अध्याय 107: देवव्रत की भीषण प्रतिज्ञा और भीष्म नाम

स राजा शान्तनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः ।
धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः

sa rājā śāntanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥ |
dharmātmā sarvalokeṣu satyavāgiti viśrutaḥ

शान्तनोः कीर्तयिष्यामि सर्वानेव गुणानहम् ।
दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् ।
नित्यान्यासन्महासत्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे

śāntanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvāneva guṇānaham |
damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam |
nityānyāsanmahāsatve śāntanau puruṣarṣabhe

एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः ।
आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता सर्वजनस्य च

evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ |
āsīdbharatavaṃśasya goptā sarvajanasya ca

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ |
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ

तस्य कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्य सततं नराः ।
धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः

tasya kīrtimato vṛttamavekṣya satataṃ narāḥ |
dharma eva paraḥ kāmādarthācceti vyavasthitaḥ

एवमासीन्महासत्वः शान्तनुर्भरतर्षभ ।
न चास्य सदृशः कश्चिद्धर्मतः पार्थिवोऽभवत्

evamāsīnmahāsatvaḥ śāntanurbharatarṣabha |
na cāsya sadṛśaḥ kaściddharmataḥ pārthivo'bhavat

वर्तमानं हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरम् ।
तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन्

vartamānaṃ hi dharmeṣu sarvadharmabhṛtāṃ varam |
taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye'bhyaṣecayan

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्ननिबोधनाः ।
पतिं भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnanibodhanāḥ |
patiṃ bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ

तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रप्रतिमतेजसा ।
यज्ञदानक्रियाशीलाः समपद्यन्त भूमिपाः

tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā |
yajñadānakriyāśīlāḥ samapadyanta bhūmipāḥ

शान्तनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा ।
नियमात्सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत

śāntanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadā |
niyamātsarvavarṇānāṃ dharmottaramavartata

ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः ।
ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः

brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatramanuvratāḥ |
brahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ

स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने ।
वसन्सागरपर्यन्तामन्वशासद्वसुन्धराम्

sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane |
vasansāgaraparyantāmanvaśāsadvasundharām

स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः ।
दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः

sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāgṛjuḥ |
dānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ

अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः ॥
तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद्वायुवेगसमो जवे ।
अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः

arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥ ||
tejasā sūryakalpo'bhūdvāyuvegasamo jave |
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ

वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् ।
शान्तनौ पृथिवीपाले नावर्तत तथा नृप

vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām |
śāntanau pṛthivīpāle nāvartata tathā nṛpa

ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान् ।
समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः

brahmadharmottare rājye śāntanurvinayātmavān |
samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ

चकोरनेत्रस्ताम्रास्यः सिंहर्षभगतिर्युवा ।
गुणैरनुपमैर्युक्तः समस्तैराभिगामिकैः ।
गम्भीरः सत्वसंपन्नः पूर्णचन्द्रनिभाननः

cakoranetrastāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatiryuvā |
guṇairanupamairyuktaḥ samastairābhigāmikaiḥ |
gambhīraḥ satvasaṃpannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ

देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाः ।
न चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनामभवद्वधः

devarṣipitṛyajñārthamārabhyanta tadā kriyāḥ |
na cādharmeṇa keṣāṃcitprāṇināmabhavadvadhaḥ

असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् ।
स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता

asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām |
sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānāmabhavatpitā

तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति ।
श्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः

tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati |
śritā vāgabhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ

यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः संतानार्थं च मैथुनम् ।
स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रोऽष्टौ तथाऽपराः ।
रतिमप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः

yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam |
sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro'ṣṭau tathā'parāḥ |
ratimaprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ

तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः ।
गाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः

tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥ |
gāṅgeyastasya putro'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ

सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च ।
महाबलो महासत्वो महावीर्यो महारथः

sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu ca |
mahābalo mahāsatvo mahāvīryo mahārathaḥ

