अध्याय 6: वसिष्ठ राजा वीरवाहन को वृषोत्सर्ग बताते हैं

अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च ।
अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि

api sādhanayuktasya tīrthadānaratasya ca |
akṛte tu vṛṣotsarge paralokagatirna hi

तस्मात्कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् ।
किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे

tasmātkṛṣṇa vṛṣotsargaḥ kartavya iti me śrutam |
kiṃ phalaṃ vṛṣayajñasya purā kena kṛto hare

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः ।
को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद

anaḍvān kīdṛśaḥ proktaḥ kasmin kāle viśeṣataḥ |
ko vidhistasya nirdiṣṭaḥ sarvaṃ me kṛpayā vada

इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर ।
ब्रह्मपुत्रेण यत्प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम्

itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ pravakṣyāmi khageśvara |
brahmaputreṇa yatproktaṃ rājānaṃ vīravāhanam

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः ।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत्

virādhanagare rājā vīravāhananāmakaḥ |
dharmātmā satyasandhaśca vadānyo vipratuṣṭikṛt

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः ।
किञ्चित्प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ

sa kadācidvanaṃ vīro mahātmākheṭakaṃ gataḥ |
kiñcitpraṣṭumanāstārkṣya vasiṣṭhasyāśramaṃ yayau

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः ।
पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि

namaskṛtya muniṃ tatra kṛtāsanaparigrahaḥ |
paśrayāvanato rājā papraccha ṛṣisaṃsadi

मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः ।
यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि

mune mayā kṛto dharmo yathāśakti prayatnataḥ |
yamasya śāsanaṃ śrutvā bibhemi nitarāṃ hṛdi

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् ।
न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे

yamañca yamadūtāṃśca nirayān ghoradarśanān |
na paśyāmi mahābhāga tathā vada dayānidhe

धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः ।
सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः

dharmā bahuvidhā rājan varṇyante śāstrakovidaiḥ |
sūkṣmatvānna vijānanti karmamārgavimohitāḥ

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः ।
धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः

dānaṃ tīrthaṃ tapo yajñāḥ saṃnyāsaḥ paitṛko mahaḥ |
dharmeṣu gṛhyamāṇeṣu vṛṣotsargo viśeṣitaḥ

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet |
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ।
नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा

brahmahatyādipāpāni jñānājñānakṛtāni ca |
nīlodvāhena śudhyettu samudraplavanena vā

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः ।
प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत्

ekādaśāhe rājendra yasya notsūjyate vṛṣaḥ |
pretatvaṃ niścalaṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaistu kiṃ bhavet

यथाकथञ्चित्कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तनेऽथ वा ।
वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग

yathākathañcitkartavyastīrthe vā pattane'tha vā |
vṛṣayajñaiḥ pramucyate nānyathā sādhanaiḥ khaga

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् ।
गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः

vṛṣabhaṃ pañcakalyāṇaṃ yuvānaṃ kṛṣṇakaṃbalam |
goyūthamadhye nitarāṃ vicarantaṃ vidhānataḥ

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग ।
विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत्

catasṛbhirvatsakābhirdvābhyāñcaivaikayā khaga |
vivāhya maṅgaladravyairmantravattaṃ samutsṛjet

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः ।
कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु

iha ratīti ṣaḍṛgbhirhemaṃ kuryādvibhāvasoḥ |
kārtikyāṃ māghavaiśākhyāṃ saṃkrame pātaparvasu

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते ।
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

tīrthe pitryekṣayāhe ca viśeṣeṇa praśasyate |
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते ।
श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते

pītaḥ khuraviṣāṇeṣu sa nīlo vṛṣa ucyate |
śvetavarṇo bhavedvipro lohitaḥ kṣattra ucyate

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः ।
यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु

pītavarṇo bhavedvaiśyaḥ śūdraḥ kṛṣṇaḥ smṛto budhaiḥ |
yathāvarṇaṃ samuddiṣṭo varṇeṣu brāhmaṇādiṣu

अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते ।
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

atha vā raktavarṇastu sarveṣāmeva śasyate |
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति ।
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः

