अध्याय 33: यमलोक का मार्ग और यम की पुरी

उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके ।
यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः

utpattilakṣaṇaṃ jantoḥ kathitaṃ mayi puttrake |
yamalokaḥ kiyanmātrastrailokye sacarācare |
vistaraṃ tasya me brūhi adhvā caiva kiyān smṛtaḥ

कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा ।
गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः

kaiśca pāpaiḥ kṛtairdeva kena vā śubhakarmaṇā |
gacchanti mānavāstatra kathayasva viśeṣataḥ

षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च

ṣaṭaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ |
yamalokasya cādhvānamantarā mānuṣasya ca

ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः ।
तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः

dhmātatāmramivātapto jvaladdurgo mahāpathaḥ |
tatra gacchanti pāpiṣṭhā mānavā mūḍhacetasaḥ

कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः ।
तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः

kaṇṭakāśca sutīkṣṇā vai vividhā ghoradarśanāḥ |
taistuvālukṣitirvyāptā hutāśaśca tatholbaṇaḥ

वृक्षच्छाया न तत्रास्ति यत्र विश्रमते नरः ।
गृहीतः कालपाशैश्च कृतैः कर्मभिरुल्बणैः

vṛkṣacchāyā na tatrāsti yatra viśramate naraḥ |
gṛhītaḥ kālapāśaiśca kṛtaiḥ karmabhirulbaṇaiḥ

तस्मिन्मार्गे न चान्नाद्यं येन प्राणान् प्रपोषयेत् ।
न जलं दृश्यते तत्र तृषा येन विलीयते

tasminmārge na cānnādyaṃ yena prāṇān prapoṣayet |
na jalaṃ dṛśyate tatra tṛṣā yena vilīyate

क्षुधया पीडितो याति तृष्णया च महापथे ।
शीतेन कम्पते क्वापि यममार्गेऽतिदुर्गमे

kṣudhayā pīḍito yāti tṛṣṇayā ca mahāpathe |
śītena kampate kvāpi yamamārge'tidurgame

यद्यस्य यादृशं पापं स पन्थास्तस्य तादृशः ।
सुदीनाः कृपणा मूढा दुः खैर्व्याप्तास्तरन्ति तम्

yadyasya yādṛśaṃ pāpaṃ sa panthāstasya tādṛśaḥ |
sudīnāḥ kṛpaṇā mūḍhā duḥ khairvyāptāstaranti tam

रुदन्ति दारुणं केचित्केचिद्द्रोहं वदन्ति च ।
आत्मकर्मकृतैर्देषैः पच्यमाना मुहुर्मुहुः

rudanti dāruṇaṃ kecitkeciddrohaṃ vadanti ca |
ātmakarmakṛtairdeṣaiḥ pacyamānā muhurmuhuḥ

ईदृग्विधः स वै पन्था विज्ञेयो दारुणः खग ।
वितृष्णा ये नरा लोके सुखं तस्मिन् व्रजन्ति ते

īdṛgvidhaḥ sa vai panthā vijñeyo dāruṇaḥ khaga |
vitṛṣṇā ye narā loke sukhaṃ tasmin vrajanti te

यानियानि च दानानि दत्तानि भुवि मानवैः ।
तानितान्युपतिष्ठन्ति यमलोके पुरः पथि

yāniyāni ca dānāni dattāni bhuvi mānavaiḥ |
tānitānyupatiṣṭhanti yamaloke puraḥ pathi

पापिनो नोपतिष्ठन्ति दाहश्राद्धजलाञ्जलि ।
भ्रमन्ति वायुभूतास्ते ये क्षुद्राः पापकर्मिणः

pāpino nopatiṣṭhanti dāhaśrāddhajalāñjali |
bhramanti vāyubhūtāste ye kṣudrāḥ pāpakarmiṇaḥ

ईदृशं वर्त्म तद्रौद्रं कथितं तव सुव्रत ।
पुनश्च कथयिष्यामि यममार्गस्य या स्थितिः

īdṛśaṃ vartma tadraudraṃ kathitaṃ tava suvrata |
punaśca kathayiṣyāmi yamamārgasya yā sthitiḥ

याम्यनैरृतयोर्मध्ये पुरं वैवस्वतस्य तु ।
सर्वं वज्रमयं दिव्यमभेद्यं तत्सुरासुरैः

yāmyanairṛtayormadhye puraṃ vaivasvatasya tu |
sarvaṃ vajramayaṃ divyamabhedyaṃ tatsurāsuraiḥ

