अध्याय 67: स्वरोदय: नाड़ियों में श्वास का विचार

हरेः श्रुत्वा हरो गौरीं देहस्थं ज्ञानमब्रवीत्

hareḥ śrutvā haro gaurīṃ dehasthaṃ jñānamabravīt

कुजो वह्नी रविः पृथ्वी सौरिरापः प्रकीर्त्तितः ।
वायुसंस्थास्थितो राहुर्दक्षरन्ध्रावभासकः

kujo vahnī raviḥ pṛthvī saurirāpaḥ prakīrttitaḥ |
vāyusaṃsthāsthito rāhurdakṣarandhrāvabhāsakaḥ

गुरुः शुक्रस्तथा सौम्यश्चन्द्रश्चैव चतुर्थकः ।
वामनाडीं तु मध्यस्थां कारयेदात्मनस्तथा

guruḥ śukrastathā saumyaścandraścaiva caturthakaḥ |
vāmanāḍīṃ tu madhyasthāṃ kārayedātmanastathā

यदाचर इलायुक्तस्तदा कर्मसमाचरेत् ।
स्थानसेवां तथा ध्यानं वाणिज्यं राजदर्शनम्

yadācara ilāyuktastadā karmasamācaret |
sthānasevāṃ tathā dhyānaṃ vāṇijyaṃ rājadarśanam

अन्यानि शुभकर्माणि कारयेत प्रयत्नतः ।
दक्षनाडीप्रवाहे तु शनिर्भौमश्च सैहिकः

anyāni śubhakarmāṇi kārayeta prayatnataḥ |
dakṣanāḍīpravāhe tu śanirbhaumaśca saihikaḥ

इनश्चैव तथाप्येव पापानामुदयो भवेत् ।
शुभाशुभविवेको हि ज्ञायते तु स्वरोदयात्

inaścaiva tathāpyeva pāpānāmudayo bhavet |
śubhāśubhaviveko hi jñāyate tu svarodayāt

देहमध्ये स्थिता नाड्यो बहुरूपाः सुविस्तराः ।
नाभेरधस्ताद्यः कन्दस्त्वंकुरास्तत्र निर्गताः

dehamadhye sthitā nāḍyo bahurūpāḥ suvistarāḥ |
nābheradhastādyaḥ kandastvaṃkurāstatra nirgatāḥ

द्विसप्ततिसहस्त्राणि नाभिमध्ये व्यवस्थिते ।
चक्रवच्च स्थितास्तास्तु सर्वाः प्राणहराः स्मृताः

dvisaptatisahastrāṇi nābhimadhye vyavasthite |
cakravacca sthitāstāstu sarvāḥ prāṇaharāḥ smṛtāḥ

तासां मध्ये त्रयः श्रेष्ठा वामदक्षिणमध्यमाः ।
वामा सोमात्मिका प्रोक्ता दक्षिणा रविसन्निभा

tāsāṃ madhye trayaḥ śreṣṭhā vāmadakṣiṇamadhyamāḥ |
vāmā somātmikā proktā dakṣiṇā ravisannibhā

मध्यमा च भवेदग्निः फलंती कालपूरिणी ।
वामा ह्यमृतरूपा च जगदाप्यायने स्थिता

madhyamā ca bhavedagniḥ phalaṃtī kālapūriṇī |
vāmā hyamṛtarūpā ca jagadāpyāyane sthitā

दक्षिणा रौद्रभागेन जगच्छोषयते सदा ।
द्वयोर्वाहे तु मृत्युः स्यात्सर्वकार्य्यविनाशिनी

dakṣiṇā raudrabhāgena jagacchoṣayate sadā |
dvayorvāhe tu mṛtyuḥ syātsarvakāryyavināśinī

निर्गमे तु भवेद्वामा प्रवेशे दक्षिणा स्मृता ।
इडाचारे तथा सौम्यं चन्द्रसूर्य्यगतस्तथा

nirgame tu bhavedvāmā praveśe dakṣiṇā smṛtā |
iḍācāre tathā saumyaṃ candrasūryyagatastathā

कारयेत्क्रूर कर्माणि प्राणे पिंगलसंस्थिते ।
यात्रायां सर्वकार्येषु विषापहारणे इडा

kārayetkrūra karmāṇi prāṇe piṃgalasaṃsthite |
yātrāyāṃ sarvakāryeṣu viṣāpahāraṇe iḍā

भोजने मैथुने युद्धे पिंगला सिद्धिदायिका ।
उच्चाटमारणाद्येषु कर्मस्वेतेषु पिङ्गला

bhojane maithune yuddhe piṃgalā siddhidāyikā |
uccāṭamāraṇādyeṣu karmasveteṣu piṅgalā

मैथुने चैव संग्रामे भोजने सिद्धिदायिका ।
शोभनेषु च कार्य्येषु यात्रायां विषकर्मणि

maithune caiva saṃgrāme bhojane siddhidāyikā |
śobhaneṣu ca kāryyeṣu yātrāyāṃ viṣakarmaṇi