āśāsate sutaṃ jātaṃ vṛṣotsargaṃ kariṣyati |
dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandadāyakaḥ

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ।
गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर

aṣṭamūrteradhiṣṭhānamataḥ śāntiṃ prayaccha me |
gaṅgāyamunayoḥ peyamantarvedi tṛṇaṃ cara

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष ।
दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम्

dharmarājasya purato vācyaṃ me sukṛtaṃ vṛṣa |
dakṣiṇāṃse triśūlāṅkaṃ vāmorau cakracihnitam

इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत्

iti saṃprārthya vṛṣabhaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ |
vṛṣaṃ tatsatarīyuktaṃ pūjayitvā samutsṛjet

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर ।
बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव

tasmādrājan vidhānena vṛṣotsargaṃ samācara |
bahusādhanayuktasya nānyathā sadgatistava

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप ।
ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः

āsīttretāyuge pūrvaṃ videhanagare nṛpa |
brāhmaṇo dharmavatseti svakarmanirataḥ sudhīḥ

विष्णुभक्तोऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् ।
पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ

viṣṇubhakto'titejasvī yathālābhena tuṣṭikṛt |
pitṛparvaṇi saṃprāpte kuśāryo kānanaṃ yayau

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् ।
सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः

aṭannitastatastatra cinvan kuśapalāśakam |
sahasopetya puruṣāścātvāraścārudarśanāḥ

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा ।
बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम्

vibhrāntamanasaṃ gṛhya pratyagjagmurvihāyasā |
bahuvṛkṣasamākīrṇaṃ giridurgabhayānakam

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् ।
स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम्

vanādvanāntaraṃ ninyurnadīnadasamākulam |
sa tatra nagaraṃ rājan dadarśa bahuvistaram

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् ।
चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम्

gopuradvāraracitaṃ saudhaprāsādamaṇḍitam |
catvarāpaṇapaṇyādinaranārīsamākulam

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् ।
कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः

tūryadvandvābhinirghoṣavīṇāpaṭahanāditam |
kāṃścitkṣudhārditāndīnānmalinānvigataujasaḥ

ततोऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् ।
अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान्

tato'tituṣṭānmalinānvastrakhaṇḍasamāvṛtān |
agrato hṛṣṭapuṣṭāṃśca svarṇavastropaśobhitān

ततोऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितोऽभवत् ।
किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः

tato'pi surasaṃkāśānsa dṛṣṭvā vismito'bhavat |
kiṃ svapna uta māyā vai madīyo mānaso bhramaḥ

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् ।
सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे

sandihānaṃ dvijaṃ ninyuḥ puruṣā rājasannidhim |
sataddadarśa viprastu svarṇaprāsādamandire

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् ।
तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम्

siṃhāsanaṃmahādivyaṃ chatracāmaravījitam |
tatropa viṣṭaṃ rājānaṃ kirīṭakanakojjvalam

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः ।
राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः

mahatyā ca śriyā yuktaṃ stūyamānaṃ suvandibhiḥ |
rājāpi dṛṣṭvā taṃ vipraṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः ।
सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा

pūjayāmāsa vidhivanmadhuparkāsa nādibhiḥ |
santuṣṭamanasaṃ devamastauṣītparayā mudā

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो ।
विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः

adya me saphalaṃ janma pāvitañca kulaṃ prabho |
viṣṇubhaktasya dharmasya yatte dṛggocaraṃ gataḥ

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः ।
यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम्

natvā stutvā bahuvidhamuvācānuvasannṛpaḥ |
yataḥ samāgato devaḥ punastatraiva nīyatām

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः ।
(ब्राह्मण उवाच)
कोऽयं देश कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः

iti śrutvā vaco rājñaḥ papraccha dvijapuṅgavaḥ |
(brāhmaṇa uvāca)
ko'yaṃ deśa kuto lokā uttamā madhyamādhamāḥ

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः ।
किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते

kena puṇyena tu bhavānpārameṣṭyavibhūṣitaḥ |
kimarthamahamānītaḥ punastatraiva nīyate

