अध्याय 65: स्त्री पुरुष के लक्षणों का विस्तृत सामुद्रिक

समुद्रोक्तं प्रवक्ष्यामि नरस्त्रीलक्षणं शुभम् ।
येन विज्ञातमात्रेण अतीतानागताप्रमा

samudroktaṃ pravakṣyāmi narastrīlakṣaṇaṃ śubham |
yena vijñātamātreṇa atītānāgatāpramā

अस्वेदिनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ ।
श्लेष्टाङ्गुली ताम्रनखौ पादावुष्णौ शिरोज्झितौ

asvedinau mṛdutalau kamalodarasannibhau |
śleṣṭāṅgulī tāmranakhau pādāvuṣṇau śirojjhitau

कूर्मोन्नतौ गूढगुल्फौ सुपार्ष्णो नृपतेः स्मृतौ ।
शू
र्पाकारौ विरूक्षौ च वक्रौ पादौ शिरालकौ

kūrmonnatau gūḍhagulphau supārṣṇo nṛpateḥ smṛtau |
śū
rpākārau virūkṣau ca vakrau pādau śirālakau

संशुष्कौ पाण्डुरनखौ निः स्वस्य विरलाङ्गुली ।
मार्गायोत्कंटकौ पादौ कषायसदृशौ तथा

saṃśuṣkau pāṇḍuranakhau niḥ svasya viralāṅgulī |
mārgāyotkaṃṭakau pādau kaṣāyasadṛśau tathā

विच्छित्तिदौ च वंशस्य ब्रह्मन्घौ शङ्कु
सन्निभौ ।
अगम्यागमने प्रीतौ जङ्घा विरलरोमिका

vicchittidau ca vaṃśasya brahmanghau śaṅku
sannibhau |
agamyāgamane prītau jaṅghā viralaromikā

मृदुरोमा समा जङ्घा तथा करिकरप्रभा ।
ऊरवो जानवस्तुल्या नृपस्योपचिताः स्मृताः

mṛduromā samā jaṅghā tathā karikaraprabhā |
ūravo jānavastulyā nṛpasyopacitāḥ smṛtāḥ

निः स्वस्य सृगालजङ्घा रौमैकैकं चकूपके ।
नृपाणां श्रोत्रियाणां च द्वे द्वे श्रिये च धीमताम्

niḥ svasya sṛgālajaṅghā raumaikaikaṃ cakūpake |
nṛpāṇāṃ śrotriyāṇāṃ ca dve dve śriye ca dhīmatām

त्र्याद्यैर्निः स्वा मानवाः स्युर्दुः स्वभाजश्च निन्दिताः ।
केशाश्च वै कुञ्चिताश्च प्रवासे म्रियते नरः

tryādyairniḥ svā mānavāḥ syurduḥ svabhājaśca ninditāḥ |
keśāśca vai kuñcitāśca pravāse mriyate naraḥ

निर्मांसजानुः सौभाग्यमल्पैर्निम्नै रतिः स्त्रियाः ।
विकटैश्च दरिद्राः स्युः समांसै राज्यमेव च

nirmāṃsajānuḥ saubhāgyamalpairnimnai ratiḥ striyāḥ |
vikaṭaiśca daridrāḥ syuḥ samāṃsai rājyameva ca

महद्भिरायुराख्यातं ह्यल्पलिङ्गो धनी नरः ।
अपत्यरहितश्चैव स्थूललिङ्गो घनोज्झितः

mahadbhirāyurākhyātaṃ hyalpaliṅgo dhanī naraḥ |
apatyarahitaścaiva sthūlaliṅgo ghanojjhitaḥ

मेढ्र वामनते चैव सुतार्थरहितो भवेत् ।
वक्रेऽन्यथा पुत्रवान्त्स्याद्दारिद्र्यं विनतेत्वधः

meḍhra vāmanate caiva sutārtharahito bhavet |
vakre'nyathā putravāntsyāddāridryaṃ vinatetvadhaḥ

अल्पे त्वतनयो लिङ्गेशिरालेऽथ सुखी नरः ।
स्थूलग्रन्थियुते लिङ्गे भवेत्पुत्रादिसंयुतः

alpe tvatanayo liṅgeśirāle'tha sukhī naraḥ |
sthūlagranthiyute liṅge bhavetputrādisaṃyutaḥ

कोशगूढे दीर्घैर्भुग्नैश्च धनवर्जितः ।
बलवान्युद्धशीलश्च लघुशेक्तः स एव च

kośagūḍhe dīrghairbhugnaiśca dhanavarjitaḥ |
balavānyuddhaśīlaśca laghuśektaḥ sa eva ca

दुर्बलस्त्वेकवृषणो विषमाभ्याञ्चलः स्त्रियाम् ।
समाभ्यां क्षितिपः प्रोक्तः प्रलम्बेन शताब्दवान्

durbalastvekavṛṣaṇo viṣamābhyāñcalaḥ striyām |
samābhyāṃ kṣitipaḥ proktaḥ pralambena śatābdavān

उद्वृं
ताभ्यां च बह्वायू रूक्षैर्मणिभिरीश्वरः ।
पाण्डरैर्मणिभिर्निः स्वा मलिनैः सुखभागिनः

udvṛṃ
tābhyāṃ ca bahvāyū rūkṣairmaṇibhirīśvaraḥ |
pāṇḍarairmaṇibhirniḥ svā malinaiḥ sukhabhāginaḥ

सशब्दनिः शब्दमूत्राः स्युदंरिद्राश्च मानवाः ।
एकद्वित्रिचतुः पञ्चषड्भिर्धाराभिरेव च

saśabdaniḥ śabdamūtrāḥ syudaṃridrāśca mānavāḥ |
ekadvitricatuḥ pañcaṣaḍbhirdhārābhireva ca