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गामनुसरन्नदीम् ।
भागीरथीमल्पजलां शान्तनुर्दृष्टवान्नृपः

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgāmanusarannadīm |
bhāgīrathīmalpajalāṃ śāntanurdṛṣṭavānnṛpaḥ

तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शान्तनुः पुरुषर्षभः ।
स्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा

tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śāntanuḥ puruṣarṣabhaḥ |
syandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā

ततो निमित्तमन्विच्छन्ददर्श स महामनाः ।
कुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम्

tato nimittamanvicchandadarśa sa mahāmanāḥ |
kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरन्दरम् ।
कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम्

divyamastraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ purandaram |
kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇairavasthitam

तां शरैराचितां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके ।
अभवद्विस्मितो राजा दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्

tāṃ śarairācitāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike |
abhavadvismito rājā dṛṣṭvā karmātimānuṣam

जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शान्तनुस्तदा ।
नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम्

jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śāntanustadā |
nopalebhe smṛtiṃ dhīmānabhijñātuṃ tamātmajam

स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया ।
संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत

sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayā |
saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata

तदद्बुतं ततो दृष्ट्वा तत्र राजा स शान्तनुः ।
सङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद्दर्शयेति ह

tadadbutaṃ tato dṛṣṭvā tatra rājā sa śāntanuḥ |
saṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāmabravīddarśayeti ha

दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ।
गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलङ्कृतम्

darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpamuttamam |
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāramalaṅkṛtam

अलङ्कृतामाभरणैर्विरजोम्बरधारिणीम् ।
दृष्टपूर्वामपि स तां नाभ्यजानात्स शान्तनुः

alaṅkṛtāmābharaṇairvirajombaradhāriṇīm |
dṛṣṭapūrvāmapi sa tāṃ nābhyajānātsa śāntanuḥ

यं पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यविन्दथाः ।
स चायं पुरुषव्याघ्र सर्वास्त्रविदनुत्तमः

yaṃ putramaṣṭamaṃ rājaṃstvaṃ purā mayyavindathāḥ |
sa cāyaṃ puruṣavyāghra sarvāstravidanuttamaḥ

गृहाणेमं महाराज मया संवर्धितं सुतम् ।
आदाय पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहं विभो

gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam |
ādāya puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhaṃ vibho

वेदानधिजगे साङ्गान्वसिष्ठादेष वीर्यवान् ।
कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि

vedānadhijage sāṅgānvasiṣṭhādeṣa vīryavān |
kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi

सुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारत ।
उशा वेद यच्छास्त्रमयं तद्वेद सर्वशः

surāṇāṃ saṃmato nityamasurāṇāṃ ca bhārata |
uśā veda yacchāstramayaṃ tadveda sarvaśaḥ

तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरसुरनमस्कृतः ।
यद्वेद शास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन्प्रतिष्ठितम्

tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surasuranamaskṛtaḥ |
yadveda śāstraṃ taccāpi kṛtsnamasminpratiṣṭhitam

तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि ।
ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान्

tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani |
ṛṣiḥ parairanādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān

यदस्त्रं वेद राभश्च तदेतस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
महेष्वासमिमं राजन्राजधर्मार्थकोविदम्

yadastraṃ veda rābhaśca tadetasminpratiṣṭhitam |
maheṣvāsamimaṃ rājanrājadharmārthakovidam

मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहं नय ।
(वैशंपायन उवाच)
इत्युक्त्वा सा महाभागा तत्रैवान्तरधीयत ।
तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शान्तनुः

mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhaṃ naya |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ityuktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata |
tayaivaṃ samanujñātaḥ putramādāya śāntanuḥ

भ्राजमानं यथाऽदित्यमाययौ स्वपुरं प्रति ।
पौरवस्तु पुरीं गत्वा पुरन्दरपुरोपमाम्

bhrājamānaṃ yathā'dityamāyayau svapuraṃ prati |
pauravastu purīṃ gatvā purandarapuropamām