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा ।
(राजोवाच)
स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा

apūrvamiva paśyāmi sarvaṃ svapnagato yathā |
(rājovāca)
svadharmanirato yastu haribhaktirataḥ sadā

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः ।
तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित्

virakta indriyārthebhyaḥ sa me pūjyo na saṃśayaḥ |
tīrthayātrāparo nityaṃ vṛṣotsargaviśeṣavit

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् ।
दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप

satyadānaparo yastu sa namasyo divaukasām |
darśanārthamihānītaḥ pūjārhaśca parantapa

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् ।
इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः

anugṛhāṇa māṃ deva kṣamasva mama sāhasam |
ityuktvā darśayāmāsa mantriṇāṃ saṃjñayā bhruvaḥ

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् ।
सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च

vadiṣyati samagraṃ te svayaṃ vaktuṃ na sāmpratam |
sāmantaḥ sarvavedajño jñātvā hārdaṃ nṛpasya ca

पूर्वजन्मनि वैश्योऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः ।
विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते

pūrvajanmani vaiśyo'yaṃ viśvambhara iti śrutaḥ |
virādhanagare vipra dvijadevavibhūṣite

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः ।
गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः

vaiśyavṛttyā sadā jīvankuṭumbaparipālakaḥ |
gavāṃ śuśrūṣako nityaṃ brāhmaṇānāñca pūjakaḥ

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः ।
गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया

pātradānaparo nityamātitheyāgnisevakaḥ |
gārhasthyaṃ vidhivaccakre bhāryayā satyamedhayā

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः ।
कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः

smārtena lokānajayacchrautena ta havirbhujaḥ |
kadācidbandhubhiḥ sākaṃ kṛtvā tīrthāni bhūriśaḥ

यावदायाति सदनं दृष्टवांल्लोमशं पथि ।
दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम्

yāvadāyāti sadanaṃ dṛṣṭavāṃllomaśaṃ pathi |
daṇḍavatpraṇipatyāśu kṛtāñjalipuṭaṃ sthitam

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः ।
(ऋषिरुवाच)
कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः

papraccha vinayopetaṃ karuṇāvārivāridhiḥ |
(ṛṣiruvāca)
kuta āgamyate sādho brāhmaṇairbandhubhiryutaḥ

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम ।
(विश्वम्भर उवाच)
शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम्

dṛṣṭvā tvāṃ dharmanilayaṃ praklinnaṃ mānasaṃ mama |
(viśvambhara uvāca)
śīryamāṇaṃ śarīraṃ hi jñātvā mṛtyuṃ puraḥ sthitam

भार्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः ।
कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु

bhāryayā dharmacāriṇyā tīrthayātrāṃ vinirgataḥ |
kṛtvā tīrthāni vidhivadviśrāṇya vipulaṃ vasu

यावद्व्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः ।
(लोमश उवाच)
तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे

yāvadvrajāmyahaṃ veśma bhavān dṛṣṭipathaṃ gataḥ |
(lomaśa uvāca)
tīrthāni santi bhūrīṇi varṣai'smin bhārate śubhe

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद ।
(वैश्य उवाच)
गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती

yattvayā hyupacīrṇāni tāni sarvāṇi me vada |
(vaiśya uvāca)
gaṅgā ca sūrya tanayā mahāpuṇyā sarasvatī

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः ।
तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः

daśāśvamedhairayajadyatra brahmā sureśvaraḥ |
tīrtharājastataḥ kāśī mahādevo dayānidhiḥ

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् ।
पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी

mṛtānāṃ yatra jantūnāṃ karṇe japati tārakam |
pulahasyāśramaṃ puṇyaṃ phalgutīrthañca gaṇḍakī

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् ।
गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम्

cakratīrthaṃ naimiṣañca śivatīrthamanantakam |
gopratārakanāgeśamayodhyābindusaṃjñitam

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः ।
आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः

yatrāsta muktidaḥ sākṣādrāmo rājīvalocanaḥ |
āgneyaṃ vāyukauberaṃ kaumāraṃ bhūruhāṃ punaḥ

