनुष्कोट्याऽऽतुद्य कर्णेन वीरं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ karṇamāsādya muktaṃ
vadhādbhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ |
dhanuṣkoṭyā''tudya karṇena vīraṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च
कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः ।
अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaśca
karṇo drauṇirmadrarājaśca śūraḥ |
amarṣayansaindhavaṃ vadhyamānaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं देवराजेन दत्तां
दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन ।
घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ devarājena dattāṃ
divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena |
ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां
युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम् ।
यया वध्यः समरे सव्यसाची
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ
yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim |
yayā vadhyaḥ samare savyasācī
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं
धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम् ।
रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ droṇamācāryamekaṃ
dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam |
rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं
माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये ।
समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ
mādrīsutaṃ nakulaṃ lokamadhye |
samaṃ yuddhe maṇḍalebhyaścarantaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो
नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन् ।
नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā droṇe nihate droṇaputro
nārāyaṇaṃ divyamastraṃ vikurvan |
naiṣāmantaṃ gatavānpāṇḍavānāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं
रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य ।
निवारितं नान्यतमेन भीमं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ bhīmasenena pītaṃ
raktaṃ bhrāturyudhi duḥśāsanasya |
nivāritaṃ nānyatamena bhīmaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् ।
तस्मिन्भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ karṇamatyantaśūraṃ
hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam |
tasminbhrātṛṇāṃ vigrahe devaguhye
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रं च शूरं
दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम् ।
युधिष्टिरं धर्मराजं जयन्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ droṇaputraṃ ca śūraṃ
duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇamugram |
yudhiṣṭiraṃ dharmarājaṃ jayantaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं निहतं मद्रराजं
रणे शूरं धर्मराजेन सूत ।
सदा सङ्ग्रामे स्प्रधते यस्तु कृष्णं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ
raṇe śūraṃ dharmarājena sūta |
sadā saṅgrāme spradhate yastu kṛṣṇaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं कलहद्यूतमूलं
मायाबलं सौबलं पाण्डवेन ।
हतं सङ्ग्रामे सहदेवेन पापं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ
māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena |
hataṃ saṅgrāme sahadevena pāpaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं
ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः ।
दुर्योधनं विरथं भग्नशक्तिं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ śrāntamekaṃ śayānaṃ
hradaṃ gatvā stambhayitvā tadambhaḥ |
duryodhanaṃ virathaṃ bhagnaśaktiṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान्
गत्वा ह्रदे वासुदेवेन सार्धम् ।
अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ pāṇḍavāṃstiṣṭhamānān
gatvā hrade vāsudevena sārdham |
amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं विविधांश्चित्रमार्गान्
गदायुद्धे मण्डलशश्चरन्तम् ।
मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ vividhāṃścitramārgān
gadāyuddhe maṇḍalaśaścarantam |
mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तै-
र्हतान्पञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान् ।
कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ droṇaputrādibhistai-
rhatānpañcālāndraupadeyāṃśca suptān |
kṛtaṃ bībhatsamayaśasyaṃ ca karma
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं भीमसेनानुयाते-
नाश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम् ।
क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ bhīmasenānuyāte-
nāśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam |
kruddhenaiṣīkamavadhīdyena garbhaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन
स्वस्तीत्युक्त्वाऽस्त्रमस्त्रेण शान्तम् ।
अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ brahmaśiro'rjunena
svastītyuktvā'stramastreṇa śāntam |
aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे
वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रैः ।
संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां
तदा नाशंसे विजयाय संजय

yadā'śrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe
vairāṭyā vai pātyamāne mahāstraiḥ |
saṃjīvayāmīti hareḥ pratijñāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya

द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं
परस्पेरणाभिशापैः शशाप ।
बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत
संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः

dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ
parasperaṇābhiśāpaiḥ śaśāpa |
buddhvā cāhaṃ buddhihīno'dya sūta
saṃtapye vai putrapautraiśca hīnaḥ

शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना
तथा वध्वा पितृभिर्भ्रातृभिश्च ।
कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः
प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः

śocyā gāndhārī putrapautrairvihīnā
tathā vadhvā pitṛbhirbhrātṛbhiśca |
kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ
prāptaṃ rājyamasapatnaṃ punastaiḥ

कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे
त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त ।
द्व्यूना विंशतिराहताऽक्षौहिणीनां
तस्मिन्सङ्ग्रामे भैरवे क्षत्रियाणाम्

kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me
trayo'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta |
dvyūnā viṃśatirāhatā'kṣauhiṇīnāṃ
tasminsaṅgrāme bhairave kṣatriyāṇām

तमस्त्वतीव विस्तीर्णं मोह आविशतीव माम् ।
संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे

tamastvatīva vistīrṇaṃ moha āviśatīva mām |
saṃjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me

इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहु दुःखितः ।
मूर्च्छितः पुनराश्वस्तः संजयं वाक्यमब्रवीत्

ityuktvā dhṛtarāṣṭro'tha vilapya bahu duḥkhitaḥ |
mūrcchitaḥ punarāśvastaḥ saṃjayaṃ vākyamabravīt

