अध्याय 3: नरक, उनमें गिरने वाले और उसका कारण

एवमुत्साहितः पक्षी स्वरूपं निरयस्य तु ।
पप्रच्छनरकाण्येवं श्रुत्वा चोत्कूलितान्तरः

evamutsāhitaḥ pakṣī svarūpaṃ nirayasya tu |
papracchanarakāṇyevaṃ śrutvā cotkūlitāntaraḥ

नरकाणां स्वरूपं मे वद येषु विकर्मिणः ।
पात्यन्ते दुः खभूयिष्ठास्तेषां भेदांश्च कीर्तय

narakāṇāṃ svarūpaṃ me vada yeṣu vikarmiṇaḥ |
pātyante duḥ khabhūyiṣṭhāsteṣāṃ bhedāṃśca kīrtaya

नरकाणां सहस्राणि वर्तन्ते ह्यरुणानुज ।
शक्यं विस्तरतो नैव वक्तुं प्राधान्यतो ब्रुवे

narakāṇāṃ sahasrāṇi vartante hyaruṇānuja |
śakyaṃ vistarato naiva vaktuṃ prādhānyato bruve

रौरवं नाम नरकं मुख्यं तद्वैनिबोध मे ।
रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः

rauravaṃ nāma narakaṃ mukhyaṃ tadvainibodha me |
raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛtī naraḥ

योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः ।
जानुमात्रप्रमाणं तु तत्र गर्तं सुदुस्तरम्

yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ |
jānumātrapramāṇaṃ tu tatra gartaṃ sudustaram

तत्राङ्गारचयौघेन कृतं तद्धरणीसमम् ।
तत्राग्निना सुतीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना

tatrāṅgāracayaughena kṛtaṃ taddharaṇīsamam |
tatrāgninā sutīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā

तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः ।
स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना परिधावति

tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ |
sa dahyamānastīvreṇa vahninā paridhāvati

पदेपदे च पादोऽस्य स्फुट्यते शीर्यते पुनः ।
अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासेन गच्छति

padepade ca pādo'sya sphuṭyate śīryate punaḥ |
ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsena gacchati

एवं सहस्रं विस्तीर्णं योजनानां विमुच्यते ।
ततोऽन्यत्पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति

evaṃ sahasraṃ vistīrṇaṃ yojanānāṃ vimucyate |
tato'nyatpāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati

रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमो नरको मया ।
महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं खग

rauravaste samākhyātaḥ prathamo narako mayā |
mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ khaga

योजनानां सहस्राणि सन्ति पञ्च समन्ततः ।
तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्या हुताशनः

yojanānāṃ sahasrāṇi santi pañca samantataḥ |
tatra tāmramayī bhūmiradhastasyā hutāśanaḥ

तया तपन्त्या सा सर्वा प्रोद्यद्विद्युत्समप्रभा ।
विभाव्यते महारौद्रा पापिनां दर्शनादिषु

tayā tapantyā sā sarvā prodyadvidyutsamaprabhā |
vibhāvyate mahāraudrā pāpināṃ darśanādiṣu

तस्यां बद्धकराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः ।
मुच्यते पापकृन्मध्ये लुण्ठमानः स गच्छति

tasyāṃ baddhakarābhyāṃ ca padbhyāṃ caiva yamānugaiḥ |
mucyate pāpakṛnmadhye luṇṭhamānaḥ sa gacchati

काकैर्बकैर्वृकोलूकैर्मशकैर्वृश्चिकैस्तथा ।
भक्ष्यमाणैस्तथा रौद्रैर्गतो मार्गे विकृष्यते

kākairbakairvṛkolūkairmaśakairvṛścikaistathā |
bhakṣyamāṇaistathā raudrairgato mārge vikṛṣyate

दह्यमानो गतमतिर्भ्रान्तस्तातेति चाकुलः ।
वदत्यसकृदुद्वग्नो न शान्तिमधिगच्छति

dahyamāno gatamatirbhrāntastāteti cākulaḥ |
vadatyasakṛdudvagno na śāntimadhigacchati