दक्षिणावर्त्तचलितमूत्रा भिश्च नृपाः स्मृताः ।
विकीर्णमूत्रा निः स्वाश्च प्रधानसुखदायिकाः

dakṣiṇāvarttacalitamūtrā bhiśca nṛpāḥ smṛtāḥ |
vikīrṇamūtrā niḥ svāśca pradhānasukhadāyikāḥ

एकधाराश्च वनिताः स्निग्धैर्मणिभिरुन्नतैः ।
समैः स्त्रीरत्नधनिनो मध्ये निम्नैश्च कन्यकाः

ekadhārāśca vanitāḥ snigdhairmaṇibhirunnataiḥ |
samaiḥ strīratnadhanino madhye nimnaiśca kanyakāḥ

शुष्कैर्निश्वा विशुष्कैश्च दुर्भगाः परिकीर्त्तिताः ।
पुष्पगन्धे नृपाः शुक्रे मधुगन्धे धनं बहुः

śuṣkairniśvā viśuṣkaiśca durbhagāḥ parikīrttitāḥ |
puṣpagandhe nṛpāḥ śukre madhugandhe dhanaṃ bahuḥ

पुत्राः शुक्रे मत्स्यगन्धे तनुशुक्रे च कन्यकाः ।
महाभोगी मांसगन्धे यज्वा स्यान्मदगन्धिनि

putrāḥ śukre matsyagandhe tanuśukre ca kanyakāḥ |
mahābhogī māṃsagandhe yajvā syānmadagandhini

दरिद्रः क्षारगन्धे च दीर्घायुः शीघ्रमैथुनी ।
अशीघ्रमैथुन्यल्पायुः स्थूलस्फिक् स्याद्धनोज्झितः

daridraḥ kṣāragandhe ca dīrghāyuḥ śīghramaithunī |
aśīghramaithunyalpāyuḥ sthūlasphik syāddhanojjhitaḥ

मांसलस्फिक् सुखी स्याच्च सिंहस्फिक् भूपतिः स्मृतः ।
भवेत्सिंहकटी राजा निः स्वः कपिकटिर्नरः

māṃsalasphik sukhī syācca siṃhasphik bhūpatiḥ smṛtaḥ |
bhavetsiṃhakaṭī rājā niḥ svaḥ kapikaṭirnaraḥ

सर्पोदरा दरिद्राः स्युः पिठरैश्च घटैः समैः ।
धनिनो विपुलैः पार्श्वैर्निः स्वा रक्तैश्च निम्नगैः

sarpodarā daridrāḥ syuḥ piṭharaiśca ghaṭaiḥ samaiḥ |
dhanino vipulaiḥ pārśvairniḥ svā raktaiśca nimnagaiḥ

समकक्षाश्च भोगाढ्या निम्नकक्षा धनोज्झिताः ।
नृपाश्चोन्नतकक्षाः स्युर्जिह्ना विषमकक्षकाः

samakakṣāśca bhogāḍhyā nimnakakṣā dhanojjhitāḥ |
nṛpāśconnatakakṣāḥ syurjihnā viṣamakakṣakāḥ

मत्स्योदरा बहुधना नाभिभिः सुखिनः स्मृताः ।
विस्तीर्णाभिर्बहुलाभिर्निम्नाभिः क्लेशभागिनः

matsyodarā bahudhanā nābhibhiḥ sukhinaḥ smṛtāḥ |
vistīrṇābhirbahulābhirnimnābhiḥ kleśabhāginaḥ

बलिमध्यगता नाभिः शूलबाधां करोति हि ।
वामावर्त्तश्च साध्यं वै मेधां दक्षिणतस्तथा

balimadhyagatā nābhiḥ śūlabādhāṃ karoti hi |
vāmāvarttaśca sādhyaṃ vai medhāṃ dakṣiṇatastathā

पार्श्वायता चिरायुर्दा तूपविष्टा धनेश्वरम् ।
अधो गवाढ्यं कुर्य्याच्च नृपत्वं पद्मकर्णिका

pārśvāyatā cirāyurdā tūpaviṣṭā dhaneśvaram |
adho gavāḍhyaṃ kuryyācca nṛpatvaṃ padmakarṇikā

एकबलिः शतायुः स्याच्छ्रीभोगी द्विवलिः स्मृतः ।
त्रिवलिः क्ष्माप आचार्य्य ऋजुभिर्वालिभिः सुखी

ekabaliḥ śatāyuḥ syācchrībhogī dvivaliḥ smṛtaḥ |
trivaliḥ kṣmāpa ācāryya ṛjubhirvālibhiḥ sukhī

अगम्यागामी जिह्मबलिर्भूपाः पार्श्वैश्च मांसलैः ।
मृदुभिः सुसमैश्चैव दक्षिणावर्त्तरोमभिः

agamyāgāmī jihmabalirbhūpāḥ pārśvaiśca māṃsalaiḥ |
mṛdubhiḥ susamaiścaiva dakṣiṇāvarttaromabhiḥ

विपरीतैः परप्रेष्या निर्द्रव्याः सुखवर्जिताः ।
अनुद्धतैश्चूचुकैश्च भवन्ति सुभगा नराः

viparītaiḥ parapreṣyā nirdravyāḥ sukhavarjitāḥ |
anuddhataiścūcukaiśca bhavanti subhagā narāḥ