चतुरश्रं चतुर्द्वारं सप्तप्राकारतोरणम् ।
स्वयं तिष्ठति वै यस्यां यमो दूतैः समन्वितः

caturaśraṃ caturdvāraṃ saptaprākāratoraṇam |
svayaṃ tiṣṭhati vai yasyāṃ yamo dūtaiḥ samanvitaḥ

योजनानां सहस्रं वै प्रमाणेन तदुच्यते ।
सर्वरत्नमयं दिव्यं विद्युज्ज्वालार्कतैजसम्

yojanānāṃ sahasraṃ vai pramāṇena taducyate |
sarvaratnamayaṃ divyaṃ vidyujjvālārkataijasam

तद्गुहं धर्मराजस्य विस्तीर्णं काञ्चनप्रभम् ।
योजनानां पञ्चशतप्रमाणेन समुच्छ्रितम्

tadguhaṃ dharmarājasya vistīrṇaṃ kāñcanaprabham |
yojanānāṃ pañcaśatapramāṇena samucchritam

वृतं स्तम्भसहस्रैस्तु वैदूर्यमणिमण्डितम् ।
मुक्ताजालगवाक्षं च पताकाशतभूषितम्

vṛtaṃ stambhasahasraistu vaidūryamaṇimaṇḍitam |
muktājālagavākṣaṃ ca patākāśatabhūṣitam

घण्टाशतनिनादाढ्यं तोरणानां शतैर्वृतम् ।
एवमादिभिरन्यैश्च भूषणैर्भूषितं सदा

ghaṇṭāśataninādāḍhyaṃ toraṇānāṃ śatairvṛtam |
evamādibhiranyaiśca bhūṣaṇairbhūṣitaṃ sadā

तत्रस्थो भगवान् धर्म आसने तु समे शुभे ।
दशयो जनविस्तीर्णे नीलजीमूतसन्निभे

tatrastho bhagavān dharma āsane tu same śubhe |
daśayo janavistīrṇe nīlajīmūtasannibhe

धर्मज्ञो धर्मशीलश्च धर्मयुक्तो हितो यमः ।
भयदः पापयुक्तानां धार्मिकाणां सुखप्रदः

dharmajño dharmaśīlaśca dharmayukto hito yamaḥ |
bhayadaḥ pāpayuktānāṃ dhārmikāṇāṃ sukhapradaḥ

मन्दमारु तसंयोगैरुत्सवैर्विविधैस्तथा ।
व्याख्यानैर्विविधैर्युक्तः शङ्खवादित्रनिः स्वनैः

mandamāru tasaṃyogairutsavairvividhaistathā |
vyākhyānairvividhairyuktaḥ śaṅkhavāditraniḥ svanaiḥ

पुरमध्यप्रवेशे तु चित्रगुप्तस्य वै गृहम् ।
पञ्चविंशतिसंख्यानां योजनानां सुविस्तरम्

puramadhyapraveśe tu citraguptasya vai gṛham |
pañcaviṃśatisaṃkhyānāṃ yojanānāṃ suvistaram

दशोच्छ्रितं महादिव्यं लोहप्राकारवोष्टितम् ।
प्रतोलीशतसंचारं पतताकाशतशोभितम्

daśocchritaṃ mahādivyaṃ lohaprākāravoṣṭitam |
pratolīśatasaṃcāraṃ patatākāśataśobhitam

दीपिकाशतसङ्कीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् ।
विचित्रचित्रकुशलैश्चित्रगुप्तस्य वै गृहम्

dīpikāśatasaṅkīrṇaṃ gītadhvanisamākulam |
vicitracitrakuśalaiścitraguptasya vai gṛham

मणिमुक्तामये दिव्ये आसने परमाद्भुते ।
तत्रस्थो गणयत्यायुर्मानुषेष्वितरेषु च

maṇimuktāmaye divye āsane paramādbhute |
tatrastho gaṇayatyāyurmānuṣeṣvitareṣu ca

न मुह्यति कदाचित्स सुकृते दुष्कृतेऽपि वा ।
यद्येनोपार्जितं यावत्तावद्वै वेत्ति तस्य तत्

na muhyati kadācitsa sukṛte duṣkṛte'pi vā |
yadyenopārjitaṃ yāvattāvadvai vetti tasya tat

दशाष्टदोषरहितं कृत कर्म लिखत्यसौ ।
चित्रगुप्तालयाताच्यां ज्वरस्यास्ति महागृहम्

daśāṣṭadoṣarahitaṃ kṛta karma likhatyasau |
citraguptālayātācyāṃ jvarasyāsti mahāgṛham