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः ।
पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम्

saukaraṃ mathurā yatra nityaṃ sannihato hariḥ |
puṣkaraṃ satyatīrthañca jvālatīrthaṃ dineśvaram

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती ।
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका

indratīrthaṃ kurukṣetraṃ yatra prācī sarasvatī |
tāpī payoṣṇī nirvindhyā malayaḥ kṛṣṇaveṇikā

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् ।
द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः

godāvarī daṇḍakañca tāmracūḍaṃ sadodakam |
dyāvābhūmīśvaraṃ dṛṣṭvā śrīśailaḥ parvateśvaraḥ

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने ।
वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः

asaṃkhyaliṅgatīrthāni yatra santi sadā mune |
veṅkaṭādrau mahātejāḥ śrīraṅgākhyaḥ svayaṃ hariḥ

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी ।
चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ

veṅkaṭī nāma tatraiva devī mahiṣamardinī |
candratīrthaṃ bhadravaṭaḥ kāverīkuṭilācalau

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः ।
वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः

avaṭodā tāmraparṇo trikṛṭaḥ kollako giriḥ |
vāsiṣṭhaṃ brahmatīrthañca jñānatīrthaṃ mahodadhiḥ

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः ।
भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम्

hṛṣīkeśaṃ virājañca viśālaṃ nīlaparvataḥ |
bhīmakūṭaḥ śvetagirī rudratīrthamumāvanam

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् ।
वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम्

avāpa girijā devī tapasā yatra śaṅkaram |
vāruṇaṃ sūryatīrthañca haṃsatīrthaṃ mahodayam

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः ।
असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः

nimajjya yatra kākolā rājahaṃsatvamāyayuḥ |
asuro yatra devatvamavāpa snānamātrataḥ

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः ।
नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः

viśvarūpaṃ vanditīrthaṃ ratneśaḥ kuhakācalaḥ |
naranārāyaṇaṃ dṛṣṭvā mucyate pāpakoṭibhiḥ

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् ।
नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम्

sarasvatīdṛṣadvatyau narmadā śarmadā nṛṇām |
nīlakaṇṭhaṃ mahākālaṃ puṇyaṃ cāmarakaṇṭakam

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् ।
गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम्

candrabhāgā vetravatī vīrabhadraṃ gaṇeśvaram |
gokarṇaṃ bilvatīrthañca karmakuṇḍaṃ satārakam

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् ।
अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव

snānamātreṇa yatrāśu mucyate karmabandhanāt |
anyānyapi ca tīrthāni kṛtāni kṛpayā tava

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः ।
एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवोऽन्यतः

utpadyate śubhā buddhiḥ sādhūnāṃ yadanugrahaḥ |
ekataḥ sarvatīrthāni karuṇāḥ sādhavo'nyataḥ

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः ।
त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः

anugrahāya bhūtānāṃ caranti caritavratāḥ |
tvaṃ guruḥ sarvarṇānāṃ vidyayā vayasādhikaḥ

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् ।
किं कुर्यां कं नु पृच्छेऽहं मनो मेऽतिचलं मुने

ataḥ pṛcchāmyahaṃ kiñcidādhibhūtaṃ cirantanam |
kiṃ kuryāṃ kaṃ nu pṛcche'haṃ mano me'ticalaṃ mune

निःस्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् ।
मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत्

niḥspṛhaṃ brahmaviṣaye viṣayeṣvatilālasam |
manāgapi na sahate virahaṃ timiraṃ bruvat

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम् ।
शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर

mohitaṃ vividhairbhāvaiḥ karmaṇāṃ kṣetramuttamam |
śāntiṃ yathā samāyāti sampannamiva bhūsura

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद ।
(ऋषिरुवाच)
मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः

vivekapravaṇaṃ śuddhaṃ yathā syātkṛpayā vada |
(ṛṣiruvāca)
manastu prabalaṃ nityaṃ savikāraṃ svabhāvataḥ

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः ।
तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः

vaśaṃ nayanti kariṇaṃ pramattamapi hastipāḥ |
tathāpi sādhusaṅgatyā sādhanairapyatandritaḥ