सर्वकामसमृद्धार्थं मेने सोत्मानमात्मना ।
पौरवेषु ततः पुत्रं राज्यार्थमभयप्रदम्

sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene sotmānamātmanā |
pauraveṣu tataḥ putraṃ rājyārthamabhayapradam

गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ।
पौरवाञ्शान्तनोः पुत्रः पितरं च महायशाः

guṇavantaṃ mahātmānaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat |
pauravāñśāntanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ

राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ ।
स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः

rāṣṭraṃ ca rañjayāmāsa vṛttena bharatarṣabha |
sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ

वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः ।
स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम्

vartayāmāsa varṣāṇi catvāryamitavikramaḥ |
sa kadācidvanaṃ yāto yamunāmabhito nadīm

महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् ।
तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः

mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam |
tasya prabhavamanvicchanvicacāra samantataḥ

स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम् ।
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम्

sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm |
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmasitalocanām

कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि ।
साऽब्रवीद्दाशकन्याऽस्मि धर्मार्थं वाहये तरिम्

kasya tvamasi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi |
sā'bravīddāśakanyā'smi dharmārthaṃ vāhaye tarim

पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः ।
रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम्

piturniyogādbhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ |
rūpamādhuryagandhaistāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm

समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शान्तनुः ।
स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा

samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāmāsa śāntanuḥ |
sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāmāsa tāṃ tadā

पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं सोत्मकारणात् ।
स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्

paryapṛcchattatastasyāḥ pitaraṃ sotmakāraṇāt |
sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim

जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी ।
हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर

jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī |
hṛdi kāmastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara

यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ ।
सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः

yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase'nagha |
satyavāgasi satyena samayaṃ kuru me tataḥ

समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप ।
न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति

samayena pradadyāṃ te kanyāmahamimāṃ nṛpa |
na hi me tvatsamaḥ kaścidvaro jātu bhaviṣyati

श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं तव ।
दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन

śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyamahaṃ tava |
dātavyaṃ cetpradāsyāmi na tvadeyaṃ kathaṃcana

अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपते ।
त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव

asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpate |
tvadūrdhvamabhiṣektavyo nānyaḥ kaścana pārthiva

नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शान्तनुः ।
शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत

nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śāntanuḥ |
śarīrajena tīvreṇa dahyamāno'pi bhārata

स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः ।
प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतनः

sa cintayanneva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ |
pratyayāddhāstinapuraṃ kāmopahatacetanaḥ

ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम् ।
पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत्

tataḥ kadācicchocantaṃ śāntanuṃ dhyānamāsthitam |
putro devavrato'bhyetya pitaraṃ vākyamabravīt

सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः ।
तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः

sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ |
tatkimarthamihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ

ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभाषसि किंचन ।
न चाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः

dhyāyanniva ca māṃ rājannābhibhāṣasi kiṃcana |
na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ

व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्यां हि तत्र वै ।
(वैशंपायन उवाच)
स तं काममवाच्यं वै दाशकन्यां प्रतीदृशम्

vyādhimicchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sa taṃ kāmamavācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam

विवर्तुं नाशकत्तस्मै पिता पुत्रस्य शान्तनुः ।
एवमुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत

vivartuṃ nāśakattasmai pitā putrasya śāntanuḥ |
evamuktaḥ sa putreṇa śāntanuḥ pratyabhāṣata

असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु ।
अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत

asaṃśayaṃ dhyānaparo yathā vatsa tathā śṛṇu |
apatyaṃ nastvamevaikaḥ kule mahati bhārata

शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुषे पर्यवस्थितः ।
अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक

śastranityaśca satataṃ pauruṣe paryavasthitaḥ |
anityatāṃ ca lokānāmanuśocāmi putraka

कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम् ।
असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः

kathaṃcittava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam |
asaṃśayaṃ tvamevaikaḥ śatādapi varaḥ sutaḥ

