अध्याय 17: ब्रह्मा का शाप और भारती के चार जन्म

चतुर्जन्मसु वै कृष्ण शच्याद्यैः सह भारती ।
एकदेह विशिष्टैव भुवि जातेति चोक्तवान्

caturjanmasu vai kṛṣṇa śacyādyaiḥ saha bhāratī |
ekadeha viśiṣṭaiva bhuvi jāteti coktavān

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन् शिष्याय तव सुव्रत ।
गरुडेनैवमुक्तस्तमुवाच मधुसूदनः

kāraṇaṃ brūhi me brahman śiṣyāya tava suvrata |
garuḍenaivamuktastamuvāca madhusūdanaḥ

विशिष्टदेहसं प्राप्तौ भारत्याः पक्षिसत्तम ।
वक्ष्यामि कारणं वीन्द्र सावधानमनाः शृणु

viśiṣṭadehasaṃ prāptau bhāratyāḥ pakṣisattama |
vakṣyāmi kāraṇaṃ vīndra sāvadhānamanāḥ śṛṇu

पुरा कृतयुगे वीन्द्र रुद्रभार्या च पार्वती ।
इन्द्रभार्या शची देवी यम भार्याच शामला

purā kṛtayuge vīndra rudrabhāryā ca pārvatī |
indrabhāryā śacī devī yama bhāryāca śāmalā

अश्विभार्या उषा देवी भर्तृभिः सहिता खग ।
ब्रह्मलोकं ययुस्तत्र ब्रह्माणं ददृशुस्तदा

aśvibhāryā uṣā devī bhartṛbhiḥ sahitā khaga |
brahmalokaṃ yayustatra brahmāṇaṃ dadṛśustadā

हावं भावं विलासं च दर्शयामासुरञ्जसा ।
दृष्ट्वा ता उद्धता ब्रह्मा शशाप खगसत्तम

hāvaṃ bhāvaṃ vilāsaṃ ca darśayāmāsurañjasā |
dṛṣṭvā tā uddhatā brahmā śaśāpa khagasattama

उद्धताश्च यतो यूयं मानुषीं योनिमाप्स्यथ ।
तत्र स्वभर्तृसंयोगमवाप्स्यथ खगेश्वर

uddhatāśca yato yūyaṃ mānuṣīṃ yonimāpsyatha |
tatra svabhartṛsaṃyogamavāpsyatha khageśvara

एवं शप्तास्तु ताः सर्वा आजग्मुर्मेरुपर्वतम् ।
तत्रोपविष्टं ब्रह्माणं वञ्चयामासुरञ्जसा

evaṃ śaptāstu tāḥ sarvā ājagmurmeruparvatam |
tatropaviṣṭaṃ brahmāṇaṃ vañcayāmāsurañjasā

तूष्णीमेव स्थिते वीन्द्र वञ्चयन्त्यः स्थिताः पुनः ।
ततस्तूष्णीं स्थितं वीन्द्र वञ्चयामासुरञ्जसा

tūṣṇīmeva sthite vīndra vañcayantyaḥ sthitāḥ punaḥ |
tatastūṣṇīṃ sthitaṃ vīndra vañcayāmāsurañjasā

त्रिवारानन्तरं ब्रह्मा शप्तवांस्ता महाप्रभुः ।
त्रिवारं वञ्चनं यस्मादेकवारं च दर्शनम्

trivārānantaraṃ brahmā śaptavāṃstā mahāprabhuḥ |
trivāraṃ vañcanaṃ yasmādekavāraṃ ca darśanam

किं चाश्रुत्वातः पश्चाच्चतुर्जन्मसु भूतले ।
एकदेहान्मानुषत्वं भविष्यति न संशयः

kiṃ cāśrutvātaḥ paścāccaturjanmasu bhūtale |
ekadehānmānuṣatvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

द्वितीये जन्मनि तथा अन्यगात्वमवाप्स्यथ ।
तृतीये जन्मनि तथा भर्तृसंयोग माप्स्यथ

dvitīye janmani tathā anyagātvamavāpsyatha |
tṛtīye janmani tathā bhartṛsaṃyoga māpsyatha