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् ।
इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम्

tīvreṇa bhaktiyogena vicāreṇa vaśaṃ nayet |
itihāsaṃ pravakṣyāmi tava pratyayakārakam

नारदोऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः ।
(नारद उवाच)
कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने

nārado'kathayanmahyaṃ svavṛttagatajanmanaḥ |
(nārada uvāca)
kasyaciddvijamukhyasya dāsīputtraḥ purā mune

शिक्षितो बालभावेऽपि पाठितो नितरामहम् ।
तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम्

śikṣito bālabhāve'pi pāṭhito nitarāmaham |
tatrāpi saṅgatirjātā mahatāṃ puṇyakarmaṇām

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः ।
शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च

prāvṛṭkāle mama gṛhe sthitānāṃ bhāgyayogataḥ |
śuśrūṣaṇānuvṛttyā ca praśrayeṇa damena ca

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् ।
मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी

santoṣaṃ paramaṃ prāpya kṛpayā tvidamabruvan |
manīṣā nirmalā yena jātā mama śubhārthinī

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् ।
(मुनय ऊचुः)
शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक

yayā viṣṇumayaṃ sarvamtmanyeva dadṛśivān |
(munaya ūcuḥ)
śṛṇu vatsa pravakṣyā mo hitāya tava bālaka

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् ।
देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः

yena vai dhriyamāṇena ihāmutra sukhaṃ bhavet |
devatiryaṅmanuṣyāśca saṃsāre vividhā janāḥ

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान् ।
देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम्

nibaddhāḥ karmapaśaiste bhuñjan bhogān pṛthagvidhān |
devatvaṃ yāti sattvena rajasā ca manuṣyatām

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतोऽबुधः ।
मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः

tiryaktvaṃ tamasā janturvāsanānugato'budhaḥ |
māturlabdhvā punarjanma mriyate ca punaḥ punaḥ

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि ।
मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः

evaṃ gatvā hyasaṃkhyātā yonīstāḥ karmabhūrapi |
mānuṣyaṃ durlabhaṃ labdhvā kadāciddaivayogataḥ

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते ।
रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम्

anugraheṇa mahatāṃ hariṃ jñātvā vimucyate |
rogagrāhaṃ mohajālamapāraṃ bhavasāgaram

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद्रामस्मरणं विना ।
नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित्

na paśyāmi titīrṣoranyadrāmasmaraṇaṃ vinā |
navanīyaṃ yathā dadhno jyotiḥ kāṣṭhādapi kvacit

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् ।
आत्मा नित्योऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान्

manthanaiḥ sādhanairevaṃ paraṃ jñātvā sukhī bhavet |
ātmā nityo'vyayaḥ satyaḥ sarvagaḥ sarvabhṛnmahān

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः ।
सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः

aprameyaḥ svayañjyotiragrāhyo manasāpi yaḥ |
saccidānandarūpo'sau sarvaprāṇihṛdi sthitaḥ

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् ।
आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा

vinaśyatsvapi bhāveṣu na vinaśyati karhicit |
ākāśaḥ sarvabhūteṣu sthitastejojale tathā

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः ।
भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च

ātmā sarvatra nirlepaḥ pārthiveṣu yathānilaḥ |
bhaktānukampī bhagavān sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते ।
एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि

āvirbhavati lokeṣuguṇīvājñaiḥ pratīyate |
evaṃvivekatvayā yo buddhyā saṃśīlayeddhṛdi

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः ।
ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः

bhaktiyogena santuṣṭa ātmānaṃ darśayedajaḥ |
tataḥ kṛtārtho bhavati sadā sarvatra niḥ spṛhaḥ

अतोऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे ।
चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः

ato'haṅkāramutsṛjya sānubandhe kalevare |
caredasaṃgo lokeṣu svapnaprāyeṣu nirmamaḥ

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता ।
क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे

kva svapne niyataṃ dhairyamindrajāle kva satyatā |
kva nityatā śaranmeghe kva vā satyaṃ kalevare