शान्तिमुक्त्यर्थसिद्ध्यै च इडा योज्या नराधिपैः ।
द्वाभ्यां चैव प्रवाहे च क्रूरसौम्यविवर्जने

śāntimuktyarthasiddhyai ca iḍā yojyā narādhipaiḥ |
dvābhyāṃ caiva pravāhe ca krūrasaumyavivarjane

विषवत्तं तु जानीयात्संस्मरेत्तु विचक्षणः ।
सौम्यादिशुभकार्येषु लाभादिजयजीविते

viṣavattaṃ tu jānīyātsaṃsmarettu vicakṣaṇaḥ |
saumyādiśubhakāryeṣu lābhādijayajīvite

गमनागमने चैव वामा सर्वत्र पूजिता ।
युद्धादिभोजने घाते स्त्रीणां चैव तु सङ्गमे

gamanāgamane caiva vāmā sarvatra pūjitā |
yuddhādibhojane ghāte strīṇāṃ caiva tu saṅgame

प्रशस्ता दक्षिणा नाडी प्रवेशे क्षुद्रकर्मणि ।
शुभाशुभानि कार्य्याणि लाभालाभौ जयाजयौ

praśastā dakṣiṇā nāḍī praveśe kṣudrakarmaṇi |
śubhāśubhāni kāryyāṇi lābhālābhau jayājayau

जीवाजीवाय यत्पृच्छेन्न सिध्यति च मध्यमा ।
वामाचारेऽथवा दक्षे प्रत्यये यत्र नायकः

jīvājīvāya yatpṛcchenna sidhyati ca madhyamā |
vāmācāre'thavā dakṣe pratyaye yatra nāyakaḥ

तनुस्थः पृच्छते यस्तु तत्र सिद्धिर्न संशयः ।
वैच्छन्दो वामदेवस्तु यदा वहति चात्मनि

tanusthaḥ pṛcchate yastu tatra siddhirna saṃśayaḥ |
vaicchando vāmadevastu yadā vahati cātmani

तत्र भागे स्थितः पृच्छेत्सिद्धिर्भवति निष्फला ।
वामे वा दक्षिणे वापि यत्र संक्रमते शिवा

tatra bhāge sthitaḥ pṛcchetsiddhirbhavati niṣphalā |
vāme vā dakṣiṇe vāpi yatra saṃkramate śivā

घोरे घोराणि कार्य्याणि सौम्ये वै मध्यमानि च ।
प्रस्थिते भागतो हंसे द्वाभ्यां वै सर्ववाहिनी

ghore ghorāṇi kāryyāṇi saumye vai madhyamāni ca |
prasthite bhāgato haṃse dvābhyāṃ vai sarvavāhinī

तदा मृत्युं विजानीयाद्योगी योगविशारदः ।
यत्र यत्र स्थितः पृच्छेद्वामदक्षिणसंमुखः

tadā mṛtyuṃ vijānīyādyogī yogaviśāradaḥ |
yatra yatra sthitaḥ pṛcchedvāmadakṣiṇasaṃmukhaḥ

तत्र तत्र समं दिश्याद्वातस्योदयनं सदा ।
अग्रतो वामिका श्रेष्ठा पृष्ठतो दक्षिणा शुभा

tatra tatra samaṃ diśyādvātasyodayanaṃ sadā |
agrato vāmikā śreṣṭhā pṛṣṭhato dakṣiṇā śubhā

वामेन वामिका प्रोक्ता दक्षिणे दक्षिणा शुभा ।
वामे वामा शुभे चैव दक्षिणे दक्षिणा शुभा

vāmena vāmikā proktā dakṣiṇe dakṣiṇā śubhā |
vāme vāmā śubhe caiva dakṣiṇe dakṣiṇā śubhā

जीवो जीवति जीवेन यच्छून्यं तस्त्वरो भवेत् ।
यत्किञ्चित्कार्य्यमुद्दिष्टं जयादिशुभलक्षणम्

jīvo jīvati jīvena yacchūnyaṃ tastvaro bhavet |
yatkiñcitkāryyamuddiṣṭaṃ jayādiśubhalakṣaṇam

तत्सर्वं पूर्णनाड्यां तु जायते निर्विकल्पतः ।
अन्यनाड्यादिपर्य्यन्तं पक्षत्रयमुदाहृतम्

tatsarvaṃ pūrṇanāḍyāṃ tu jāyate nirvikalpataḥ |
anyanāḍyādiparyyantaṃ pakṣatrayamudāhṛtam

यावत्षष्ठी तु पृच्छायां पूर्णायां प्रथमो जयेत् ।
रिक्तायां तु द्वितीयस्तु कथयेत्तदशङ्कितः

yāvatṣaṣṭhī tu pṛcchāyāṃ pūrṇāyāṃ prathamo jayet |
riktāyāṃ tu dvitīyastu kathayettadaśaṅkitaḥ