एवं तस्मान्नरैर्मोक्षस्त्वतिक्रान्तैरवाप्यते ।
वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः

evaṃ tasmānnarairmokṣastvatikrāntairavāpyate |
varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ

तथान्यस्तु ततो नाम सोऽतिशीतः स्वभावतः ।
महारौरववद्दीर्घस्तथान्धतमसा वृतः

tathānyastu tato nāma so'tiśītaḥ svabhāvataḥ |
mahārauravavaddīrghastathāndhatamasā vṛtaḥ

शीतार्तास्तत्र बध्यन्ते नरास्तमसि दारुणे ।
परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति ते

śītārtāstatra badhyante narāstamasi dāruṇe |
parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti te

दन्तास्तेषां च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः ।
क्षुतृषातिबलाः पक्षिन्नथ तत्राप्युपदवाः

dantāsteṣāṃ ca bhajyante śītārtiparikampitāḥ |
kṣutṛṣātibalāḥ pakṣinnatha tatrāpyupadavāḥ

हिमखण्डवहो वायुभिनत्त्यस्थीनि दारुणः ।
मज्जासृगस्थिगलितमश्रन्त्यत्र क्षुधान्विताः

himakhaṇḍavaho vāyubhinattyasthīni dāruṇaḥ |
majjāsṛgasthigalitamaśrantyatra kṣudhānvitāḥ

आलिङ्ग्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे ।
एवं तत्रापि सुमहान्क्लेशस्तमसि मानवैः

āliṅgyamānā bhrāmyante parasparasamāgame |
evaṃ tatrāpi sumahānkleśastamasi mānavaiḥ

प्राप्यते शकुनिश्रेष्ठ यो बहूकृतसञ्चयः ।
निकृन्तन इति ख्यातस्ततोऽन्यो नरकोत्तमः

prāpyate śakuniśreṣṭha yo bahūkṛtasañcayaḥ |
nikṛntana iti khyātastato'nyo narakottamaḥ

कुलालचक्राणि तत्र भ्राम्यन्त्यविरतं खग ।
तेष्वापाष्ये निकृष्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः

kulālacakrāṇi tatra bhrāmyantyavirataṃ khaga |
teṣvāpāṣye nikṛṣyante kālasūtreṇa mānavāḥ

यमानुमाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् ।
न चैषां जीवितभ्रंशो जायते पक्षिसत्तम

yamānumāṅgulisthena āpādatalamastakam |
na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate pakṣisattama

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति हि ।
एवं वर्षसहस्राणि भ्राम्यन्ते पापकर्मिणः

chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti hi |
evaṃ varṣasahasrāṇi bhrāmyante pāpakarmiṇaḥ

तावद्यावदशेषं च तत्पापं संक्षयं गतम् ।
अप्रातष्ठं च नरकं शृणुष्व गदतो मम

tāvadyāvadaśeṣaṃ ca tatpāpaṃ saṃkṣayaṃ gatam |
aprātaṣṭhaṃ ca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama

तत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते ।
तान्येव तत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः

tatrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate |
tānyeva tatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ

दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् ।
चक्रेष्वारोपिताः केचिद्भाम्यन्ते तत्र मानवाः

duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām |
cakreṣvāropitāḥ kecidbhāmyante tatra mānavāḥ

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा ।
घटीयन्त्रेषु बद्वा ये बद्धा तोयवटी यथा

yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā |
ghaṭīyantreṣu badvā ye baddhā toyavaṭī yathā

भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुद्गिरन्तः पुनः पुनः ।
अन्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैर्नेत्रैरन्त्रावलम्बिभैः

bhrāmyante mānavā raktamudgirantaḥ punaḥ punaḥ |
antrairmukhaviniṣkrāntairnetrairantrāvalambibhaiḥ

