अध्याय 27: राजा बभ्रुवाहन ने प्रेत सुदेव का उद्धार किया

कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते ।
महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो ।
सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन

kathaṃ pretā vasantyatra kīdṛgrūpā bhavanti te |
mahāpretāḥ piśācāśca kaiḥkaiḥ karmaphalairvibho |
sarveṣāmanukampārthaṃ brūhi me madhusūdana

प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च ।
तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्

pretatvānmucyate yena dānena ca śubhe na ca |
tanme kathaya deveśa mama cedicchasi priyam

साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै ।
शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā tārkṣya mānuṣāṇāṃ hitāya vai |
śṛṇucāvahito bhūtvā yadvacmi pretalakṣaṇam

गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्

guhyadguhyataraṃ hyetannākhyeyaṃ yasya kasyacit |
bhaktastvaṃ hi mahābāho tena te kathayāmyaham

पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः ।
महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः

purā tretāyuge tāta rājāsīdbabhruvāhanaḥ |
mahodayapure ramye dharmaniṣṭho mahābalaḥ

यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः ।
शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः

yajvā dānapatiḥ śrīmānbrahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ |
śīlācāraguṇopeto dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ

प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः ।
क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः

prajāḥ pālayate nityaṃ putrāniva mahābalaḥ |
kṣattradharmarato nityaṃ sa daṇḍyāndaṇḍayannṛpaḥ

स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः ।
वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्

sa kadācinmahābāhuḥ sasainyomṛgayāṃ gataḥ |
vanaṃ viveśa gahanaṃ nānāvṛkṣasamanvitam

शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् ।
वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत

śārdūlaśatasaṃjuṣṭaṃ nānāpakṣinināditam |
vanamadhye tadā rājā mṛgaṃ dūrādapaśyata

तेन विद्धो मृगोऽतीव बाणेन सुदृढेन च ।
बाणमादाय तं तस्य स वनेऽदर्शनं ययौ

tena viddho mṛgo'tīva bāṇena sudṛḍhena ca |
bāṇamādāya taṃ tasya sa vane'darśanaṃ yayau

कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् ।
ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः

kakṣe tacchoṇitastrāvātsa rājānujagāma tam |
tato mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa saḥ

क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः ।
जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत

kṣutkṣāmakaṇṭho nṛpatiḥ śramasantāpamūrchitaḥ |
jalasthānaṃ samāsādya sāśva evāvagāhata

पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् ।
तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः

pītvā tadu dakaṃ śītaṃ padmagandhādhivāsitam |
tata uttīrya salilādvimalādbabhruvāhanaḥ

न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् ।
महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्

nyagrodhavṛkṣamāsādya śītacchāyaṃ manoharam |
mahāviṭapinaṃ hṛdyaṃ pakṣisaṅghātanāditam

वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् ।
तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः

vanasya tasya sarvasya ketubhūtamivocchritam |
taṃ mahātarumāsādya niṣasāda mahīpatiḥ

अथ प्रेतं ददर्शासौ क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियम् ।
उत्कचं मलिनं कुब्जं
निर्मांसं भीमदर्शनम्

atha pretaṃ dadarśāsau kṣuttṛṣṇāvyākulendriyam |
utkacaṃ malinaṃ kubjaṃ
nirmāṃsaṃ bhīmadarśanam

स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः ।
अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्

snāyubaddhāsthicaraṇaṃ dhāvamānamitastataḥ |
anyaiśca bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivāritam

तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः ।
प्रेतोऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्

taṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ ghoraṃ vismito babhruvāhanaḥ |
preto'pi dṛṣṭvā tāṃ ghorāmaṭavīmāgataṃ nṛpam

तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः ।
अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः

tadā hṛṣṭamanā bhūtvā tasyāntikamupāgataḥ |
abravītsa tadā tārkṣya pretarājo nṛpaṃ vacaḥ

प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् ।
त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम

pretabhāvo mayā tyaktaḥ prāpto'smi paramāṃ gatim |
tvatsaṃyogānmahābāho nāstidhanyataro mama

कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे ।
कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः

kṛṣṇavarṇaḥ karālāsyastvaṃ preta iva lakṣyase |
kathayasva mama prītyā yathaivaṃ cāsi tattvataḥ

तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्

tathā pṛṣṭaḥ sa vai rājñā provāca sakalaṃ svakam

कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव ।
प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि

kathayāmi nṛpaśreṣṭha sarvamevāditastava |
pretatve kāraṇaṃ śrutvā dayāṃ kartuṃ mamārhasi

वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् ।
नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् ।
नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्

vaidiśaṃ nāma nagaraṃ sarvasampatsamanvitam |
nānājanapadākīrṇaṃ nānāratnasamākulam |
nānāpuṇyasamāyuktaṃ nānāvṛkṣasamākulam

तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा ।
वैश्यो जात्या सुदेवोऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते

tatrāhaṃ nyavasaṃ bhūyo devārcanarataḥ sadā |
vaiśyo jātyā sudevo'haṃ nāmnā viditamastu te

हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा ।
विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया

havyena tarpitā devāḥ kavyena pitarastathā |
vividhairdānayogaiśca viprāḥ santarpitā mayā

आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः ।
दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा

āvāhāśca vivāhāśca mayā vai suniveśitāḥ |
dīnānāthaviśiṣṭebhyo mayā dattamanekadhā

तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् ।
यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते

tatsarvaṃ viphalaṃ tāta mama daivādupāgatam |
yathā me niṣphalaṃ jātaṃ sukṛtaṃ tadvadāmi te

न मेऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः ।
न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

na me'sti santatistāta na suhṛnna ca bāndhavaḥ |
na ca mitraṃ hi me tādṛgyaḥ kuryādaurdhvadaihikam

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम ।
एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् ।
प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश

pretatvaṃ susthiraṃ tena mama jātaṃ nṛpottama |
ekādaśaṃ tripakṣaṃ ca ṣāṇmāsikamathābdikam |
pratimāsyāni cānyāni evaṃ śrāddhāni ṣoḍaśa

यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni bhūpate |
pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् ।
वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते

evaṃ jñātvā mahārāja pretatvāduddharasva mām |
varṇānāṃ cāpi sarveṣāṃ rājā bandhurihocyate

तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते ।
यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम

tanmāṃ tāraya rājendra maṇiratnaṃ dadāmi te |
yathā mama śubhāvāptirbhavennṛpavarottama

तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते ।
आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्

tathā kāryaṃ mahābāho kṛpā yadi mayīṣyate |
ātmanaśca kuru kṣipraṃ sarvamevaurdhvedaihikam

कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः ।
पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद

kathaṃ pretā bhavantīha kṛtairapyaurdhvadaihikaiḥ |
piśācāśca bhavantīha karmabhiḥ kaiśca tadvada

देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् ।
ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते

devadravyaṃ ca brahmasvaṃ strībāladhanasañcayam |
ye haranti nṛpaśreṣṭha pretayoniṃ vrajanti te

तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि ।
भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये

tāpasīṃ ca sagotrāṃ ca agamyāṃ ye bhajanti hi |
bhavanti te mahāpretā ambujāni haranti ye

प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः ।
तथा हिरण्यहर्तारः संयुगेऽसन्मुखागताः

pravālavajrahartāro ye ca vastrāpahārakāḥ |
tathā hiraṇyahartāraḥ saṃyuge'sanmukhāgatāḥ

कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः ।
पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये

kṛtaghnā nāstikā raudrāstathā sāhasikā narāḥ |
pañcayajñavinirmuktā mahādānaratāśca ye

स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये ।
तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः ।
एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः

svāmidrohakarā mitrabrāhmadrohakarāśca ye |
tīrthapāpakarā rājañjāyante pretayonayaḥ |
evamādyā mahārāja jāyante pretayonayaḥ

कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च तेऽपि च ।
कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः ।
विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे

kathaṃ muktā bhavantīha pretatvāttvaṃ ca te'pi ca |
kathaṃ cāpi mayā kāryamaurdhvadaihikamātmanaḥ |
vidhinā kena tatkāryaṃ sarvametadvadasva me

शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् ।
सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः

śṛṇu rājendra saṃkṣepādvidhiṃ nārāyaṇātmakam |
sacchāstraśravaṇaṃ viṣṇoḥ pūjā sajjanasaṃgatiḥ

प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् ।
अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्

pretayonivināśāya bhavantīti mayā śrutam |
ato vakṣyāmi te viṣṇupūjāṃ pretatvanāśinīm

सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् ।
नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्

suvarṇadvayamāhṛtya mūrtiṃ bhūpa prakalpayet |
nārāyaṇasya devasya sarvābharaṇabhūṣitām

पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् ।
स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः

pītavastrayugācchannāṃ candanāgurucarcitām |
snāpayedvividhaistoyairadhivāsya yajettataḥ

पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् ।
पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्

pūrve tu śrīdharaṃ devaṃ dakṣiṇe madhusūdanam |
paścime vānamaṃ devamuttare ca gadādharam

मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् ।
पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्

madhye pitāmahaṃ pūjya tathā devaṃ maheśvaram |
pūjayecca vidhānena gandhapuṣpādibhiḥ pṛthak

ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः ।
घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya agnau santarpya devatāḥ |
ghṛtena dadhnā kṣīreṇa viśvāndevāṃstathā nṛpa

ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः ।
नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्

tataḥ snāto vinītātmā yajamānaḥ samāhitaḥ |
nārāyaṇāgre vidhivatsvakriyāmaurdhvadaihikīm

आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः ।
श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा

ārabheta vinītātmā krodhalobhavivarjitaḥ |
śrāddhāni kuryātsarvāṇi vṛṣasyotsarjanaṃ tathā

त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ ।
अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः

trayodaśānāṃ viprāṇāṃ vastracchatrāṇyupānahau |
aṅgulīyakamuktāni bhājanāsanabhojanaiḥ

सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै ।
शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्

sānnāśca sodakā deyā ghaṭāḥ pretahitāya vai |
śayyādānamatho dattvā ghaṭaṃ pretasya nirvapet

नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् ।
एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्

nārāyaṇeti sannāma saṃpuṭasthaṃ samarcayet |
evaṃ kṛtvātha vidhivacchubhāśubhaphalaṃ labhet

कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः ।
ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्

kathaṃ pretaghaṭaṃ kuryāddadyātkena vidhānataḥ |
brūhi sarvānukampārthaṃ ghaṭaṃ pretavimuktidam

साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते ।
प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च

sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja kathayāmi nibodha te |
pretatvaṃ na bhavedyena dānena sudṛḍhena ca

दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् ।
दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्

dānaṃ pretaghaṭaṃ nāma sarvāśubhavināśanam |
durlabhaṃ sarvalokānāṃ durgatikṣayakārakam

सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः ।
क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः

santaptahāṭakamayaṃ tu ghaṭaṃ vidhāya brahmośakeśavayutaṃ saha lokapālaiḥ |
kṣīrājyapūrṇavivaraṃ praṇipatya bhaktyā viprāya dehi tava dānaśataiḥ kimanyaiḥ

ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करोऽव्ययः ।
प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु

brahmā madhye tathā viṣṇuḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro'vyayaḥ |
prācyādiṣu ca tatkaṇṭhe lokapālānkrameṇa tu

सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः ।
ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्

sampūjya vidhivadrājandhūpaiḥ kusumacandanaiḥ |
tato dugdhājyasahitaṃ ghaṭaṃ deyaṃ hiraṇmayam

सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् ।
कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये

sarvadānādhikañcaitanmahāpātakanāśanam |
kartavyaṃ śraddhayā rājanpretatvavinivṛttaye

एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः ।
सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला

evaṃ saṃjalṣatastasya pretena niyatātmanaḥ |
senājagāmānupadaṃ hastyaśvarathasaṃkulā

ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् ।
नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतोऽदर्शनमीयिवान्

tato bale samāyāte dattvā rājñe mahāmaṇim |
namaskṛtya punaḥ prārthya preto'darśanamīyivān

तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ ।
स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्

tasmādvanādviniṣkramya rājāpi svapuraṃ yayau |
svapuraṃ sa samāsādya sarvaṃ tatpretabhāṣitam

चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् ।
तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ

cakāra vidhivatpakṣinnaurdhvadehādikaṃ vidhim |
tasya puṇyapradānena preto mukto divaṃ yayau

श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतोऽपि सद्गतिम् ।
किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्

śrāddhena paradattena gataḥ preto'pi sadgatim |
kiṃ punaḥ putradattena pitā yātīti cātbhutam

इतिहासमिमं पुण्यं शृणोति श्रावयेच्च यः ।
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि

itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇoti śrāvayecca yaḥ |
na tau pretatvamāyātaḥ pāpācārayutāvapi