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् ।
ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

avidyākarmajanitaṃ dṛśyamānaṃ carā caram |
jñātvācāravaśī yogī tataḥ siddhimavāpsyasi

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः ।
सोऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम्

ityuktvā te gatāḥ sarve sādhavo dīnavatsalāḥ |
so'haṃ taduktamārgeṇa tathaivācaramanvaham

ततोऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् ।
ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम्

tato'cireṇātmanīdaṃ dṛṣṭavānahamadbhutam |
jyotirmayaṃ sadānandaṃ śaracchītāṃśunirmalam

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् ।
अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि

niṣicya sukhasandohairmāṃ kṛtvādhikasaspṛham |
antarhitaṃ mahatejo yathā saudāminī divi

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् ।
काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम्

bhaktyā tadeva manasi bhāvayannahamadbhutam |
kāle kalevaraṃ tyaktvā gatavān harimavyayam

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मेऽभवज्जनिः ।
अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः

tasyecchayā punarbrahman brahmaṇo me'bhavajjaniḥ |
anugrahādbhagavatastriṣu lokeṣu niḥ spṛhaḥ

आपीडयन्मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् ।
इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः

āpīḍayanmuhurvoṇāṃ gāyamānaścarāmyaham |
ityuktvā me svānubhavaṃ yayau yādṛcchiko muniḥ

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् ।
अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः

mamāpi paramāścaryaṃ santoṣaśca mahānabhūt |
ataste sādhusaṅgatyā bhaktyā ca paramātmanaḥ

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति ।
अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे

viśuddhaṃ nirmalaṃ śāntaṃ mano nirvṛtimeṣyati |
anekajanmajanitaṃ pātakaṃ sādhusaṃgame

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा ।
(वैश्य उवाच)
पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत्

kṣipraṃ naśyati dharmajña jalānāṃ śarado yathā |
(vaiśya uvāca)
pītvā te vākyapīyūṣaṃ svāntaṃ me śāntimāgamat

सर्वतीर्थफलं मेऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः

sarvatīrthaphalaṃ me'dhya sañjātaṃ tava darśanāt |
iti śrutvā vacastasya provāca ṛpisattamaḥ

हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः ।
यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम्

hitāya tava rājendra trivargaphalamicchataḥ |
yattvayā sukṛtaṃ bhūrivṛṣotsargaṃ vinā kṛtam

मन्येऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा ।
वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं न महीतले

manye'kiñcatkaraṃ sarvaṃ nīhārasalilaṃ yathā |
vṛṣotsargasamaṃ kiñcitsādhanaṃ na mahītale

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम् ।
वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः

anāyāsena gacchanti gatiṃ te puṇyakarmaṇām |
vṛṣotsargaḥ kṛto yena aśvamedhasya yājakaḥ

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ ।
अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च

ubhau samau mayā dṛṣṭau divyau tau śakrasannidhau |
atastvaṃ puṣkaraṃ gatvā vṛṣotsargaṃ vidhāya ca

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् ।
(विपश्चिदुवाच)
ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे

tato yāhi gṛhaṃ sādho yena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet |
(vipaściduvāca)
tataḥ sa punarāgatya kārtikyāṃ puṣkare vare

वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः ।
चकार विधिवत्सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः

varāharūpī bhagavān yatrāste yajñapūrakaḥ |
cakāra vidhivatsarvaṃ yudkamṛṣisattamaiḥ

गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः ।
ततोऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम्

gatāni bahutīrthāni tato lomaśasaṃgatiḥ |
tato'dhikataraṃ jātaṃ puṇyaṃ nīlavivāhajam

सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः ।
तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः

sabhuktvā viṣayān divyān vimānavaramāśritaḥ |
tena rājakule janma vīrasenasya dharmataḥ

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम् ।
प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः

vīrapañcānanākhyātañcaturvargaikasādhakam |
prakurvato vṛṣotsargaṃ tatra ye paricārakāḥ

दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः ।
सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः

divyarūpābhavan spṛṣṭā gopucchodakaśīkaraiḥ |
surūpāḥ puṣṭavapuṣaḥ paśyanto dūrasaṃsthitāḥ