दुः खानि प्राप्नुवन्तीह यान्यसह्यानि जन्तुभिः ।
असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम्

duḥ khāni prāpnuvantīha yānyasahyāni jantubhiḥ |
asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam

योजनानां सहस्रं यो ज्वलत्यग्न्याशृतावनिः ।
सप्ततीव्रकराश्चैण्डर्यत्र तीव्र सुदारुणे

yojanānāṃ sahasraṃ yo jvalatyagnyāśṛtāvaniḥ |
saptatīvrakarāścaiṇḍaryatra tīvra sudāruṇe

प्रतपन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः ।
तन्मध्ये चरणं शीतस्निग्धपत्रं विभाष्यते

pratapanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ |
tanmadhye caraṇaṃ śītasnigdhapatraṃ vibhāṣyate

पत्राणि यत्र खण्डानि फलानां पक्षिसत्तम ।
श्वानश्च तत्र सुबलाश्चरन्त्यामिषभोजनाः

patrāṇi yatra khaṇḍāni phalānāṃ pakṣisattama |
śvānaśca tatra subalāścarantyāmiṣabhojanāḥ

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव महाबलाः ।
ततश्च वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः

mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva mahābalāḥ |
tataśca vanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र क्षुत्तापपरिपीडिताः ।
मातर्भ्रातस्तात इति क्रन्दमानाः सुदुः खिताः

prayānti prāṇinastatra kṣuttāpaparipīḍitāḥ |
mātarbhrātastāta iti krandamānāḥ suduḥ khitāḥ

दह्यमानाङ्घ्रियुगला धरणिस्थेन वह्निना ।
तेषां गतानां तत्रापि अति शीतिः समीरणः

dahyamānāṅghriyugalā dharaṇisthena vahninā |
teṣāṃ gatānāṃ tatrāpi ati śītiḥ samīraṇaḥ

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गास्तथोपरि ।
छिन्नाः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसंचये

pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgāstathopari |
chinnāḥ patanti te bhūmau jvalatpāvakasaṃcaye

लेलिह्यमाने चान्यत्र तप्ताशेषमहीतले ।
सारमेयाश्च ते शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः

lelihyamāne cānyatra taptāśeṣamahītale |
sārameyāśca te śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ

तेषां खण्डान्यनेकानि रुदतामतिभीषणे ।
असिपत्रवनं तात मयैतत्परिकीर्तितम्

teṣāṃ khaṇḍānyanekāni rudatāmatibhīṣaṇe |
asipatravanaṃ tāta mayaitatparikīrtitam

अतः परं भीमतरं तप्तकुंभं निबोध मे ।
समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमन्विताः

ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakuṃbhaṃ nibodha me |
samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamanvitāḥ

ज्वलदग्निचयास्तप्ततैलायश्चूर्णपूरिताः ।
एषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः

jvaladagnicayāstaptatailāyaścūrṇapūritāḥ |
eṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्रा गलन्मज्जाजलान्विताः ।
स्फुटत्कपालेनत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः

kvāthyante visphuṭadgātrā galanmajjājalānvitāḥ |
sphuṭatkapālenatrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः ।
पुनश्चिमचिमायन्ते तैलनैक्यं व्रजन्ति च

gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ |
punaścimacimāyante tailanaikyaṃ vrajanti ca

द्रवीभूतैः शिरोगात्रैः स्नायुमांसत्वगास्थिभिः ।
ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्याघट्टनघट्टिताः

dravībhūtaiḥ śirogātraiḥ snāyumāṃsatvagāsthibhiḥ |
tato yāmyairnarairāśu darvyāghaṭṭanaghaṭṭitāḥ

कृतावर्ते महातैले क्वाथ्यन्ते पापकर्मिणः ।
एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया खग

kṛtāvarte mahātaile kvāthyante pāpakarmiṇaḥ |
eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā khaga