निर्धना विषमैर्दोर्घैः पीतोपचितकैर्नृपाः ।
समोन्नतं च हृदयमकम्पं मांसलं पृथु

nirdhanā viṣamairdorghaiḥ pītopacitakairnṛpāḥ |
samonnataṃ ca hṛdayamakampaṃ māṃsalaṃ pṛthu

नृपाणामधमानां च खररोमशिरालकम् ।
अर्थवान्समवक्षाः स्यात्पीनैर्वक्षोभिरूर्जितः

nṛpāṇāmadhamānāṃ ca khararomaśirālakam |
arthavānsamavakṣāḥ syātpīnairvakṣobhirūrjitaḥ

वक्षोभिर्विषमैर्निः स्वः शस्त्रेणनिधनास्तथा ।
विषमैर्जत्रुभिर्निः स्वा अस्थिनद्धैश्च मानवाः

vakṣobhirviṣamairniḥ svaḥ śastreṇanidhanāstathā |
viṣamairjatrubhirniḥ svā asthinaddhaiśca mānavāḥ

उन्नतैर्भोगिनो निम्नैर्निः स्वाः पीनैर्धनान्विताः ।
निः स्वश्चिपिटकण्ठः स्याच्छिराशुष्कगलः सुखी

unnatairbhogino nimnairniḥ svāḥ pīnairdhanānvitāḥ |
niḥ svaścipiṭakaṇṭhaḥ syācchirāśuṣkagalaḥ sukhī

शूरः स्यान्महिषग्रीवः शास्त्रात्तो मृगकण्ठकः ।
कम्बुग्रीवश्च नृपतिर्लम्बकण्ठोऽतिभक्षकः

śūraḥ syānmahiṣagrīvaḥ śāstrātto mṛgakaṇṭhakaḥ |
kambugrīvaśca nṛpatirlambakaṇṭho'tibhakṣakaḥ

अरोमशा भुग्नपृष्ठं शुभंचाशुभमन्यथा ।
कक्षाश्वत्थदला श्रेष्ठा सुगन्धिर्मृगरोमिका

aromaśā bhugnapṛṣṭhaṃ śubhaṃcāśubhamanyathā |
kakṣāśvatthadalā śreṣṭhā sugandhirmṛgaromikā

अन्यथा त्वर्थहीनानां दारिद्र्यस्य च कारणम् ।
संमासौ चैव भुग्नाल्पौ श्लिष्टौ च विपुलौ शुभौ

anyathā tvarthahīnānāṃ dāridryasya ca kāraṇam |
saṃmāsau caiva bhugnālpau śliṣṭau ca vipulau śubhau

आजानुलम्बितौ बाहू वृत्तौ पीनौ नृपेश्वरे ।
निः स्वानां रोमशौ ह्रस्वौ श्रेष्ठौ करिकर प्रभौ

ājānulambitau bāhū vṛttau pīnau nṛpeśvare |
niḥ svānāṃ romaśau hrasvau śreṣṭhau karikara prabhau

हस्ताङ्गुलय एव स्युवायुद्वारयुताः शुभाः ।
मेधाविनां च सूक्ष्माः स्युर्भृत्यानां चिपिटाः स्मृताः

hastāṅgulaya eva syuvāyudvārayutāḥ śubhāḥ |
medhāvināṃ ca sūkṣmāḥ syurbhṛtyānāṃ cipiṭāḥ smṛtāḥ

स्थूलाङ्गुलीभिर्निः स्वाः स्युर्नताः स्युः सुकृशैस्तदा ।
कपितुल्यकराः निः स्वा व्याघ्रतुल्यकरैर्बलम्

sthūlāṅgulībhirniḥ svāḥ syurnatāḥ syuḥ sukṛśaistadā |
kapitulyakarāḥ niḥ svā vyāghratulyakarairbalam

पितृवित्तविनाशश्च निम्नात्करतलान्नराः ।
मणिबन्धैर्निगूढैश्च सुश्लिष्टैः शुभगन्धिभिः

pitṛvittavināśaśca nimnātkaratalānnarāḥ |
maṇibandhairnigūḍhaiśca suśliṣṭaiḥ śubhagandhibhiḥ

नृपा हीनाः करच्छैदैः सशब्दैर्धनवर्जिताः ।
संवृतैश्चैव निम्नैश्च धनिनः परिकीर्त्तिताः

nṛpā hīnāḥ karacchaidaiḥ saśabdairdhanavarjitāḥ |
saṃvṛtaiścaiva nimnaiśca dhaninaḥ parikīrttitāḥ

प्रोत्तानक रदातारो विषमैर्विषमा नराः ।
करैः करतलैश्चैव लाक्षाभैरीश्वरास्तलैः

prottānaka radātāro viṣamairviṣamā narāḥ |
karaiḥ karatalaiścaiva lākṣābhairīśvarāstalaiḥ

परदाररताः पीतैरूक्षैर्निः स्वा नरा मताः ।
तुषतुल्यनखाः क्लीबाः कुटिलैः स्फुटितैर्नराः

paradāraratāḥ pītairūkṣairniḥ svā narā matāḥ |
tuṣatulyanakhāḥ klībāḥ kuṭilaiḥ sphuṭitairnarāḥ

निः स्वाश्च कुनखैस्तद्वद्विवर्णैः परतर्ककाः ।
ताम्रैर्भूपा धनाढ्याश्च अङ्गुष्ठैः सयवैस्तथा

niḥ svāśca kunakhaistadvadvivarṇaiḥ paratarkakāḥ |
tāmrairbhūpā dhanāḍhyāśca aṅguṣṭhaiḥ sayavaistathā