जन्मन्याद्ये चतुर्थे च नान्यगात्वमवाप्स्यथ ।
तथा स्वभर्तृसंयोगं नावाप्स्यथ च सर्वशः

janmanyādye caturthe ca nānyagātvamavāpsyatha |
tathā svabhartṛsaṃyogaṃ nāvāpsyatha ca sarvaśaḥ

एवं शप्तास्तु ताः सर्वा ब्रह्मणा पक्षिसत्तम ।
तदा विचारयामासुर्मिलित्वा मेरुमूर्धनि

evaṃ śaptāstu tāḥ sarvā brahmaṇā pakṣisattama |
tadā vicārayāmāsurmilitvā merumūrdhani

ब्रह्मशापस्त्वनिर्वाय उपायैः शतशोपि च ।
नीचैः समागमो निन्द्यस्तथैव च विपत्तिदः

brahmaśāpastvanirvāya upāyaiḥ śataśopi ca |
nīcaiḥ samāgamo nindyastathaiva ca vipattidaḥ

उत्तमेन च संगेन दैवेनाप्यर्थदो भवेत् ।
देवानामुत्तमो वायुस्तदर्थं संगमाचरेत्

uttamena ca saṃgena daivenāpyarthado bhavet |
devānāmuttamo vāyustadarthaṃ saṃgamācaret

विचार्यैवमुमाद्या भारत्याः सेवां तु चक्रिरे ।
सहस्रवत्सरान्ते सा भारती तोषिताब्रवीत्

vicāryaivamumādyā bhāratyāḥ sevāṃ tu cakrire |
sahasravatsarānte sā bhāratī toṣitābravīt

मत्सेवां च किमर्थं वै ह्याचरिष्यन्ति सुव्रताः ।
तस्यां रक्ताश्च ता देव्यस्त्वब्रुवन्स्वचिकीर्षितम्

matsevāṃ ca kimarthaṃ vai hyācariṣyanti suvratāḥ |
tasyāṃ raktāśca tā devyastvabruvansvacikīrṣitam

पुरा वयं तु शप्ताः स्म ब्रह्मणा क्रोधरूपिणा ।
एकदेहान्मानुषत्वमवाप्स्यथ वराङ्गनाः

purā vayaṃ tu śaptāḥ sma brahmaṇā krodharūpiṇā |
ekadehānmānuṣatvamavāpsyatha varāṅganāḥ

चतुर्थजन्मन्यप्येवं द्वितीये जन्मनि प्रभो ।
समाप्स्यथान्यगात्वं चेत्येवं शप्ता ह भामिनि

caturthajanmanyapyevaṃ dvitīye janmani prabho |
samāpsyathānyagātvaṃ cetyevaṃ śaptā ha bhāmini

अस्माकं वायुना देवेनान्यगात्वं न दोषभाक् ।
अतस्त्वयैकदेहत्वमिच्छामो देवि जन्मसु

asmākaṃ vāyunā devenānyagātvaṃ na doṣabhāk |
atastvayaikadehatvamicchāmo devi janmasu

हत्युक्ता ताभिरथ च तथैत्युक्त्वा द्विजोत्तम ।
सा पार्वत्यादिभिर्युक्ता भारतीत्यभवद्भुवि

hatyuktā tābhiratha ca tathaityuktvā dvijottama |
sā pārvatyādibhiryuktā bhāratītyabhavadbhuvi

शिवनाम्नो द्विजस्यैव गृहे सा तु कुमारिका ।
कर्मैक्यार्थं तपश्चक्रेः विष्णोश्च शिवसंज्ञिनः

śivanāmno dvijasyaiva gṛhe sā tu kumārikā |
karmaikyārthaṃ tapaścakreḥ viṣṇośca śivasaṃjñinaḥ

तपसा तोषिता विष्णुः शिव संज्ञो महाप्रभुः ।
वरं प्रादात्तृतीयेस्मिन्कृष्णजन्मनि भो स्त्रियः

tapasā toṣitā viṣṇuḥ śiva saṃjño mahāprabhuḥ |
varaṃ prādāttṛtīyesminkṛṣṇajanmani bho striyaḥ