आदिमो रौरवः प्रोक्तो महारौरवकोऽपरः ।
अतिशीतस्तृतीयस्तु चतुर्थो हि निकृन्तनः

ādimo rauravaḥ prokto mahārauravako'paraḥ |
atiśītastṛtīyastu caturtho hi nikṛntanaḥ

अप्रतिष्ठः पञ्चमः स्यादसिपत्रवनोऽपरः ।
सप्तमस्तप्तकुम्भस्तु सप्तैते नरका मताः

apratiṣṭhaḥ pañcamaḥ syādasipatravano'paraḥ |
saptamastaptakumbhastu saptaite narakā matāḥ

श्रूयन्तेन्यान्यपि तथा नरकाणि नराधमाः ।
कर्मणां तारतम्येन तेषुतेषु पतन्ति हि

śrūyantenyānyapi tathā narakāṇi narādhamāḥ |
karmaṇāṃ tāratamyena teṣuteṣu patanti hi

तथा हि नरको रोधः शूकरस्ताल एव च ।
तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलोऽथ विमोहनः

tathā hi narako rodhaḥ śūkarastāla eva ca |
taptakumbho mahājvālaḥ śabalo'tha vimohanaḥ

क्रिमिश्च क्रिमभक्षश्च लालाभक्षो विषञ्जनः ।
अधः शिराः पूयवहो रुधिरान्धश्च विड्रभुजः

krimiśca krimabhakṣaśca lālābhakṣo viṣañjanaḥ |
adhaḥ śirāḥ pūyavaho rudhirāndhaśca viḍrabhujaḥ

तथा वैतरणी सू
मसिपत्रवनं तथा ।
अग्निज्वालो महाघोरः सन्दंशो वाप्यभोजनः

tathā vaitaraṇī sū
masipatravanaṃ tathā |
agnijvālo mahāghoraḥ sandaṃśo vāpyabhojanaḥ

तमश्च कालसूत्रं च लोहश्चाप्यभिदस्तथा ।
अप्रतिष्ठोऽप्यवीचिश्च नरका एवमादयः

tamaśca kālasūtraṃ ca lohaścāpyabhidastathā |
apratiṣṭho'pyavīciśca narakā evamādayaḥ

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः ।
येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्ति हि पृथक्पृथक्

tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ |
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patanti hi pṛthakpṛthak

भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्तिताः ।
रोघो गोघ्नो भ्रूणहा च अग्निदाता नरः पतेत्

bhūmeradhastātte sarve rauravādyāḥ prakīrtitāḥ |
rogho goghno bhrūṇahā ca agnidātā naraḥ patet

सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः ।
ताले पतेत्क्षत्त्रहन्ता हत्वा वैश्यं च दुर्गतिः

sūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ |
tāle patetkṣattrahantā hatvā vaiśyaṃ ca durgatiḥ

ब्रह्महत्यां च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।
स्वसृगामी तप्तकुम्भी तथा राजभटोऽनृती

brahmahatyāṃ ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ |
svasṛgāmī taptakumbhī tathā rājabhaṭo'nṛtī

तप्तलोहैश्च विक्रेता तथा बन्धनरक्षिता ।
माध्वी विक्रयकर्तां च यस्तु भक्तं परित्यजेत्

taptalohaiśca vikretā tathā bandhanarakṣitā |
mādhvī vikrayakartāṃ ca yastu bhaktaṃ parityajet

महाज्वाली दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै ।
वेदो विक्रीयते यैश्च वेदं दूषयते तु यः

mahājvālī duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai |
vedo vikrīyate yaiśca vedaṃ dūṣayate tu yaḥ

गुरुं चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च ।
अगम्यागामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्

guruṃ caivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca |
agamyāgāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet

विमोहे पतते शूरे मर्यादां यो भिनत्ति वै ।
दुरिष्टं कुरुते यस्तु कृमिभक्षं प्रपद्यते

vimohe patate śūre maryādāṃ yo bhinatti vai |
duriṣṭaṃ kurute yastu kṛmibhakṣaṃ prapadyate