न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे ।
संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते

na cāpyahaṃ vṛthā bhūyo dārānkartumihotsahe |
saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadramastu te

अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः ।
चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नास्ति च भारत ।
चक्षुर्नाशे तनोर्नाशः पुत्रनाशे कुलक्षयः

anapatyataikaputratvamityāhurdharmavādinaḥ |
cakṣurekaṃ ca putraśca asti nāsti ca bhārata |
cakṣurnāśe tanornāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ

अग्निहोत्रं त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

agnihotraṃ trayī vidyā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ |
sarvāṇyetānyapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

एवमेतन्मनुष्येषु तच्च सर्वं प्रजास्विति ।
यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः

evametanmanuṣyeṣu tacca sarvaṃ prajāsviti |
yadapatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ

अपत्येनानृणो लोके पितॄणां नास्ति संशयः ।
एषा त्रयी पुराणानां देवतानां च शाश्वती

apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ |
eṣā trayī purāṇānāṃ devatānāṃ ca śāśvatī

अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि भारत

apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata

त्वं च शूरः सदाऽमर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत ।
नान्यत्र युद्धात्तस्मात्ते निधनं विद्यते क्वचित्

tvaṃ ca śūraḥ sadā'marṣī śastranityaśca bhārata |
nānyatra yuddhāttasmātte nidhanaṃ vidyate kvacit

सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत् ।
इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः

so'smi saṃśayamāpannastvayi śānte kathaṃ bhavet |
iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktamaśeṣataḥ

ततस्तत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषतः ।
देवव्रतो महाबुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत्

tatastatkāraṇaṃ rājño jñātvā sarvamaśeṣataḥ |
devavrato mahābuddhiḥ prajñayā cānvacintayat

अपत्यफलसंयुक्तमेतच्छ्रुत्वा पितुर्वचः ।
सूतं भूयोऽपि संतप्त आह्वयामास वै पितुः

apatyaphalasaṃyuktametacchrutvā piturvacaḥ |
sūtaṃ bhūyo'pi saṃtapta āhvayāmāsa vai pituḥ

सूतस्तु कुरुमुख्यस्य उपयातस्तदाज्ञया ।
तमुवाच महाप्राज्ञो भीष्मो वै सारथिं पितुः

sūtastu kurumukhyasya upayātastadājñayā |
tamuvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ

त्वं सारथे पितुर्मह्यं सखासि रथधूर्गतः ।
अपि जानासि यदि वै कस्यां भावो नृपस्य तु

tvaṃ sārathe piturmahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ |
api jānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu

तदाचक्ष्व भवान्पृष्टः करिष्ये न तदन्यथा ।
(सूत उवाच)
दाशकन्या कुरुश्रेष्ठ तत्र भावः पितुर्गतः

tadācakṣva bhavānpṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā |
(sūta uvāca)
dāśakanyā kuruśreṣṭha tatra bhāvaḥ piturgataḥ

वृतः स नरदेवेन तदा वचनमब्रवीत् ।
योऽस्यां पुमान्भवेज्जातः स राजा त्वदनन्तरम्

vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanamabravīt |
yo'syāṃ pumānbhavejjātaḥ sa rājā tvadanantaram

नाकामयत तं दातुं पिता तव वरं तदा ।
स चापि निश्चयस्तस्य न च दद्यां ततोऽन्यथा

nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā |
sa cāpi niścayastasya na ca dadyāṃ tato'nyathā

एतत्ते कथितं वीर कुरुष्व यदनन्तरम् ।
(वैशंपायन उवाच)
ततः स पितुराज्ञाय मतं सम्यगवेक्ष्य च ।
ज्ञात्वा च मानसं पुत्रः प्रययौ यमुनां प्रति

etatte kathitaṃ vīra kuruṣva yadanantaram |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tataḥ sa piturājñāya mataṃ samyagavekṣya ca |
jñātvā ca mānasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati

क्षत्रियैः सह धर्मात्मा पुराणैर्धर्मचारिभिः ।
उच्चैश्श्रवसमागम्य कन्यां वव्रे पितुः स्वयम्

kṣatriyaiḥ saha dharmātmā purāṇairdharmacāribhiḥ |
uccaiśśravasamāgamya kanyāṃ vavre pituḥ svayam

तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च ।
अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत

taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivatpratipūjya ca |
abravīccainamāsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata

राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां वर ।
अपत्यं यद्भवेदस्याः स राजाऽस्तु पितुः परम्

rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara |
apatyaṃ yadbhavedasyāḥ sa rājā'stu pituḥ param

त्वमेवात्र महाबाहो शान्तनोर्वंशवर्धनः ।
पुत्रः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः

tvamevātra mahābāho śāntanorvaṃśavardhanaḥ |
putraḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ

कुमारिकायाः शुल्कार्थं किंचिद्वक्ष्यामि भारत ।
कोहि संबन्धखं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम् ।
अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः

kumārikāyāḥ śulkārthaṃ kiṃcidvakṣyāmi bhārata |
kohi saṃbandhakhaṃ ślāghyamīpsitaṃ yaunamīdṛśam |
atikrāmanna tapyeta sākṣādapi śatakratuḥ

अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैः ।
यस्य शुक्रात्सत्यवती संभूता वरवर्णिनी

apatyaṃ caitadāryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ |
yasya śukrātsatyavatī saṃbhūtā varavarṇinī

तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितः ।
अर्हः सत्यवतीं वोढुं धर्मज्ञः स नराधिपः

tena me bahuśastāta pitā te parikīrtitaḥ |
arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ dharmajñaḥ sa narādhipaḥ

इयं सत्यवती देवी पितरं तेऽब्रवीत्तथा ।
अर्थितश्चापिराजर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया

iyaṃ satyavatī devī pitaraṃ te'bravīttathā |
arthitaścāpirājarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā

कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि त्वां नराधिप ।
बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम्

kanyāpitṛtvātkiṃcittu vakṣyāmi tvāṃ narādhipa |
balavatsapatnatāmatra doṣaṃ paśyāmi kevalam

भूयांसं त्वयि पश्यामि तद्दोषमपराजित ।
यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा

bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taddoṣamaparājita |
yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā

न स जातु चिरं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परन्तप ।
एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव

na sa jātu ciraṃ jīvettvayi kruddhe parantapa |
etāvānatra doṣo hi nānyaḥ kaścana pārthiva

एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परन्तप

etajjānīhi bhadraṃ te dānādāne parantapa

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत ।
शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत

evamuktastu gāṅgeyastadyuktaṃ pratyabhāṣata |
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ piturarthāya bhārata

इदं वचनमाधत्स्व नास्ति वक्तास्य मत्समः ।
अन्यो जातो न जनिता न च कश्चन संप्रति

idaṃ vacanamādhatsva nāsti vaktāsya matsamaḥ |
anyo jāto na janitā na ca kaścana saṃprati

एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे ।
योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति

evametatkariṣyāmi yathā tvamanubhāṣase |
yo'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati

इत्युक्तः पुनरेव स्म तं दाशः प्रत्यभाषत ।
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ

ityuktaḥ punareva sma taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata |
cikīrṣurduṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha

त्वमेव नाथः संप्राप्तः शान्तनोरमितद्युते ।
कन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः

tvameva nāthaḥ saṃprāptaḥ śāntanoramitadyute |
kanyāyāścaiva dharmātmanprabhurdānāya ceśvaraḥ

इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मे ।
कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिन्दम

idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me |
kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmyahamarindama

यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण ।
राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत्

yattvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa |
rājamadhye pratijñātamanurūpaṃ tavaiva tat

नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन ।
तवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान्

nānyathā tanmahābāho saṃśayo'tra na kaścana |
tavāpatyaṃ bhavedyattu tatra naḥ saṃśayo mahān