सम्यक्त्वभर्तृसंयोगो भविष्यति विना भवम् ।
यतोनया च पार्वत्या प्रेरिता एव सर्वशः

samyaktvabhartṛsaṃyogo bhaviṣyati vinā bhavam |
yatonayā ca pārvatyā preritā eva sarvaśaḥ

विलासं दर्शयामास ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
अतः सा पार्वाती श्रेष्ठा ब्रह्मदेहे न संशयः

vilāsaṃ darśayāmāsa brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
ataḥ sā pārvātī śreṣṭhā brahmadehe na saṃśayaḥ

कृष्णदेहेपि तस्यास्तु न भविष्यति संगमः ।
अन्यगात्वं द्वितीयेस्मिन्भविष्यति न संशयः

kṛṣṇadehepi tasyāstu na bhaviṣyati saṃgamaḥ |
anyagātvaṃ dvitīyesminbhaviṣyati na saṃśayaḥ

रुद्रान्तः स्थो हरिश्चैव वहं दत्त्वा स्त्रियां प्रभुः ।
अन्तर्धानं ययौ श्रीमान्स्वलोकं गतवानभूत्

rudrāntaḥ stho hariścaiva vahaṃ dattvā striyāṃ prabhuḥ |
antardhānaṃ yayau śrīmānsvalokaṃ gatavānabhūt

विसृज्य ताश्च तं देहं बभूवुर्नलकन्यकाः ।
इन्द्रसेनेति संज्ञां च लब्ध्वा ताश्च तपोवनम्

visṛjya tāśca taṃ dehaṃ babhūvurnalakanyakāḥ |
indraseneti saṃjñāṃ ca labdhvā tāśca tapovanam

ययुस्तत्र चरन्त्यस्ता ददृशुर्मुद्गलं त्वृषिम् ।
तस्य दर्शनमात्रेण बभूवुः काममोहिताः

yayustatra carantyastā dadṛśurmudgalaṃ tvṛṣim |
tasya darśanamātreṇa babhūvuḥ kāmamohitāḥ

मुद्गलस्याभिमानं हि नाशयित्वा च मारुतः ।
रमयामास तत्रस्था भारत्यादिवराङ्गनाः

mudgalasyābhimānaṃ hi nāśayitvā ca mārutaḥ |
ramayāmāsa tatrasthā bhāratyādivarāṅganāḥ

तद्देहेन विसृष्टा सा बभूव द्रौपदीति च ।
यस्मात्सा द्रुपदाज्जाता तस्मात्सा द्रौपदी स्मृता

taddehena visṛṣṭā sā babhūva draupadīti ca |
yasmātsā drupadājjātā tasmātsā draupadī smṛtā

वेदिमध्यात्समुद्भूता तस्मात्सायोनिजा स्मृता ।
कृष्णवर्णा यतस्तस्मात्सा कृष्णा भूतले स्मृता

vedimadhyātsamudbhūtā tasmātsāyonijā smṛtā |
kṛṣṇavarṇā yatastasmātsā kṛṣṇā bhūtale smṛtā

कृष्णादेहपि भारत्या अभिमानः सदा स्मृतः ।
शच्यादेरभिमानस्तु तस्मिन्देहे कदाचन

kṛṣṇādehapi bhāratyā abhimānaḥ sadā smṛtaḥ |
śacyāderabhimānastu tasmindehe kadācana

यस्याः स्वभर्तृसंयोगकाले च खगसत्तम ।
अभिमानस्तदैव स्यात्तस्या एव न चान्यथा

yasyāḥ svabhartṛsaṃyogakāle ca khagasattama |
abhimānastadaiva syāttasyā eva na cānyathā

एतासां रमणे काले उमायाः पक्षिसत्तम ।
अभिमानश्च नास्त्येव स्वाप एव रताः सदा

etāsāṃ ramaṇe kāle umāyāḥ pakṣisattama |
abhimānaśca nāstyeva svāpa eva ratāḥ sadā