देवब्राह्मणविद्वेष्टा लालाभक्षे पतत्यपि ।
कुण्डकर्ता कुलालश्च न्यासहर्ता चिकित्सकः

devabrāhmaṇavidveṣṭā lālābhakṣe patatyapi |
kuṇḍakartā kulālaśca nyāsahartā cikitsakaḥ

आरामेष्वग्निदाता च एते यान्ति विषञ्जने ।
असत्प्रतिग्रही यस्तु तथैवायाज्ययाजकः

ārāmeṣvagnidātā ca ete yānti viṣañjane |
asatpratigrahī yastu tathaivāyājyayājakaḥ

न क्षत्त्रैर्जोवते यस्तु नरो गच्छेदधोमुखम् ।
क्षीरं सुरां च मासं लाक्षां गन्धं रसं तिलान्

na kṣattrairjovate yastu naro gacchedadhomukham |
kṣīraṃ surāṃ ca māsaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān

एवमादीनि विक्रीणन् घोरे पूयवहे पतेत् ।
यः कुक्कुटान्निबध्नाति मार्जारान् सूकरांश्च तान् ।
पक्षिणश्च मृगांश्छा गान्सोऽप्येवं नरकं व्रजेत्

evamādīni vikrīṇan ghore pūyavahe patet |
yaḥ kukkuṭānnibadhnāti mārjārān sūkarāṃśca tān |
pakṣiṇaśca mṛgāṃśchā gānso'pyevaṃ narakaṃ vrajet

आजाविको माहिषिकस्तथा चक्री ध्वजी च यः ।
रङ्गोपजीविको विप्रः शाकुनिर्ग्रामयाजकः

ājāviko māhiṣikastathā cakrī dhvajī ca yaḥ |
raṅgopajīviko vipraḥ śākunirgrāmayājakaḥ

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
सुरापो मांसभक्षी च तथा च पशुघातकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
surāpo māṃsabhakṣī ca tathā ca paśughātakaḥ

रुधिरान्धे पतन्त्येते पतन्त्येते एवमाहुर्मनीषिणः ।
उपविष्टन्त्वेकपङ्क्त्यां विषं सम्भोजयन्ति ये

rudhirāndhe patantyete patantyete evamāhurmanīṣiṇaḥ |
upaviṣṭantvekapaṅktyāṃ viṣaṃ sambhojayanti ye

पतन्ति निरये घोरे विड्भुजे नात्र संशयः ।
मधुग्राहो वैतरणीमाक्रोशी मूत्रसंज्ञके

patanti niraye ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ |
madhugrāho vaitaraṇīmākrośī mūtrasaṃjñake

असिपत्रवनेऽसौची क्रोधनश्च एतेदपि ।
अग्निज्वालां मृगव्याधो भोज्यते यत्र वायसैः

asipatravane'saucī krodhanaśca etedapi |
agnijvālāṃ mṛgavyādho bhojyate yatra vāyasaiḥ

इज्यायां व्रतलोपाच्च सन्दंशे नरके पतेत् ।
स्कन्दन्ते यदि वा स्वप्ने यतिनो ब्रह्मचारिणः

ijyāyāṃ vratalopācca sandaṃśe narake patet |
skandante yadi vā svapne yatino brahmacāriṇaḥ

पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराज्ञापिताश्च ये ।
ते सर्वे नरकं यान्ति निरयं चाप्यभोजनम्

putrairadhyāpitā ye ca putrairājñāpitāśca ye |
te sarve narakaṃ yānti nirayaṃ cāpyabhojanam

वर्णाश्रमविरुद्धानि क्रोधहर्षसमन्विताः ।
कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः

varṇāśramaviruddhāni krodhaharṣasamanvitāḥ |
karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ

उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् ।
सुदारुणः सुशीतात्मा तस्या धस्तामसः स्मृतः

upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān |
sudāruṇaḥ suśītātmā tasyā dhastāmasaḥ smṛtaḥ

