अध्याय 95: विवाह और गृहस्थ पत्नी का धर्म

श्रृण्वन्तु मुनयो धर्मान् गृहस्थस्य यतव्रताः ।
गुरवे च धनं दत्त्वा स्नात्वा च तदनुज्ञया

śrṛṇvantu munayo dharmān gṛhasthasya yatavratāḥ |
gurave ca dhanaṃ dattvā snātvā ca tadanujñayā

समापितब्रह्मचर्य्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ।
अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम्

samāpitabrahmacaryyo lakṣaṇyāṃ striyamudvahet |
ananyapūrvikāṃ kāntāmasapiṇḍāṃ yavīyasīm

अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् ।
पञ्चमात्सप्तमादूर्द्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा

arogiṇīṃ bhrātṛmatīmasamānārṣagotrajām |
pañcamātsaptamādūrddhvaṃ mātṛtaḥ pitṛtastathā

दशपुरुषविख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलात् ।
सवर्णः श्रोत्रियो विद्वान्वरो दोषान्वितो न च

daśapuruṣavikhyātācchrotriyāṇāṃ mahākulāt |
savarṇaḥ śrotriyo vidvānvaro doṣānvito na ca

यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राद्दारोपसंग्रहः ।
न तन्मम मतं यस्मात्तत्रायं जायते स्वयम्

yaducyate dvijātīnāṃ śūdrāddāropasaṃgrahaḥ |
na tanmama mataṃ yasmāttatrāyaṃ jāyate svayam

तिस्रो वर्णानुपूर्व्येण द्वे तथैका यथाक्रमम् ।
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां भार्य्याः स्वा शूद्रजन्मनः

tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam |
brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ bhāryyāḥ svā śūdrajanmanaḥ

ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलङ्कृता ।
तज्जः पुनात्युभयतः पुरुषोनेकविंशतिम्

brāhmo vivāha āhūya dīyate śaktyalaṅkṛtā |
tajjaḥ punātyubhayataḥ puruṣonekaviṃśatim

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवमादायार्षस्तु गोयुगम् ।
चतुर्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट्

yajñasthāyartvije daivamādāyārṣastu goyugam |
caturdaśa prathamajaḥ punātyuttarajaśca ṣaṭ

इत्युक्त्वा चरतां धर्मं सह या दीयतेऽर्थिने ।
स कायः पावयेत्तज्जः षड्वंश्यानात्मना सह

ityuktvā caratāṃ dharmaṃ saha yā dīyate'rthine |
sa kāyaḥ pāvayettajjaḥ ṣaḍvaṃśyānātmanā saha

आसुरो द्रविणादानाद्गान्धर्वः समयान्मिथः ।
राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाच्छलात्

āsuro draviṇādānādgāndharvaḥ samayānmithaḥ |
rākṣaso yuddhaharaṇātpaiśācaḥ kanyakācchalāt

चत्वारो ब्राह्मणस्याद्यास्तथा गान्धर्वराक्षसौ ।
राज्ञस्तथासुरो वैश्ये शूद्रे चान्त्यस्तु गर्हितः

catvāro brāhmaṇasyādyāstathā gāndharvarākṣasau |
rājñastathāsuro vaiśye śūdre cāntyastu garhitaḥ

पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीत क्षत्त्रिया शरम् ।
वैश्या प्रतोदमादद्याद्वेदने चाग्रजन्मनः

pāṇirgrāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīta kṣattriyā śaram |
vaiśyā pratodamādadyādvedane cāgrajanmanaḥ

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा ।
कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः

pitā pitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā |
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ

अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ ।
एषामभावे दातॄणां कन्या कुर्य्यात्स्वयंवरम्

aprayacchansamāpnoti bhrūṇahatyāmṛtāvṛtau |
eṣāmabhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryyātsvayaṃvaram

सकृत्प्रदीयते कन्या हरंस्तां चोरदण्डभाक् ।
अदुष्टां हि त्यजन्दण्ड्यः सुदुष्टां तु परित्यजेत्

sakṛtpradīyate kanyā haraṃstāṃ coradaṇḍabhāk |
aduṣṭāṃ hi tyajandaṇḍyaḥ suduṣṭāṃ tu parityajet

अपुत्रीगुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकान्यगा ।
सपिण्डो वा समोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात्

aputrīgurvanujñāto devaraḥ putrakānyagā |
sapiṇḍo vā samotro vā ghṛtābhyakta ṛtāviyāt

आगर्भसम्भवं गच्छेत्पतितस्त्वन्यथा भवेत् ।
अनेन विधिना जात क्षेत्रपस्य भवेत्सुतः

āgarbhasambhavaṃ gacchetpatitastvanyathā bhavet |
anena vidhinā jāta kṣetrapasya bhavetsutaḥ

हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपसेविनीम् ।
परिभूतामधः शय्यां वासयेद्य्वभिचारिणीम्