संजयैवं गते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मा चिरम् ।
स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे

saṃjayaivaṃ gate prāṇāṃstyaktumicchāmi mā ciram |
stokaṃ hyapi na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe

तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः

taṃ tathā vādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim |
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ muhyamānaṃ punaḥ punaḥ

गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत् ।
(संजय उवाच)
श्रुतवानसि वै राजन्महोत्साहान्महाबलान्

gāvalgaṇiridaṃ dhīmānmahārthaṃ vākyamabravīt |
(saṃjaya uvāca)
śrutavānasi vai rājanmahotsāhānmahābalān

द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः ।
महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च

dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ |
mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca

जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः ।
धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः

jātāndivyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ |
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñairiṣṭvāptadakṣiṇaiḥ

अस्मिँल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गतान् ।
शैब्यं महारथं वीरं सृंजयं जयतां वरम् ॥ 250 ||

asmim̐lloke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatān |
śaibyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛṃjayaṃ jayatāṃ varam || 250 ||

बाह्लीकं दमनं चैद्यं शर्यातिमजितं नलम्

bāhlīkaṃ damanaṃ caidyaṃ śaryātimajitaṃ nalam

विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम् ।
मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च

viśvāmitramamitraghnamambarīṣaṃ mahābalam |
maruttaṃ manumikṣvākuṃ gayaṃ bharatameva ca

रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ।
कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम्

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham |
kṛtavīryaṃ mahābhāgaṃ tathaiva janamejayam

ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् ।
चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा

yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devairyo yājitaḥ svayam |
caityayūpāṅkitā bhūmiryasyeyaṃ savanākarā

इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा ।
पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा श्वैत्याय कीर्तितम्

iti rājñāṃ caturviṃśannāradena surarṣiṇā |
putraśokābhitaptāya purā śvaityāya kīrtitam

तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः ।
महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः

tebhyaścānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ |
mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ

पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाद्युतिः ।
अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः

pūruḥ kururyaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādyutiḥ |
aṇuho yuvanāśvaśca kakutstho vikramī raghuḥ

विजयो वीतिहोत्रोऽह्गो भवः श्वेतो बृहद्गुरुः ।
उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः

vijayo vītihotro'hgo bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ |
uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ

दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिर्निमिः ।
अजेयः परशुः पुण्ड्रः शंभुर्देवावृधोऽनघः

dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṃkṛtirnimiḥ |
ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śaṃbhurdevāvṛdho'naghaḥ

देवाह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीको बृहद्रथः ।
महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः

devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ |
mahotsāho vinītātmā sukraturnaiṣadho nalaḥ

सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः ।
जानुजङ्घोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुचिव्रतः

satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ |
jānujaṅgho'naraṇyo'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śucivrataḥ

बलबन्धुर्निरामर्दः केतुशृङ्गो बृहद्बलः ।
धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः

balabandhurnirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ |
dhṛṣṭaketurbṛhatketurdīptaketurnirāmayaḥ

अविक्षिच्चपलो धूर्तः कृतबन्धुर्दृढेषुधिः ।
महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः

avikṣiccapalo dhūrtaḥ kṛtabandhurdṛḍheṣudhiḥ |
mahāpurāṇasaṃbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ

एते चान्ये च राजानः शतशोऽथ सहस्रशः ।
श्रूयन्ते शतशश्चान्ये सङ्ख्याताश्चैव पद्मशः

ete cānye ca rājānaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
śrūyante śataśaścānye saṅkhyātāścaiva padmaśaḥ

हित्वा सुविपुलान्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः ।
राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैर्महत्तरः

hitvā suvipulānbhogānbuddhimanto mahābalāḥ |
rājāno nidhanaṃ prāptāstava putrairmahattaraḥ

येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च ।
माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यं शौचं दयाऽर्जवम्

yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramastyāga eva ca |
māhātmyamapi cāstikyaṃ satyaṃ śaucaṃ dayā'rjavam

विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कविसत्तमैः ।
सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः

vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ |
sarvarddhiguṇasaṃpannāste cāpi nidhanaṃ gatāḥ

तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना ।
लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्छोचितुमर्हसि

tava putrā durātmānaḥ prataptāścaiva manyunā |
lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñchocitumarhasi

श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत

śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasaṃmataḥ |
yeṣāṃ śāstrānugā buddhirna te muhyanti bhārata

निग्रहानुग्रहौ चापि विदितौ ते नराधिप ।
नात्यन्तमेवानुवृत्तिः कार्या ते पुत्ररक्षणे

nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa |
nātyantamevānuvṛttiḥ kāryā te putrarakṣaṇe

भवितव्यं तथा तच्च नानुशोचितुमर्हसि ।
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति

bhavitavyaṃ tathā tacca nānuśocitumarhasi |
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumarhati

विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते ।
कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे

vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaścidativartate |
kālamūlamidaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |
saṃharantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ

कालो विकुरुते भावान्सर्वांल्लोके शुभाशुभान् ।
कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः

kālo vikurute bhāvānsarvāṃlloke śubhāśubhān |
kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ

कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ।
कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधतः समः

kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ |
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratyavidhataḥ samaḥ

अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् ।
तान्कालनिर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि

atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratam |
tānkālanirmitānbuddhvā na saṃjñāṃ hātumarhasi

इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा

ityevaṃ putraśokārtaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
āśvāsya svasthamakarotsūto gāvalgaṇistadā

धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा धृतिमेव समाश्रयत् ।
दिष्ट्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः

dhṛtarāṣṭro'pi tacchrutvā dhṛtimeva samāśrayat |
diṣṭyedamāgatamiti mattvā sa prājñasattamaḥ

लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ।
अत्रोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्

lokānāṃ ca hitārthāya kāruṇyānmunisattamaḥ |
atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt

विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमैः ।
भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः ।
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः

vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇe kavisattamaiḥ |
bhāratādhyayanaṃ puṇyamapi pādamadhīyataḥ |
śraddadhānasya pūyante sarvapāpānyaśeṣataḥ

देवा देवर्षयो ह्यत्र तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
कीर्त्यन्ते शुमकर्माणस्तथा यक्षा महोरगाः

devā devarṣayo hyatra tathā brahmarṣayo'malāḥ |
kīrtyante śumakarmāṇastathā yakṣā mahoragāḥ

भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः ।
स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च

bhagavānvāsudevaśca kīrtyate'tra sanātanaḥ |
sa hi satyamṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyameva ca

शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ।
यस्य दिव्यानि कर्माणि कथन्ति मनीषिणः

śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam |
yasya divyāni karmāṇi kathanti manīṣiṇaḥ

असत्सत्सदसच्चैव यस्माद्विश्वं प्रवर्तते ।
सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः

asatsatsadasaccaiva yasmādviśvaṃ pravartate |
santatiśca pravṛttiśca janmamṛtyupunarbhavāḥ

अध्यात्मं श्रूयतें यत्र पञ्चभूतगुणात्मकम् ।
अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते

adhyātmaṃ śrūyateṃ yatra pañcabhūtaguṇātmakam |
avyaktādi paraṃ yacca sa eva parigīyate

यं ध्यायन्ति सदा मुक्ता ध्यानयोगबलान्विताः ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्

yaṃ dhyāyanti sadā muktā dhyānayogabalānvitāḥ |
pratibimbamivādarśe paśyantyātmanyavasthitam

श्रद्दधानः सदा युक्तः सदा धर्मपरायणः ।
आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते

śraddadhānaḥ sadā yuktaḥ sadā dharmaparāyaṇaḥ |
āsevannimamadhyāyaṃ naraḥ pāpātpramucyate

अनुक्रमणिकाध्यायं भारतस्येममादितः ।
आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेष्ववसीदति

anukramaṇikādhyāyaṃ bhāratasyemamāditaḥ |
āstikaḥ satataṃ śṛṇvanna kṛcchreṣvavasīdati

उभे सन्ध्ये जपन्किंचित्सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ।
अनुक्रमण्या यावत्स्यादह्नारात्र्या च संचितम्

ubhe sandhye japankiṃcitsadyo mucyeta kilbiṣāt |
anukramaṇyā yāvatsyādahnārātryā ca saṃcitam

भारतस्य वपुर्ह्येतत्सत्यं चामृतमेव च ।
नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा

bhāratasya vapurhyetatsatyaṃ cāmṛtameva ca |
navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā

आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ।
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्

āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo'mṛtaṃ yathā |
hradānāmudadhiḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām

यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते ।
यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः

yathaitānītihāsānāṃ tathā bhāratamucyate |
yaścainaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ

अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते ।
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्

akṣayyamannapānaṃ vai pitṛṃstasyopatiṣṭhate |
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते

bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati |
kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñśrāvayitvārthamaśnute

भ्रूणहत्यादिकं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि

bhrūṇahatyādikaṃ cāpi pāpaṃ jahyādasaṃśayam |
ya imaṃ śuciradhyāyaṃ paṭhetparvaṇi parvaṇi

अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ।
यश्चैनं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः

adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syāditi me matiḥ |
yaścainaṃ śṛṇuyānnityamārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ

स दीर्घमायुः कीर्तिं च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः ।
एकतश्चतुरो वेदा भारतं चैतदेकतः

sa dīrghamāyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyānnaraḥ |
ekataścaturo vedā bhārataṃ caitadekataḥ

पुरा किल सुरैः सर्वैः समेत्य तुलया धृतम् ।
चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा

purā kila suraiḥ sarvaiḥ sametya tulayā dhṛtam |
caturbhyaḥ sarahasyebhyo vedebhyo hyadhikaṃ yadā

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ।
महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं यतोऽधिकम्

tadāprabhṛti loke'sminmahābhāratamucyate |
mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ yato'dhikam

महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

mahattvādbhāravattvācca mahābhāratamucyate |
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate

तपो नकल्कोऽध्ययनं नकल्कः
स्वाभाविको वेदविधिर्नकल्कः ।
प्रसह्य वित्ताहरणं नकल्क-
स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः

tapo nakalko'dhyayanaṃ nakalkaḥ
svābhāviko vedavidhirnakalkaḥ |
prasahya vittāharaṇaṃ nakalka-
stānyeva bhāvopahatāni kalkaḥ