एवमादिक्रमेणैव सर्वेऽधोऽधः परिस्थिताः ।
दुः खोत्कर्षश्च सर्वेषु कर्मस्वपि निमित्ततः

evamādikrameṇaiva sarve'dho'dhaḥ paristhitāḥ |
duḥ khotkarṣaśca sarveṣu karmasvapi nimittataḥ

सुखोत्कर्षश्च सर्वत्र धर्मस्येहनिमिततः ।
पश्यन्तिनरकान्देवा ह्यधोवक्त्रान्सुदारुणान्

sukhotkarṣaśca sarvatra dharmasyehanimitataḥ |
paśyantinarakāndevā hyadhovaktrānsudāruṇān

नारकाश्चापि ते देवान्सर्वान्पश्यन्ति ऊर्ध्वगान् ।
एतान्यान्यानि शतशो नरकाणि वियद्गते

nārakāścāpi te devānsarvānpaśyanti ūrdhvagān |
etānyānyāni śataśo narakāṇi viyadgate

दिनेदिने तु नरके पच्यते दह्यतेन्यतः ।
शीर्यते भिद्यतेऽन्यत्र चूर्यते क्लिद्यतेन्यतः

dinedine tu narake pacyate dahyatenyataḥ |
śīryate bhidyate'nyatra cūryate klidyatenyataḥ

क्वथ्यते दीप्यतेऽन्यत्र तथा वातहतोऽन्यतः ।
एकं दिनं वर्षशतप्रमाणं नरके भवेत्

kvathyate dīpyate'nyatra tathā vātahato'nyataḥ |
ekaṃ dinaṃ varṣaśatapramāṇaṃ narake bhavet

ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नते ।
कृमिकीटपतङ्गेषु स्थावरैकशफेषु च

tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryaktvamaśnate |
kṛmikīṭapataṅgeṣu sthāvaraikaśapheṣu ca

गत्वा वनगजाढ्येषु गोष्वषु तथैव च ।
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा

gatvā vanagajāḍhyeṣu goṣvaṣu tathaiva ca |
kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā

एते चैकशफाः षट्च शृणु पञ्चनखानतः ।
अन्यासु बहुपापासु दुः खदासु च यो निषु

ete caikaśaphāḥ ṣaṭca śṛṇu pañcanakhānataḥ |
anyāsu bahupāpāsu duḥ khadāsu ca yo niṣu

मानुष्यं प्राप्यते कुब्जो कुत्सितो वामनोऽपि वा ।
चण्डालपुक्कसाद्यासु नरयोनिषु जायते

mānuṣyaṃ prāpyate kubjo kutsito vāmano'pi vā |
caṇḍālapukkasādyāsu narayoniṣu jāyate

मुहुर्गर्भे वसन्त्येव म्रियन्ते च मुहुर्मुहुः ।
अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः

muhurgarbhe vasantyeva mriyante ca muhurmuhuḥ |
avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ

ततश्चारोहिणीं योनिं शूद्रवैश्यनृपादिकम् ।
विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदधिरोहति

tataścārohiṇīṃ yoniṃ śūdravaiśyanṛpādikam |
vipradevendratāṃ cāpi kadācidadhirohati

एवं तु पापकर्माणो निरयेषु पतन्त्यधः ।
यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु

evaṃ tu pāpakarmāṇo nirayeṣu patantyadhaḥ |
yathā puṇyakṛto yānti tanme nigadataḥ śṛṇu

ते यमेन विनिर्दिष्टां योनिं पुण्यगतिं नराः ।
प्रगीतगन्धर्वगणा नृत्योत्सवसमाकुलाः

te yamena vinirdiṣṭāṃ yoniṃ puṇyagatiṃ narāḥ |
pragītagandharvagaṇā nṛtyotsavasamākulāḥ

हारनूपुरमाधुर्यैः शोभितान्यमलानि तु ।
प्रयान्त्याशु विमानानि दिव्यगन्धस्रगुज्ज्वलाः

hāranūpuramādhuryaiḥ śobhitānyamalāni tu |
prayāntyāśu vimānāni divyagandhasragujjvalāḥ

तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् ।
जायन्ते नीरुजां गेहे स द्वृत्तिपीरपालकाः

tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām |
jāyante nīrujāṃ gehe sa dvṛttipīrapālakāḥ

भोगान्सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा ।
अवरोहिणीं सम्प्राप्य पूर्ववद्यन्ति मानवाः

bhogānsamprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā |
avarohiṇīṃ samprāpya pūrvavadyanti mānavāḥ

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् ।
पापिष्ठानामदोमार्गाज्जीवो निष्क्रमते ध्रुवम्

jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam |
pāpiṣṭhānāmadomārgājjīvo niṣkramate dhruvam

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च ।
तेजस्तेजसि लीयते समीरे च समीरणः

pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca |
tejastejasi līyate samīre ca samīraṇaḥ

आकाशे च तथाकाशं सर्वव्यापि निशाकरे ।
तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च

ākāśe ca tathākāśaṃ sarvavyāpi niśākare |
tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca

एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः ।
कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः

ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ |
kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ

संहारश्चैव कालोऽसौ पुण्यपापेन संयुतः ।
पञ्चेन्द्रियसमायुक्तः सकलैर्विबुधैः सह

saṃhāraścaiva kālo'sau puṇyapāpena saṃyutaḥ |
pañcendriyasamāyuktaḥ sakalairvibudhaiḥ saha

प्रविशेत्स नवे देहे पृहे दरधे गुही यथा ।
शरीरे ये समासीनाः सर्वे वै सप्त धातवः

praviśetsa nave dehe pṛhe daradhe guhī yathā |
śarīre ye samāsīnāḥ sarve vai sapta dhātavaḥ

षाट्कौशिको ह्ययं कायः सर्वे वाताश्च देहिनाम् ।
मूत्रं पुरीषं तद्योगाद्ये चान्ये व्याधयस्तथा

ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyaḥ sarve vātāśca dehinām |
mūtraṃ purīṣaṃ tadyogādye cānye vyādhayastathā

पित्तं श्लेष्मा तथा मज्जा मांसं वै मेद एव च ।
अस्थि शुक्रं तथा स्नायुर्देहेन सह दह्यति

pittaṃ śleṣmā tathā majjā māṃsaṃ vai meda eva ca |
asthi śukraṃ tathā snāyurdehena saha dahyati

एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनासः सर्वदेहिनम् ।
कथयामि पुनस्तेषां शरीरं च यथा भवेत्

eṣa te kathitastārkṣya vināsaḥ sarvadehinam |
kathayāmi punasteṣāṃ śarīraṃ ca yathā bhavet

एकस्तम्बंस्नायुबद्धं स्थूणात्रयविभूषणम् ।
इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम्

ekastambaṃsnāyubaddhaṃ sthūṇātrayavibhūṣaṇam |
indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam

विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम् ।
रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गमतस्करम्

viṣayaiśca samākrāntaṃ kāmakrodhasamākulam |
rāgadveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgamataskaram

लोभजालपरिच्छिन्नं मोहवस्त्रेण वेष्टितम् ।
सुबद्धं मायया चैतल्लोभेनाधिष्ठितं पुरम्

lobhajālaparicchinnaṃ mohavastreṇa veṣṭitam |
subaddhaṃ māyayā caitallobhenādhiṣṭhitaṃ puram

एतद्गुणसमाकीर्णं शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः

etadguṇasamākīrṇaṃ śarīraṃ sarvadehinām |
ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ

एवमेव समाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् ।
चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा

evameva samākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham |
caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā

उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं निरयस्य प्रपञ्चतः

udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ nirayasya prapañcataḥ

अथयामि क्रमप्राप्तं प्रष्टु वा वर्तते स्पृहा

athayāmi kramaprāptaṃ praṣṭu vā vartate spṛhā