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropasevinīm |
paribhūtāmadhaḥ śayyāṃ vāsayedyvabhicāriṇīm

सोमः शौचं ददौ तासां गन्धर्वश्च शुभां गिरम् ।
पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योषितो यतः

somaḥ śaucaṃ dadau tāsāṃ gandharvaśca śubhāṃ giram |
pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃ medhyā vai yoṣito yataḥ

व्यभिचारादृतौशुद्धिर्गर्भेत्यागं करोति च ।
गर्भभर्त्तृवधे तासां तथा महति पातके

vyabhicārādṛtauśuddhirgarbhetyāgaṃ karoti ca |
garbhabharttṛvadhe tāsāṃ tathā mahati pātake

सुरापी व्याधिता द्वेष्ट्री वन्ध्यार्थघ्न्यप्रियंवदा ।
अधिविन्ना च भर्तव्या महदेनोन्यथा भवेत्

surāpī vyādhitā dveṣṭrī vandhyārthaghnyapriyaṃvadā |
adhivinnā ca bhartavyā mahadenonyathā bhavet

यत्राविरोधो दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्त्र वर्द्धते ।
मृते जीवति या पत्यौ या नान्यमुपगच्छति

yatrāvirodho dampatyostrivargastattra varddhate |
mṛte jīvati yā patyau yā nānyamupagacchati

सेह कीर्त्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ।
शुद्धां त्यजंस्तृतीयांशं दद्यादामरणं स्त्रियाः

seha kīrttimavāpnoti modate comayā saha |
śuddhāṃ tyajaṃstṛtīyāṃśaṃ dadyādāmaraṇaṃ striyāḥ

स्त्रीभिर्भर्तुर्वचः कार्य्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः ।
षोडशर्त्तुनिशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत्

strībhirbharturvacaḥ kāryyameṣa dharmaḥ paraḥ striyāḥ |
ṣoḍaśarttuniśāḥ strīṇāṃ tāsu yugmāsu saṃviśet

ब्रह्मचारी च पर्वाण्याद्याश्ततस्त्रस्तु वर्जयेत् ।
एवं गच्छं स्त्रियं क्षामां मघां मूलां च वर्जयेत्

brahmacārī ca parvāṇyādyāśtatastrastu varjayet |
evaṃ gacchaṃ striyaṃ kṣāmāṃ maghāṃ mūlāṃ ca varjayet

लक्षण्यं जनयेदेव पुत्रं रोगविवर्जितम् ।
यथा कामी भवेद्वापि स्त्रीणां
वलमनुस्मरन्

lakṣaṇyaṃ janayedeva putraṃ rogavivarjitam |
yathā kāmī bhavedvāpi strīṇāṃ
valamanusmaran

स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्या यतस्ततः ।
भर्त्तृभ्रातृपितृज्ञातिश्वश्रूश्वशुरदेवरैः

svadāranirataścaiva striyo rakṣyā yatastataḥ |
bharttṛbhrātṛpitṛjñātiśvaśrūśvaśuradevaraiḥ

बन्धुभिश्च स्त्रियः पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः ।
संयतो पस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङूमुखी

bandhubhiśca striyaḥ pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ |
saṃyato paskarā dakṣā hṛṣṭā vyayaparāṅūmukhī

श्वश्रूश्वशुरयोः कुर्य्यात्पादयोर्वन्दनं सदा ।
क्रीडाशरीरसंस्कारसमाजोत्सवदर्शनम्

śvaśrūśvaśurayoḥ kuryyātpādayorvandanaṃ sadā |
krīḍāśarīrasaṃskārasamājotsavadarśanam

हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रेषितभर्तृका ।
रक्षेत्कन्यां पिता बाल्ये यौवने पतिरेव ताम्

hāsyaṃ paragṛhe yānaṃ tyajetpreṣitabhartṛkā |
rakṣetkanyāṃ pitā bālye yauvane patireva tām

वार्द्धक्ये रक्षते पुत्रो ह्यन्यथा ज्ञातयस्तथा ।
पतिं विना न तिष्ठेत्तु दिवा वा यदि वा निशि

vārddhakye rakṣate putro hyanyathā jñātayastathā |
patiṃ vinā na tiṣṭhettu divā vā yadi vā niśi

ज्येष्ठां धर्मविधौ कुर्य्यान्न कनिष्ठां कदाचन ।
दाहयेदग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः

jyeṣṭhāṃ dharmavidhau kuryyānna kaniṣṭhāṃ kadācana |
dāhayedagnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ

आहरेद्विधिवद्दारानग्निं चैवाविलम्बितः ।
हिता भर्त्तुर्दिवं गच्छेदिह कीर्त्तीरवाप्य च

āharedvidhivaddārānagniṃ caivāvilambitaḥ |
hitā bhartturdivaṃ gacchediha kīrttīravāpya ca