पार्थस्य रमणे काले द्रौपद्याश्च कलेवरे ।
भारत्याश्च तथा शच्या अभिमानद्वयं स्मृतम्

pārthasya ramaṇe kāle draupadyāśca kalevare |
bhāratyāśca tathā śacyā abhimānadvayaṃ smṛtam

उमादेः श्याम लादेश्च अभिमानक्षतिस्तदा ।
सर्वासां स्वाप एव स्यान्नात्र कार्या विचारणा

umādeḥ śyāma lādeśca abhimānakṣatistadā |
sarvāsāṃ svāpa eva syānnātra kāryā vicāraṇā

अर्जुनं वीररूपेण प्रविष्टो वायुरेव च ।
भारतीं रमते नित्यं शामलां च युधिष्ठिरः

arjunaṃ vīrarūpeṇa praviṣṭo vāyureva ca |
bhāratīṃ ramate nityaṃ śāmalāṃ ca yudhiṣṭhiraḥ

सुंदरेण च रूपेण प्रविष्टो नकुले मरुत् ।
रमते भारतीं नित्यं नकुलश्चाप्युषां खग

suṃdareṇa ca rūpeṇa praviṣṭo nakule marut |
ramate bhāratīṃ nityaṃ nakulaścāpyuṣāṃ khaga

नीतिरूपेण चाविष्टो सहदेवे च मारुतः ।
द्रौपदीं रमते नित्यं सहदेवोप्युषां खग

nītirūpeṇa cāviṣṭo sahadeve ca mārutaḥ |
draupadīṃ ramate nityaṃ sahadevopyuṣāṃ khaga

शच्याद्या द्रौपदीदेहे नापुः संगं च मारुतः ।
तासामतोन्यगामित्वं कृष्णादेहे न चिन्तयेत्

śacyādyā draupadīdehe nāpuḥ saṃgaṃ ca mārutaḥ |
tāsāmatonyagāmitvaṃ kṛṣṇādehe na cintayet

धर्मादिदेहसंगं च भारत्या नैव चिन्तयेत् ।
मनुजस्य च देहस्य तासां संगं चिन्तयेत्

dharmādidehasaṃgaṃ ca bhāratyā naiva cintayet |
manujasya ca dehasya tāsāṃ saṃgaṃ cintayet

अपरोक्षवतीनां तु तासां लेपो न सर्वथा ।
अथवा मुद्गलस्येव रतिकाले खगेश्वर

aparokṣavatīnāṃ tu tāsāṃ lepo na sarvathā |
athavā mudgalasyeva ratikāle khageśvara

रमणं चक्रुरेवं ता अतो दोषो न विद्यते ।
एकस्मिन्दिवसे वीन्द्र धर्मो वायुश्च तावुभौ

ramaṇaṃ cakrurevaṃ tā ato doṣo na vidyate |
ekasmindivase vīndra dharmo vāyuśca tāvubhau

रमणं चक्रतुः सम्यक्कृष्णादेहेऽपि मानद ।
तथाप्यनन्यागामित्वं चिन्तनीयं न संशयः

ramaṇaṃ cakratuḥ samyakkṛṣṇādehe'pi mānada |
tathāpyananyāgāmitvaṃ cintanīyaṃ na saṃśayaḥ

सुराणां सुरभोग्याश्च भोगं जानन्ति देवताः ।
न जानन्त्येव मर्त्यांस्तु तेषु देहेषु ते पुनः

surāṇāṃ surabhogyāśca bhogaṃ jānanti devatāḥ |
na jānantyeva martyāṃstu teṣu deheṣu te punaḥ

नीरक्षीरविविकं च हंसो वेत्ति न चापरः ।
अतः स्वभर्तृसंयोगं कृष्णादेहेन चिन्तयेत्कृष्णादेहेन्यगामित्वं नैव चिन्त्यं खगेश्वर

nīrakṣīravivikaṃ ca haṃso vetti na cāparaḥ |
ataḥ svabhartṛsaṃyogaṃ kṛṣṇādehena cintayetkṛṣṇādehenyagāmitvaṃ naiva cintyaṃ khageśvara