अङ्गुष्ठमूलजैः पुत्री स्याद्दीर्घांगुलिपर्वकः ।
दीर्घायुः सुभगश्चैव निर्धनो विरलाङ्गुलिः

aṅguṣṭhamūlajaiḥ putrī syāddīrghāṃguliparvakaḥ |
dīrghāyuḥ subhagaścaiva nirdhano viralāṅguliḥ

घनाङ्गुलिश्च सधनस्तिस्रो रेखाश्चयस्य वै ।
नृपतेः करतलगा मणिबन्धात्समुत्थिताः

ghanāṅguliśca sadhanastisro rekhāścayasya vai |
nṛpateḥ karatalagā maṇibandhātsamutthitāḥ

युगमीनाङ्कितनरो भवेत्सत्रप्रदो नरः ।
वज्राकाराश्च धनिनां मत्स्यपुच्छनिभा बुधे

yugamīnāṅkitanaro bhavetsatraprado naraḥ |
vajrākārāśca dhanināṃ matsyapucchanibhā budhe

शङ्खातपत्रशिविकागजपद्मोपमा नृपे ।
कुम्भाङ्कुशपताकाभा मृणालाभा निधीश्वरे

śaṅkhātapatraśivikāgajapadmopamā nṛpe |
kumbhāṅkuśapatākābhā mṛṇālābhā nidhīśvare

दामाभाश्च गवाढ्यानां स्वस्तिकाभा नृपेश्वरे ।
चक्रासितोमरधनुः कुन्ताभा नृपतेः करे

dāmābhāśca gavāḍhyānāṃ svastikābhā nṛpeśvare |
cakrāsitomaradhanuḥ kuntābhā nṛpateḥ kare

उलूखलाभा यज्ञाढ्या वेदीभा चाग्निहोत्रिणि ।
वापीदेवकुल्याभास्त्रिकोणाभाश्चधार्मिके

ulūkhalābhā yajñāḍhyā vedībhā cāgnihotriṇi |
vāpīdevakulyābhāstrikoṇābhāścadhārmike

अङ्गुष्ठमूलगा रेखाः पुत्राः सूक्ष्माश्च दारिकाः ।
प्रदेशिनीगता रेखा कनिष्ठामूलगामिनी

aṅguṣṭhamūlagā rekhāḥ putrāḥ sūkṣmāśca dārikāḥ |
pradeśinīgatā rekhā kaniṣṭhāmūlagāminī

शतायुषं च कुरुते छिन्नया तरुतो भयम् ।
निः स्वाश्च बहुरेखाः स्युनिर्द्रव्याश्चिबुकैः कृशैः

śatāyuṣaṃ ca kurute chinnayā taruto bhayam |
niḥ svāśca bahurekhāḥ syunirdravyāścibukaiḥ kṛśaiḥ

मांसलैश्च धनोपेता आरक्तैरधरैर्नृपाः ।
बिम्बोपमैश्च स्फुटितैरोष्ठैरूक्षैश्चकण्डितैः

māṃsalaiśca dhanopetā āraktairadharairnṛpāḥ |
bimbopamaiśca sphuṭitairoṣṭhairūkṣaiścakaṇḍitaiḥ

विषमैर्धनहीनाश्च दन्ताः स्निग्धा घनाः शुभाः ।
तीक्ष्णा दन्ताः समाः श्रेष्ठा जिह्वा रक्ता समा शुभा

viṣamairdhanahīnāśca dantāḥ snigdhā ghanāḥ śubhāḥ |
tīkṣṇā dantāḥ samāḥ śreṣṭhā jihvā raktā samā śubhā

श्लक्ष्णा दीर्घा च विज्ञेया तालुः श्वेते धनक्षये ।
कृष्णे च परुषो वक्रं समं सौम्यं च संवृतम्

ślakṣṇā dīrghā ca vijñeyā tāluḥ śvete dhanakṣaye |
kṛṣṇe ca paruṣo vakraṃ samaṃ saumyaṃ ca saṃvṛtam

भूपानाममलं श्लक्ष्णं विपरीतं च दुः खिनाम् ।
महा दुः खं दुर्भगाणां स्त्रीमुखं पुत्रमाप्नुयात्

bhūpānāmamalaṃ ślakṣṇaṃ viparītaṃ ca duḥ khinām |
mahā duḥ khaṃ durbhagāṇāṃ strīmukhaṃ putramāpnuyāt

आढ्यानां वर्त्तुलं वक्रं निर्द्रव्याणां च दीर्घकम् ।
भीरुवक्त्रः पापकर्मा धूर्त्तानां चतुरश्रकम्

āḍhyānāṃ varttulaṃ vakraṃ nirdravyāṇāṃ ca dīrghakam |
bhīruvaktraḥ pāpakarmā dhūrttānāṃ caturaśrakam

निम्नं वक्रमपुत्राणां कृपणानां च ह्रस्वकम् ।
सम्पूर्णं भोगिनां कान्तं श्मश्रु स्निग्धं शुभं मृदु

nimnaṃ vakramaputrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ ca hrasvakam |
sampūrṇaṃ bhogināṃ kāntaṃ śmaśru snigdhaṃ śubhaṃ mṛdu

संहतं चास्फुटिताग्रं रक्तश्मश्रुश्च चौरकः ।
रक्ताल्पपरुषश्मश्रुकर्णाः स्युः पापमृत्यवः

saṃhataṃ cāsphuṭitāgraṃ raktaśmaśruśca caurakaḥ |
raktālpaparuṣaśmaśrukarṇāḥ syuḥ pāpamṛtyavaḥ