दक्षिणे चापि शूलस्य लताविस्फोटकस्य च ।
पश्चिमे काल पाशस्य अजीर्णस्यारुचेस्तथा

dakṣiṇe cāpi śūlasya latāvisphoṭakasya ca |
paścime kāla pāśasya ajīrṇasyārucestathā

मध्यपीठोत्तरे ज्ञेयो तथा चान्या विषचिका ।
ऐशन्यां वै शिरोऽर्तिश्च आग्नेय्याञ्चैव मृकता

madhyapīṭhottare jñeyo tathā cānyā viṣacikā |
aiśanyāṃ vai śiro'rtiśca āgneyyāñcaiva mṛkatā

अतिसारश्च नैरृत्यां वायव्यां दाहसंज्ञकः ।
एभिः परिवृतो नित्यं चित्रगुप्तः स तिष्ठति

atisāraśca nairṛtyāṃ vāyavyāṃ dāhasaṃjñakaḥ |
ebhiḥ parivṛto nityaṃ citraguptaḥ sa tiṣṭhati

यत्कर्म कुरुते कश्चित्तत्सर्वं विलखत्यसौ ।
धर्मराजगृहद्वारि दूतास्तार्क्ष्य तथा निशि ।
तिष्ठन्ति पापकर्माणः पच्यमाना नराधमाः

yatkarma kurute kaścittatsarvaṃ vilakhatyasau |
dharmarājagṛhadvāri dūtāstārkṣya tathā niśi |
tiṣṭhanti pāpakarmāṇaḥ pacyamānā narādhamāḥ

यमदूतैर्महापाशैर्हन्यमानाश्च मुद्गरैः ।
वध्यन्ते विविधैः पापैः पूर्वकर्मकृतैर्नराः

yamadūtairmahāpāśairhanyamānāśca mudgaraiḥ |
vadhyante vividhaiḥ pāpaiḥ pūrvakarmakṛtairnarāḥ

नानाप्रहारणाग्रैश्च नानायन्त्रैस्तथा परे ।
छिद्यन्ते पापकर्माणः क्रकचैः काष्ठवद्द्विधा

nānāprahāraṇāgraiśca nānāyantraistathā pare |
chidyante pāpakarmāṇaḥ krakacaiḥ kāṣṭhavaddvidhā

अन्ये ज्वलद्भिरङ्गारैर्वेष्टिताः परितो भृशम् ।
पूर्वकर्मविपाकेन ध्मायन्ते लोहपिण्डवत्

anye jvaladbhiraṅgārairveṣṭitāḥ parito bhṛśam |
pūrvakarmavipākena dhmāyante lohapiṇḍavat

क्षिप्त्वान्ये च धरापृष्ठे कुठारेणावकर्तिताः ।
क्रन्दमानाश्च दृश्यन्ते पूर्वकर्मविपाकतः

kṣiptvānye ca dharāpṛṣṭhe kuṭhāreṇāvakartitāḥ |
krandamānāśca dṛśyante pūrvakarmavipākataḥ

केचिद्गुडमयैः पाकैस्तैलपाकैस्तथा परे ।
पीड्यन्ते यमदूतैश्च पापिष्ठाः सुभृशं नराः

kecidguḍamayaiḥ pākaistailapākaistathā pare |
pīḍyante yamadūtaiśca pāpiṣṭhāḥ subhṛśaṃ narāḥ

क्षणाह्नि प्रार्थयन्त्यन्ये देहिदेहीति कोटिशः ।
यमलोके मया दृष्टा ममस्वं भक्षितं त्वया

kṣaṇāhni prārthayantyanye dehidehīti koṭiśaḥ |
yamaloke mayā dṛṣṭā mamasvaṃ bhakṣitaṃ tvayā

इत्येवं बहुशस्तार्क्ष्य नरकाः पापिनां स्मृताः ।
कर्मभिर्बहुभिः प्रोक्तैः सर्वशास्त्रेषु भाषितैः ।
दानोपकारं वक्ष्यामि यथा तत्र सुखं भवेत्

ityevaṃ bahuśastārkṣya narakāḥ pāpināṃ smṛtāḥ |
karmabhirbahubhiḥ proktaiḥ sarvaśāstreṣu bhāṣitaiḥ |
dānopakāraṃ vakṣyāmi yathā tatra sukhaṃ bhavet