तस्यैतन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः ।
प्रत्यजानात्तदा राजन्पितुः प्रियचिकीर्षया

tasyaitanmatamājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ |
pratyajānāttadā rājanpituḥ priyacikīrṣayā

उच्चैश्श्रवः समाधत्स्व प्रतिज्ञां जनसंसदि ।
ऋषयो वाथ वा देवा भूतान्यन्तर्हितानि च

uccaiśśravaḥ samādhatsva pratijñāṃ janasaṃsadi |
ṛṣayo vātha vā devā bhūtānyantarhitāni ca

यानि यानीह शृण्वन्तु नास्ति वक्तास्य मत्समः ।
दाशराज निबोधेदं वचनं मे नृपोत्तम

yāni yānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ |
dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama

शृण्वतां भूमिपालानां यद्ब्रवीमि पितुः कृते ।
राज्यं तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपाः

śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yadbravīmi pituḥ kṛte |
rājyaṃ tāvatpūrvameva mayā tyaktaṃ narādhipāḥ

अपत्यहेतोरपि च करिष्येऽद्य विनिश्चयम् ।
अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति

apatyahetorapi ca kariṣye'dya viniścayam |
adyaprabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati

अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि ।
न हि जन्मप्रभृत्युक्तं मया किंचिदिहानृतम्

aputrasyāpi me lokā bhaviṣyantyakṣayā divi |
na hi janmaprabhṛtyuktaṃ mayā kiṃcidihānṛtam

यावत्प्राणा ध्रियन्ते वै मम देहं समाश्रिताः ।
तावन्न जनयिष्यामि पित्रे कन्यां प्रयच्छ मे

yāvatprāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ |
tāvanna janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me

परित्यजाम्यहं राज्यं मैथुनं चापि सर्वशः ।
ऊर्ध्वरेता भविष्यामि दाश सत्यं ब्रवीमि ते

parityajāmyahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ |
ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत

tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
dadānītyeva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata

ततोन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सर्षिगणास्तदा ।
तद्दृष्टा दुष्करं कर्म प्रशशंसुश्च पार्थिवाः

tatontarikṣe'psaraso devāḥ sarṣigaṇāstadā |
taddṛṣṭā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuśca pārthivāḥ

अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ।
ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम्

abhyavarṣanta kusumairbhīṣmo'yamiti cābruvan |
tataḥ sa piturarthāya tāmuvāca yaśasvinīm

अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति ।
एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीं

adhiroha rathaṃ mātargacchāvaḥ svagṛhāniti |
evamuktvā tu bhīṣmastāṃ rathamāropya bhāminīṃ

आगम्य हास्तिनपुरं शान्तनोः संन्यवेदयत् ।
तस्य तद्दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नाराधिपाः

āgamya hāstinapuraṃ śāntanoḥ saṃnyavedayat |
tasya tadduṣkaraṃ karma praśaśaṃsurnārādhipāḥ

समेताश्च पृथक्चैव भीष्मोयमिति चाब्रुवन् ।
तच्छ्रुत्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शान्तनुः

sametāśca pṛthakcaiva bhīṣmoyamiti cābruvan |
tacchrutvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śāntanuḥ

बभूव दुःखितो राजा चिररात्राय भारत ।
स तेन कर्मणा सूनोः प्रीतस्तस्मै वरं ददौ

babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata |
sa tena karmaṇā sūnoḥ prītastasmai varaṃ dadau

स्वच्छन्दमरणं तुष्टो ददौ तस्मै महात्मने ।
न ते मृत्युः प्रभविता यावज्जीवितुमिच्छसि

svacchandamaraṇaṃ tuṣṭo dadau tasmai mahātmane |
na te mṛtyuḥ prabhavitā yāvajjīvitumicchasi

त्वत्तो ह्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविताऽनघ

tvatto hyanujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitā'nagha