निर्मांसैश्चिपिटैर्भोगाः कृपणा ह्रस्वकर्णकाः ।
शङ्कुकर्णाश्च राजानो रोमकर्णा गतायुषः

nirmāṃsaiścipiṭairbhogāḥ kṛpaṇā hrasvakarṇakāḥ |
śaṅkukarṇāśca rājāno romakarṇā gatāyuṣaḥ

बृहत्कर्णाश्च धनिनोराजानः परिकीर्त्तिताः ।
कर्णैः स्निग्धावनद्धैश्च व्यालम्बैर्मांसलैर्नृपाः

bṛhatkarṇāśca dhaninorājānaḥ parikīrttitāḥ |
karṇaiḥ snigdhāvanaddhaiśca vyālambairmāṃsalairnṛpāḥ

भोगी वै निम्नगण्डः स्यान्मत्री सम्पूर्णगण्डकः ।
शुकनासः सुखी स्याच्च शुष्कनासोऽतिजीवनः

bhogī vai nimnagaṇḍaḥ syānmatrī sampūrṇagaṇḍakaḥ |
śukanāsaḥ sukhī syācca śuṣkanāso'tijīvanaḥ

छिन्नाग्रकूपनासः स्यादगम्यागमने रतः ।
दीर्घनासे च सौभाग्यं चौरश्चाकुञ्चितेन्द्रियः

chinnāgrakūpanāsaḥ syādagamyāgamane rataḥ |
dīrghanāse ca saubhāgyaṃ cauraścākuñcitendriyaḥ

मृत्युश्चिपिटनासे स्याद्धीनो भाग्यवतां भवेत् ।
स्वल्पच्छिद्रौ सुपुटौ च अवक्रौ च नृपेश्वरे

mṛtyuścipiṭanāse syāddhīno bhāgyavatāṃ bhavet |
svalpacchidrau supuṭau ca avakrau ca nṛpeśvare

क्रूरे दक्षिणवक्रा स्याद्वलिनां च क्षुतं सकृत् ।
स्याद्विनिष्पिण्डितं ह्रादि सानुनादं च जीवकृत्

krūre dakṣiṇavakrā syādvalināṃ ca kṣutaṃ sakṛt |
syādviniṣpiṇḍitaṃ hrādi sānunādaṃ ca jīvakṛt

वक्रान्तैः पद्मपत्राभैर्लोचनैः सुखभागिनः ।
मार्जारलोचनैः पाप्मा दुरात्मा मधुपिङ्गलैः

vakrāntaiḥ padmapatrābhairlocanaiḥ sukhabhāginaḥ |
mārjāralocanaiḥ pāpmā durātmā madhupiṅgalaiḥ

क्रूराः केकरनेत्राश्च हरिताक्षाः सकल्मषाः ।
जिह्यैश्च लोचनैः शूराः सेनान्यो गजलोचनाः

krūrāḥ kekaranetrāśca haritākṣāḥ sakalmaṣāḥ |
jihyaiśca locanaiḥ śūrāḥ senānyo gajalocanāḥ

गम्भीराक्षा ईश्वराः स्युर्मन्त्रिणः स्थूलचक्षुषः ।
नीलोत्प लाक्षा विद्वांसः सौभाग्यं श्यामचक्षुषाम्

gambhīrākṣā īśvarāḥ syurmantriṇaḥ sthūlacakṣuṣaḥ |
nīlotpa lākṣā vidvāṃsaḥ saubhāgyaṃ śyāmacakṣuṣām

स्यात्कृष्णतारकाक्षाणामक्ष्णामुत्पाटनं किल ।
मण्डलाक्षाश्च पापाः स्युर्निः स्वाः स्युर्दोनलोचनाः

syātkṛṣṇatārakākṣāṇāmakṣṇāmutpāṭanaṃ kila |
maṇḍalākṣāśca pāpāḥ syurniḥ svāḥ syurdonalocanāḥ

दृक् स्निग्धा विपुला भोगे अल्पायुरधिकोन्नता ।
विशालोन्नताः सुखिनी दरिद्रा विषमभ्रुवः

dṛk snigdhā vipulā bhoge alpāyuradhikonnatā |
viśālonnatāḥ sukhinī daridrā viṣamabhruvaḥ

घनदीर्घासुसक्तभ्रूर्बालेन्दून्नतसुभ्रुवः ।
आढ्यो निः स्वश्च खण्डभ्रृर्मध्ये च विनतभ्रुवः

ghanadīrghāsusaktabhrūrbālendūnnatasubhruvaḥ |
āḍhyo niḥ svaśca khaṇḍabhrṛrmadhye ca vinatabhruvaḥ

स्त्रीषु गम्यासु सक्ताः स्युः सुतार्थे परिवर्जिताः ।
उन्नतैर्विपुलैः शङ्खैर्ललाटैर्विषमैस्तथा

strīṣu gamyāsu saktāḥ syuḥ sutārthe parivarjitāḥ |
unnatairvipulaiḥ śaṅkhairlalāṭairviṣamaistathā

निर्धना धनवन्तश्च अर्द्धेन्दुसदृशैर्नराः ।
आचार्य्याः शुक्तिविशालैः शिरालैः पापकारिणः

nirdhanā dhanavantaśca arddhendusadṛśairnarāḥ |
ācāryyāḥ śuktiviśālaiḥ śirālaiḥ pāpakāriṇaḥ

उन्नताभिः शिराभिश्च स्वस्तिकाभिर्धनेश्वराः ।
निम्नैर्ललाटैर्बन्धार्हाः क्रूरकर्मरतास्तथा

unnatābhiḥ śirābhiśca svastikābhirdhaneśvarāḥ |
nimnairlalāṭairbandhārhāḥ krūrakarmaratāstathā

