अध्याय 93: याज्ञवल्क्य द्वारा धर्म और संस्कार

याज्ञवल्क्येन यत्पूर्वं धर्मं प्रोक्तं कथं हरे ।
तन्मे काथय केशिघ्न यथा तत्त्वेन माधव

yājñavalkyena yatpūrvaṃ dharmaṃ proktaṃ kathaṃ hare |
tanme kāthaya keśighna yathā tattvena mādhava

याज्ञवल्क्यं नमस्कृत्य मिथिलायां समास्थितम् ।
अपृच्छन्नॄषयो गत्वा वर्णधर्माद्यशेषतः ।
तेभ्यः स कथयामास विष्णुं ध्यात्वा जितेन्द्रियः

yājñavalkyaṃ namaskṛtya mithilāyāṃ samāsthitam |
apṛcchannṝṣayo gatvā varṇadharmādyaśeṣataḥ |
tebhyaḥ sa kathayāmāsa viṣṇuṃ dhyātvā jitendriyaḥ

यस्मिन्देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मान्निबोधत ।
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः

yasmindeśe mṛgaḥ kṛṣṇastasmindharmānnibodhata |
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ

वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।
वक्तारो धर्मशास्त्राणां मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः

vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa |
vaktāro dharmaśāstrāṇāṃ manurviṣṇuryamo'ṅgirāḥ

वसिष्ठदक्षसंवर्त्तशातातपपराशराः ।
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्यायनबृहस्पती

vasiṣṭhadakṣasaṃvarttaśātātapaparāśarāḥ |
āpastambośanovyāsāḥ kātyāyanabṛhaspatī

गौतमः शङ्खलिखितो हारीतोऽत्रिरहं तथा ।
एते विष्णुं समाराध्य जाता धर्मोपदेशकाः

gautamaḥ śaṅkhalikhito hārīto'trirahaṃ tathā |
ete viṣṇuṃ samārādhya jātā dharmopadeśakāḥ

देशकाल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् ।
पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

deśakāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam |
pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

इज्याचारो दमोऽहिंसा दानं स्वाध्यायकर्म च ।
अयं च परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्

ijyācāro damo'hiṃsā dānaṃ svādhyāyakarma ca |
ayaṃ ca paramo dharmo yadyogenātmadarśanam

चत्वारो वेदधर्मज्ञाः परास्रैविद्यमेव वा ।
सा ब्रूते यत्स्वधर्मः स्यादेको वाध्यात्मवित्तमः

catvāro vedadharmajñāḥ parāsraividyameva vā |
sā brūte yatsvadharmaḥ syādeko vādhyātmavittamaḥ

ब्रह्मक्षात्त्रियविट्शूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः ।
निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः

brahmakṣāttriyaviṭśūdrā varṇāstvādyāstrayo dvijāḥ |
niṣekādyāḥ śmaśānāntāsteṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ

गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात्पुरा ।
षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म च

garbhādhānamṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanātpurā |
ṣaṣṭhe'ṣṭame vā sīmantaḥ prasave jātakarma ca

अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः ।
षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि चूडां कुर्य्याद्यथाकुलम्

ahanyekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ |
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi cūḍāṃ kuryyādyathākulam

एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ।
तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहश्च समन्त्रकः

evamenaḥ śamaṃ yāti bījagarbhasamudbhavam |
tūṣṇīmetāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhaśca samantrakaḥ