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः ।
दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः

tato dūratarā ye ca dṛśyante malinā janāḥ |
durbhagā malinā rūkṣāḥ kṛśā vigatavāsasaḥ

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते ।
सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः

vṛṣayajñamapaśyanto ye cāsūyāṃ prakurvate |
sarvaṃ niveditaṃ rājñaścaritaṃ pūrvajanmanaḥ

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत्पराशरात् ।
अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि

dharmyaṃ vicitramākhyānaṃ śrutaṃ me yatparāśarāt |
atastvaṃ svagṛhaṃ gaccha kṛpāṃ kṛtvā mamopari

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः ।
गृहं जगाम विप्रोऽसौ प्रापितो राजसेवकैः

śrutvā vipaścidvākyaṃ sa vismayaṃ paramaṃ gataḥ |
gṛhaṃ jagāma vipro'sau prāpito rājasevakaiḥ

तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम् ।
समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि

tasmādrājan vṛṣotsargaṃ variṣṭhaṃ sarvakarmaṇām |
samācara vidhānena yadi bhīto yamādapi

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं नदिवः परम् ।
मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम

vṛṣotsargasamaṃ kiñcitsādhanaṃ nadivaḥ param |
mayā dharmarahasyaṃ te kathitaṃ rājasattama

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि ।
वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम्

patiputravatī nārī bharturagre mṛtā yadi |
vṛṣotsargaṃ na kurvīta gāṃ dadyācca payasviḥ nīm

श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः ।
चकार विधिवत्सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग

śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya rājā madhupurīṃ gataḥ |
cakāra vidhivatsarvaṃ vṛṣotsargamahaṃ khaga

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत ।
कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः

gṛhaṃ gatvā sa ātmānaṃ kṛtakṛtyamamanyata |
kālena nidhanaṃ prāpto nīto vaivasvatānugaiḥ

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि ।
श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत

sa kālanagaraṃ hitvā gato dūrataraṃ pathi |
śrāddhadevapuraṃ kutretyevaṃ dūtānapṛcchata

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये ।
यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः

pāpino yatra pātyante yāmyai pāpaviśuddhaye |
yatra devaḥ sa dharmādharmavicetanaḥ

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः ।
अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात्

gataṃ pāpapuraṃ tattu na draṣṭavyaṃ bhavādṛśaiḥ |
agre dṛṣṭvā dharmarājamūcuste paramādarāt

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः ।
आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः

divyarūpastadā devo devagandharvasaṃyutaḥ |
ātmānaṃ darśayā māsa tasya rājño mahātmanaḥ

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः ।
तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः

praṇamya daṇḍavadrājā kṛtāñjaliḥ puraḥ sthitaḥ |
tuṣṭāva bahudhā devaṃ harṣapuritamānasaḥ

धर्मराजोऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह ।
नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः

dharmarājo'pi rājānaṃ praśasyedamuvāca ha |
nīyatāṃ devalokāya yatra bhogāḥ supuṣkalāḥ

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् ।
न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो

tadvīravāhanaḥ śrutvā papracchasamavartinam |
na jāne kena puṇyena svargaṃ nayasi māṃ vibho

त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः ।
मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात्किल

tvayā kṛtāni puṇyāni dānaṃ yajñāḥ savistarāḥ |
mathurāyāṃ vṛṣotsargo vasiṣṭhavacanātkila

धर्मः स्वल्पोऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः ।
द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्

dharmaḥ svalpo'pi nṛpate yadi samyagupāsitaḥ |
dvijadevaprasādena sa yāti bahuvistaram

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ ।
वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह

ityuktvā yamunābhrātā kṣaṇādantardhimāyayau |
vīrabāhurdivaṃ gatvā devaiḥ saha mumoda ha

मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः ।
प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते

mayā te kathitaṃ pakṣin vṛṣayajñaḥ suvistaraḥ |
prāṇināṃ karmanirhāraṃ śrutvā pāpaiḥ pramucyate