संवृतैश्च ललाटैश्च कृपणा उन्नतैर्नृपाः ।
अनश्रु स्निग्धरुदितमदीनं शुभदं नृणाम्

saṃvṛtaiśca lalāṭaiśca kṛpaṇā unnatairnṛpāḥ |
anaśru snigdharuditamadīnaṃ śubhadaṃ nṛṇām

प्रचुराश्रुदीनं रूक्षं च रुदितं च सुखावहम् ।
अकम्पं हसितं श्रेष्ठं मीलिताक्षमघावहम्

pracurāśrudīnaṃ rūkṣaṃ ca ruditaṃ ca sukhāvaham |
akampaṃ hasitaṃ śreṣṭhaṃ mīlitākṣamaghāvaham

असकृद्धसितं दुष्टं सोन्मादस्य ह्यनेकधा ।
ललाटोपसृतास्तिस्त्रो रेखाः स्युः शतवर्षिणाम्

asakṛddhasitaṃ duṣṭaṃ sonmādasya hyanekadhā |
lalāṭopasṛtāstistro rekhāḥ syuḥ śatavarṣiṇām

नृपत्वं स्याच्चतसृभिरायुः पञ्चनवत्यथ ।
अरेखेणायुर्नवतिर्विच्छिन्नाभिश्च पुंश्चलाः

nṛpatvaṃ syāccatasṛbhirāyuḥ pañcanavatyatha |
arekheṇāyurnavatirvicchinnābhiśca puṃścalāḥ

केशान्तोपगताभिश्च अशीत्यायुर्नरो भवेत् ।
पञ्चभिः सप्तभिः षड्भिः पञ्चाशद्वहुभिस्तथा

keśāntopagatābhiśca aśītyāyurnaro bhavet |
pañcabhiḥ saptabhiḥ ṣaḍbhiḥ pañcāśadvahubhistathā

चत्वारिंशच्च वक्राभिस्त्रिंशद्भ्रूलग्नगामिभिः ।
विंशतिर्वामवक्रा भिरायुः क्षुद्राभिरल्पकम्

catvāriṃśacca vakrābhistriṃśadbhrūlagnagāmibhiḥ |
viṃśatirvāmavakrā bhirāyuḥ kṣudrābhiralpakam

छत्राकारैः शिरोभिस्तु नृपा निम्नशिरा धनी ।
चिपिटैश्च पितुर्मृत्युर्गवाद्याः परिमण्डलैः

chatrākāraiḥ śirobhistu nṛpā nimnaśirā dhanī |
cipiṭaiśca piturmṛtyurgavādyāḥ parimaṇḍalaiḥ

घटमूर्द्धा पापरुचिर्धनाद्यैः परिवर्जितः ।
कृष्णैराकुञ्चितैः केशैः स्निग्धैरेकैकसम्भवैः

ghaṭamūrddhā pāparucirdhanādyaiḥ parivarjitaḥ |
kṛṣṇairākuñcitaiḥ keśaiḥ snigdhairekaikasambhavaiḥ

अभिन्नाग्रैश्च मृदुभिर्न चातिबहुभिर्नृपाः ।
बहुमूलैश्च विषमैः स्थूलाग्रैः कपिलैस्तथआ

abhinnāgraiśca mṛdubhirna cātibahubhirnṛpāḥ |
bahumūlaiśca viṣamaiḥ sthūlāgraiḥ kapilaistathaā

निः स्वाश्चैवातिकुचिलैर्घनैरसित
मूर्द्धजैः ।
यद्यद्गात्रं महारूक्षं शिरालं मांसवर्जितम्

niḥ svāścaivātikucilairghanairasita
mūrddhajaiḥ |
yadyadgātraṃ mahārūkṣaṃ śirālaṃ māṃsavarjitam

तत्तत्स्या दशुभं सर्वं ततोऽन्यथा ।
विपुलस्त्रिषु गम्भीरो दीर्घः सूक्ष्मश्च पञ्चसु

tattatsyā daśubhaṃ sarvaṃ tato'nyathā |
vipulastriṣu gambhīro dīrghaḥ sūkṣmaśca pañcasu

षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वो रक्तः सप्तसमो नृपः ।
नाभिः स्वरश्च ससत्त्वं च त्रयं गम्भीरमीरितम्

ṣaḍunnataścaturhrasvo raktaḥ saptasamo nṛpaḥ |
nābhiḥ svaraśca sasattvaṃ ca trayaṃ gambhīramīritam

पुंसः स्यादतिविस्तीर्णं ललाटं वदनं ह्युरः ।
चक्षुः कक्षा नासिका च षट् स्यु र्नृपकृकाटिकाः

puṃsaḥ syādativistīrṇaṃ lalāṭaṃ vadanaṃ hyuraḥ |
cakṣuḥ kakṣā nāsikā ca ṣaṭ syu rnṛpakṛkāṭikāḥ

उन्नतानि च ह्रस्वनि जङ्घा ग्रीवा च लिङ्गकम् ।
पृष्ठं चत्वारि रक्तानि करताल्वधरा नखाः

unnatāni ca hrasvani jaṅghā grīvā ca liṅgakam |
pṛṣṭhaṃ catvāri raktāni karatālvadharā nakhāḥ

नेत्रान्तपादजिह्वौष्ठाः पञ्च सूक्ष्माणि सन्ति वै ।
दशनांगुलिपर्वाणि नखकेशत्वचः शुभाः

netrāntapādajihvauṣṭhāḥ pañca sūkṣmāṇi santi vai |
daśanāṃguliparvāṇi nakhakeśatvacaḥ śubhāḥ

