अध्याय 8: क्रिया का अधिकारी और अपना जीवित श्राद्ध

स्वामिन्कस्याधिकारोऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके ।
क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे

svāminkasyādhikāro'tra sarva evaurdhvadehike |
kriyāḥ katividhāḥ proktā vadaitatsarvameva me

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः ।
सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः

putraḥ pautraḥ prapautro vā tadbhrātā bhrātṛsantatiḥ |
sapiṇḍasantatirvāpi kriyārhāḥ khaga jñātayaḥ

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः ।
कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग

teṣāmabhāve sarveṣāṃ samānodakasantatiḥ |
kuladvaye'pi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyāḥ khaga

इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः ।
पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः

icchayocchinnabandhaśca kārayedavanīpatiḥ |
pūrvāḥ kriyā madhyamāśca tathā caivottarāḥ kriyāḥ

प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः ।
श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे

pratisaṃvatsaraṃ pakṣinnekoddiṣṭavidhānataḥ |
śrāddhaṃ tatra prakartavyaṃ phalaṃ tasya śṛṇuṣva me

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् ।
विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून्

brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān |
viśvedevānpitṛ gaṇānvayāṃsi manujānpaśūn

सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् ।
श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्

sarīsṛpānmātṛgaṇānyaccānyadbhūtasaṃjñitam |
śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvanprīṇayatyakhilaṃ jagat

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा ।
अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः

te tṛptāstarpayantyenaṃ putradāradhanaistathā |
adhikāraḥ kriyābhedaḥ samāsātte nirūpitaḥ

उक्तेष्वेकोऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम ।
कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता

ukteṣveko'pi cenna syādadhikārī surottama |
kartavyaṃ kiṃ tadā viṣṇo puruṣeṇa vijānatā

अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः ।
जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः

adhikāro yadā nāsti yadi nāsti ca niścayaḥ |
jīvite sati jīvāya dadyācchrāddhaṃsvayaṃ naraḥ

कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः ।
कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत्

kṛtopavāsaḥ susnātaḥ kṛṣṇāsaṅgaḥ samāhitaḥ |
kartāramatha bhoktāraṃ viṣṇuṃ sarveśvaraṃ yajet

सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः ।
निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः

sadakṣiṇāśca satilāstistraśca jaladhenavaḥ |
nivedayetpitṛbhyaśca svadheti susamāhitaḥ

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् ।
सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन्

agnaye kavyavāhanāya svadhā nama iti smaran |
somāyatvā pitṛmate svadhā nama iti smaran

दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् ।
यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन्

dakṣiṇena tu dadyācca tṛtīyāṃ dakṣiṇāyutām |
yamāyāṅgirase cātha svadhā nama iti smaran

तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् ।
प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत्

tayormadhye tu niḥ kṣipya viprānsaṃmantrya bho jayet |
prathamāmuttare nyasya dvitīyāṃ dakṣiṇe nyaset

मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् ।
आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच

madhye tṛtīyāṃ vinyasya paścādāvāhanādikam |
āvāhanādinā pūrvaṃ viśvedevānprapūjyaca

वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः ।
सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत्

vasubhyastvāmahaṃ vipra rudrebhyastvāmahaṃ tataḥ |
sūryebhyastvāmahaṃ vipra bhojayāmīti tānvadet

आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् ।
साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु

āvāhanādikaṃ śeṣaṃ kuryācca pitṛśeṣavat |
sāmyāṃ dhenuṃ tato dadyādvasūddeśaṃ dvijāya tu

आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु ।
विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत्

āgneyyāṃ cātha raudrāya yāmyāṃ sūryadvijāya tu |
viśvebhyaścātha devebhyastilapātraṃ nivedayet

स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् ।
विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम्

svastītyeva tathākṣayyaṃ jalaṃ dattvātha tāndvijān |
visarjayetsmaranviṣṇuṃ devamaṣṭākṣaraṃ vibhum

ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् ।
चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम्

tataḥ kāmaṃ kuleśānīṃ śivaṃ nārāyaṇaṃ smaret |
caturdaśyāṃ tato gacchedyathāprāptāṃ saridvarām

वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् ।
दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम्

vastrāṇi lohakhaṇḍāni jitaṃ ta iti saṃjapan |
dakṣiṇābhimukho vahniṃ jvālayettatra ca svayam

पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् ।
हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि

pañcāśatā kuśairbrāhmīṃ kṛtvā pratikṛtiṃ dahet |
hutvā śmāśānikaṃ homaṃ pūrṇāhutyantameva hi

निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् ।
हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम्

niragrimatha vā bhūmiṃ yamaṃ rudrañca saṃsmaret |
hutvā prādhānike sthāne paścādāvāhayecca tam

श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः ।
तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम्

śrapayeccāparaṃ vahnau mudgamiśraṃ caruṃ tataḥ |
tilataṇḍulamiśrañca dvitīyaṃ sapavitrakam

ओं पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् ।
ओं यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम्

oṃ pṛthivyai namastubhyamiti caikaṃ nivedayet |
oṃ yamāya namaśceti dvitīyaṃ tadanantaram

ओं नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः ।
ततो दीप्ते समिद्धेऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे

oṃ namaścātha rudrāya śmāśānapataye namaḥ |
tato dīpte samiddhe'gnau bhūmau prakṛtidāruṇe

सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च

saptabhyo yamasaṃjñebhyo dadyātsapta jalāñjalīn |
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca

वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च ।
स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा

vaivasvatāya kālāya sarvaprāṇaharāya ca |
svadhākāranamaskārapraṇavaiḥ saha saptadhā

अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् ।
प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान्

amukāmukagautraitattubhyamastu tilodakam |
pradadyāddaśa piṇḍāṃstu arghapuṣpasamanvitān

धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः ।
दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत्

dhūpo dīpo balirgandhaḥ sarveṣāmastu cākṣayaḥ |
daśa piṇḍāṃstu dāndattvā viṣṇoḥ saumyaṃ mukhaṃ smaret

कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः ।
आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु

kuryācca māsikaṃ māsi sapiṇḍīkaraṇaṃ tataḥ |
āśaucānte tataḥ kuryādātmano vā marasya tu

कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग

kuryādasthiratāṃ jñātvā śaktyārogyadhanāyuṣam |
etatte sarvamākhyātaṃ jīvacchrāddhaṃ mayā khaga