वामाचारसमो वायुर्जायते कर्मसिद्धिदः ।
प्रवृत्ते दक्षिणे मार्गे विषमे विषमाक्षरम्

vāmācārasamo vāyurjāyate karmasiddhidaḥ |
pravṛtte dakṣiṇe mārge viṣame viṣamākṣaram

अन्यत्र वामवाहे तु नाम वै विषमाक्षरम् ।
तदासौ जयमाप्नोति योधः संग्राममध्यतः

anyatra vāmavāhe tu nāma vai viṣamākṣaram |
tadāsau jayamāpnoti yodhaḥ saṃgrāmamadhyataḥ

दक्षवातप्रवाहे तु यदि नाम समाक्षरम् ।
जा
यते नात्र सन्देहो नाडीमघ्ये तु लक्षयेत्

dakṣavātapravāhe tu yadi nāma samākṣaram |
jā
yate nātra sandeho nāḍīmaghye tu lakṣayet

पिङ्गलान्तर्गते प्राणे शमनीयाहवं जयेत् ।
यावन्नाड्युदयं चारस्तां दिशं यावदापयेत्

piṅgalāntargate prāṇe śamanīyāhavaṃ jayet |
yāvannāḍyudayaṃ cārastāṃ diśaṃ yāvadāpayet

न दातुं जायते सोऽपि नात्र कार्य्या विचारणा ।
अथ संग्राममध्ये तु यत्र नाडी सदा वहेत्

na dātuṃ jāyate so'pi nātra kāryyā vicāraṇā |
atha saṃgrāmamadhye tu yatra nāḍī sadā vahet

सा दिशा जयमाप्नोति शून्ये भंगं विनिर्दिशेत् ।
जातचारे जयं विद्यान्मृतके मृतमादिशेत्

sā diśā jayamāpnoti śūnye bhaṃgaṃ vinirdiśet |
jātacāre jayaṃ vidyānmṛtake mṛtamādiśet

जयं पराजयं चैव यो जानाति स पण्डितः ।
वामे वा दक्षिणे वापि यत्र सञ्चरते शिवम्

jayaṃ parājayaṃ caiva yo jānāti sa paṇḍitaḥ |
vāme vā dakṣiṇe vāpi yatra sañcarate śivam

कृत्वा तत्पदमाप्नोति यात्रा सन्ततशोभना ।
शशिसूर्य्यप्रवाहे तु सति युद्धं समाचरेत्

kṛtvā tatpadamāpnoti yātrā santataśobhanā |
śaśisūryyapravāhe tu sati yuddhaṃ samācaret

यस्तु पृच्छति तत्रस्थः स साधुर्जयतिध्रुवम् ।
यां दिशं वहते वायुस्तां दिशं यावदाजयः

yastu pṛcchati tatrasthaḥ sa sādhurjayatidhruvam |
yāṃ diśaṃ vahate vāyustāṃ diśaṃ yāvadājayaḥ

जायते नात्र सन्देह हन्द्रो यद्यग्रतः स्थितः ।
मेष्याद्या दश या नाड्यो दक्षिणा वाम संस्थिताः

jāyate nātra sandeha handro yadyagrataḥ sthitaḥ |
meṣyādyā daśa yā nāḍyo dakṣiṇā vāma saṃsthitāḥ

चरेस्थिरे तद्विमार्गे तादृशेतादृशे क्रमात् ।
निर्गमे निर्गमं याति संग्रहे संग्रहं विदुः

caresthire tadvimārge tādṛśetādṛśe kramāt |
nirgame nirgamaṃ yāti saṃgrahe saṃgrahaṃ viduḥ

पृच्छकस्य वचः श्रुत्वा घण्टाकारेण लक्षयेत् ।
वामे वा दक्षिणे वापि पञ्चतत्त्वस्थितः शिवे

pṛcchakasya vacaḥ śrutvā ghaṇṭākāreṇa lakṣayet |
vāme vā dakṣiṇe vāpi pañcatattvasthitaḥ śive

ऊर्द्ध्वेऽग्निरध आपश्च तिर्य्यक्संस्थः प्रभञ्जनः ।
मध्ये तु पृथिवी ज्ञेया नभः सर्वत्र सर्वदा

ūrddhve'gniradha āpaśca tiryyaksaṃsthaḥ prabhañjanaḥ |
madhye tu pṛthivī jñeyā nabhaḥ sarvatra sarvadā

ऊर्द्ध्वे मृत्युरधः शान्तिस्तिर्य्यक् चोच्चाटयेत्सुधीः ।
मध्ये स्तम्भं विजानीयान्मोक्षः सर्वत्र सर्वगे

ūrddhve mṛtyuradhaḥ śāntistiryyak coccāṭayetsudhīḥ |
madhye stambhaṃ vijānīyānmokṣaḥ sarvatra sarvage