दीर्घाः स्तनान्तरं बाहुदन्तलोचननासिकाः ।
नराणां लक्षणं प्रोक्तं वदामि स्त्रीषु लक्षणम्

dīrghāḥ stanāntaraṃ bāhudantalocananāsikāḥ |
narāṇāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ vadāmi strīṣu lakṣaṇam

राज्ञ्याः स्निग्धौ समौ पादौ तलौ ताम्रौ नखौ तथा ।
श्लिष्टांगुली चोन्नताग्रौ तां पाप्य नृपतिर्भवेत्

rājñyāḥ snigdhau samau pādau talau tāmrau nakhau tathā |
śliṣṭāṃgulī connatāgrau tāṃ pāpya nṛpatirbhavet

निगूढगुल्फोपचितौ पद्मकान्तितलौ शुभौ ।
अस्वेदिनौ मृदुतलौ मत्स्यांकुशघ्वजाञ्चितौ

nigūḍhagulphopacitau padmakāntitalau śubhau |
asvedinau mṛdutalau matsyāṃkuśaghvajāñcitau

वज्राब्जहलचिह्नौ च दास्याः पादौ ततोऽन्यथा ।
जङ्घे च रोमरहिते सुवृत्ते विशिरे शुभे

vajrābjahalacihnau ca dāsyāḥ pādau tato'nyathā |
jaṅghe ca romarahite suvṛtte viśire śubhe

अनुल्बणं सन्धिदेशं समं जानुद्वयं शुभम् ।
ऊरू करिकराकारावरोमौ च समौ शुभौ

anulbaṇaṃ sandhideśaṃ samaṃ jānudvayaṃ śubham |
ūrū karikarākārāvaromau ca samau śubhau

अश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं गुह्यमुत्तमम् ।
श्रोणीललाटकं स्त्रीणामूरु कूर्मोन्नतं शुभम्

aśvatthapatrasadṛśaṃ vipulaṃ guhyamuttamam |
śroṇīlalāṭakaṃ strīṇāmūru kūrmonnataṃ śubham

गूढो मणिश्च शुभदो नितम्बश्च गुरुः शुभः ।
विस्तीर्णमांसोपचिता गम्भीरा विपुला शुभा

gūḍho maṇiśca śubhado nitambaśca guruḥ śubhaḥ |
vistīrṇamāṃsopacitā gambhīrā vipulā śubhā

नाभिः प्रदक्षिणावर्त्ता मध्यं त्रिबलिशोभितम् ।
अरोमशौ स्तनौ पीनौ घनावविषमौ शुभौ

nābhiḥ pradakṣiṇāvarttā madhyaṃ tribaliśobhitam |
aromaśau stanau pīnau ghanāvaviṣamau śubhau

कठिनौ रोमशा शस्ता मृदुग्रीवा च कम्बुभा ।
आरक्तावधरौ श्रेष्ठौ मांसलं वर्त्तुलं मुखम्

kaṭhinau romaśā śastā mṛdugrīvā ca kambubhā |
āraktāvadharau śreṣṭhau māṃsalaṃ varttulaṃ mukham

कुन्दपुष्पसमा दन्ता भाषितं कोकिलासमम् ।
दाक्षिण्ययुक्तमशठं हंसशब्दसुखावहम्

kundapuṣpasamā dantā bhāṣitaṃ kokilāsamam |
dākṣiṇyayuktamaśaṭhaṃ haṃsaśabdasukhāvaham

नासा समा समपुटा स्त्रीणां तु रुचिरा शुभा ।
नीलोत्पलनिभं चक्षुर्नासालग्नं न लम्बकम्

nāsā samā samapuṭā strīṇāṃ tu rucirā śubhā |
nīlotpalanibhaṃ cakṣurnāsālagnaṃ na lambakam

न पृथू बालेन्दुनिभे भ्रुवौ चाथ ललाटकम् ।
शुभमर्द्धेन्दुसंस्थानमतुङ्गं स्यादलोमशम्

na pṛthū bālendunibhe bhruvau cātha lalāṭakam |
śubhamarddhendusaṃsthānamatuṅgaṃ syādalomaśam

सुमांसलं कर्णयुग्मं समं मृदु समाहितम् ।
स्निग्धा नीलाश्च मृदवो मूर्द्धजाः कुञ्चिताः कचाः

sumāṃsalaṃ karṇayugmaṃ samaṃ mṛdu samāhitam |
snigdhā nīlāśca mṛdavo mūrddhajāḥ kuñcitāḥ kacāḥ

स्त्रीणां समं शिरः श्रेष्ठं पादे पाणितलेऽथ वा ।
वाजिकुञ्जरश्रीवृक्षयूपेषुयवतोमरैः

strīṇāṃ samaṃ śiraḥ śreṣṭhaṃ pāde pāṇitale'tha vā |
vājikuñjaraśrīvṛkṣayūpeṣuyavatomaraiḥ

ध्वजचामरमालाभिः शैलकुण्डलवेदिभिः ।
शङ्खातपत्रपद्मैश्च मत्स्यस्वस्तिकसद्रथैः

dhvajacāmaramālābhiḥ śailakuṇḍalavedibhiḥ |
śaṅkhātapatrapadmaiśca matsyasvastikasadrathaiḥ

लक्षणैरङ्कुशाद्यैश्च स्त्रियः स्यू राजवल्लभाः ।
निगूढमणिबन्धौ च पद्मगर्भोपमौ करौ

lakṣaṇairaṅkuśādyaiśca striyaḥ syū rājavallabhāḥ |
nigūḍhamaṇibandhau ca padmagarbhopamau karau

न निम्नं नोन्नतं स्त्रीणां भवेत्करतलं शुभम् ।
रेखान्वितं त्वविधवां कुर्य्यात्संभोगिनीं स्त्रियम् ।
रेखा या मणिबन्धोत्था गता मध्याङ्गुलिं करे

na nimnaṃ nonnataṃ strīṇāṃ bhavetkaratalaṃ śubham |
rekhānvitaṃ tvavidhavāṃ kuryyātsaṃbhoginīṃ striyam |
rekhā yā maṇibandhotthā gatā madhyāṅguliṃ kare

गता पाणितले या च योर्द्ध्वपादतले स्थिता ।
स्त्रीणां पुंसां तथा सा स्याद्राज्याय च सुखाय च

gatā pāṇitale yā ca yorddhvapādatale sthitā |
strīṇāṃ puṃsāṃ tathā sā syādrājyāya ca sukhāya ca

कनिष्ठिकामूलभवा रेखा कुर्य्याच्छतायुषम् ।
प्रदेशिनीमध्यमाभ्यामन्तरालगता सती

kaniṣṭhikāmūlabhavā rekhā kuryyācchatāyuṣam |
pradeśinīmadhyamābhyāmantarālagatā satī

ऊना ऊनायुषं कुर्य्याद्रेखाश्चांगुष्ठमूलगाः ।
बृहत्यः पुत्रास्तन्व्यस्तु प्रमदाः परिकीर्त्तिताः

ūnā ūnāyuṣaṃ kuryyādrekhāścāṃguṣṭhamūlagāḥ |
bṛhatyaḥ putrāstanvyastu pramadāḥ parikīrttitāḥ

स्वल्पायुषो बहु
च्छिन्ना दीर्घाछिन्ना महायुषम् ।
शुभं तु लक्षणं स्त्रीणां प्रोक्तं त्वशुभमन्यथा

svalpāyuṣo bahu
cchinnā dīrghāchinnā mahāyuṣam |
śubhaṃ tu lakṣaṇaṃ strīṇāṃ proktaṃ tvaśubhamanyathā

कनिष्ठिकानामिका वा यस्या न स्पृशते महीम् ।
अङ्गुष्ठं वा गतातीत्य तर्जनी कुलटा च सा

kaniṣṭhikānāmikā vā yasyā na spṛśate mahīm |
aṅguṣṭhaṃ vā gatātītya tarjanī kulaṭā ca sā

ऊर्द्ध्वं द्वाभ्यां पिण्डिकाभ्यां जङ्घे चातिशिरालके ।
रोमशेचातिमांसे च कुम्भाकारं तथोदरम्

ūrddhvaṃ dvābhyāṃ piṇḍikābhyāṃ jaṅghe cātiśirālake |
romaśecātimāṃse ca kumbhākāraṃ tathodaram

वामावर्त्तं निम्नमल्पं दुः खितानां च गुह्यकम् ।
ग्रीवया ह्रस्वया निः स्वा दीर्घया च कुलक्षयः

vāmāvarttaṃ nimnamalpaṃ duḥ khitānāṃ ca guhyakam |
grīvayā hrasvayā niḥ svā dīrghayā ca kulakṣayaḥ

पृथुलया प्रचण्डाश्च स्त्रियः स्युर्नात्र संशयः ।
केकरे पिङ्गले नेत्रे श्यामे लोलेक्षणा सती

pṛthulayā pracaṇḍāśca striyaḥ syurnātra saṃśayaḥ |
kekare piṅgale netre śyāme lolekṣaṇā satī

स्मिते कूपे गण्डयोश्च सा ध्रुवं व्यभिचारिणी ।
प्रलम्बिनी ललाटे तु देवरं हन्ति चाङ्गना

smite kūpe gaṇḍayośca sā dhruvaṃ vyabhicāriṇī |
pralambinī lalāṭe tu devaraṃ hanti cāṅganā

उदरे श्वशुरं हन्ति पतिं हन्ति स्फिचोर्द्वयोः ।
या तु रोमोत्तरौष्ठी स्यान्न शुभा भर्त्तुरेव हि

udare śvaśuraṃ hanti patiṃ hanti sphicordvayoḥ |
yā tu romottarauṣṭhī syānna śubhā bharttureva hi

स्तनौ सरोमावशुभौ कर्णौ च विषमौ तथा ।
कराला विषमा दन्ताः क्लेशाय च भवन्ति ते

stanau saromāvaśubhau karṇau ca viṣamau tathā |
karālā viṣamā dantāḥ kleśāya ca bhavanti te

चौर्य्याय कृष्णमांसाश्च दीर्घा भुर्त्तुश्च मृत्यवे ।
क्रव्यादरूपैर्हस्तैश्च वृककाकादिसन्निभैः

cauryyāya kṛṣṇamāṃsāśca dīrghā bhurttuśca mṛtyave |
kravyādarūpairhastaiśca vṛkakākādisannibhaiḥ

शिरालैर्विषमैः शुष्कैर्वित्तहीना भवन्ति हि ।
समुन्नतोत्तरौष्ठी या कलहे रूक्षभाषिणी

śirālairviṣamaiḥ śuṣkairvittahīnā bhavanti hi |
samunnatottarauṣṭhī yā kalahe rūkṣabhāṣiṇī

स्त्रीषु दोषा विरूपासु पत्राकारो गुणास्ततः ।
नरस्त्रीलक्षणं प्रोक्तं वक्ष्ये तज्ज्ञानदायकम्

strīṣu doṣā virūpāsu patrākāro guṇāstataḥ |
narastrīlakṣaṇaṃ proktaṃ vakṣye tajjñānadāyakam