अध्याय 4: श्रीहरि रुद्र को सृष्टि का क्रम बताते हैं

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं चैव एतद् ब्रूहि जनार्दन

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
vaṃśānucaritaṃ caiva etad brūhi janārdana

श्रृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्गादीन्पापनाशनान् ।
सर्गस्थितिप्रलयान्तां तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम्

śrṛṇu rudra pravakṣyāmi sargādīnpāpanāśanān |
sargasthitipralayāntāṃ tāṃ viṣṇoḥ krīḍāṃ purātanīm

नरनारायणो देवो वासुदेवो निरंजनः ।
परमात्मा परं ब्रह्म जगज्जनिलयादिकृत्

naranārāyaṇo devo vāsudevo niraṃjanaḥ |
paramātmā paraṃ brahma jagajjanilayādikṛt

तदेतत्सर्वमेवैतव्द्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् ।
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tadetatsarvamevaitavdyaktāvyaktasvarūpavat |
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

व्यक्तं विष्णुस्तथाऽव्यक्तं पुरुषः काल एव च ।
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇustathā'vyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca |
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāstasya niśāmaya

अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः ।
तस्माद्भवति चाव्यक्तं तस्मादात्मापि जायते

anādinidhano dhātā tvanantaḥ puruṣottamaḥ |
tasmādbhavati cāvyaktaṃ tasmādātmāpi jāyate

तस्माहुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवनस्ततः ।
तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्ततो भूमिस्ततोऽभवत्

tasmāhuddhirmanastasmāttataḥ khaṃ pavanastataḥ |
tasmāttejastatastvāpastato bhūmistato'bhavat

अण्डो हिरण्मयो रुद्र । तस्यान्तः स्वयमेव हि ।
शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः

aṇḍo hiraṇmayo rudra | tasyāntaḥ svayameva hi |
śarīragrahaṇaṃ pūrvaṃ sṛṣṭyarthaṃ kurute prabhuḥ

ब्रह्मा चतुर्मुखो भूत्वा रजोमात्राधिकः सदा ।
शरीरग्रहणं कृत्वाऽसृजदेतच्चराचरम्

brahmā caturmukho bhūtvā rajomātrādhikaḥ sadā |
śarīragrahaṇaṃ kṛtvā'sṛjadetaccarācaram

अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च

aṇḍasyāntarjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam |
sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca

अपसंह्रियते चान्ते संहर्त्ता च स्वयं हरि ।
ब्रह्मा भूत्वासृजद्विष्णुर्जगत्पाति हरिः स्वयम्

apasaṃhriyate cānte saṃharttā ca svayaṃ hari |
brahmā bhūtvāsṛjadviṣṇurjagatpāti hariḥ svayam

रुद्ररूपी च कल्पान्ते जगत्संहरतेऽखिलम् ।
ब्रह्मा तु सृष्टिकालेऽस्मिञ्जमध्यगतां महीम्

rudrarūpī ca kalpānte jagatsaṃharate'khilam |
brahmā tu sṛṣṭikāle'smiñjamadhyagatāṃ mahīm

दंष्टूयोद्धरति ज्ञात्वा वारहीमास्थितस्तनूम् ।
देवादिसर्गाद्वक्ष्येऽहं संक्षेपाच्छृणु शङ्कर

daṃṣṭūyoddharati jñātvā vārahīmāsthitastanūm |
devādisargādvakṣye'haṃ saṃkṣepācchṛṇu śaṅkara

प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मणस्तु सः ।
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

prathamo mahataḥ sargo virūpo brahmaṇastu saḥ |
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः ।
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

vaikārikastṛtīyastu sargastvaindriyakaḥ smṛtaḥ |
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।
तिर्य्यक्स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्य्यग्योन्यः स उच्यते

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ |
tiryyakstrotāstu yaḥ proktastiryyagyonyaḥ sa ucyate

तदूर्द्धस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।
ततोऽर्वाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tadūrddhastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ |
tato'rvākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः ।
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ |
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

प्राकृतो वैकृतश्चापि कौमारो नवमः स्मृतः ।
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र चतुर्विधाः

prākṛto vaikṛtaścāpi kaumāro navamaḥ smṛtaḥ |
sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā rudra caturvidhāḥ

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः ।
ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम्

brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ sutāḥ |
tato devāsurapitṝnmānuṣāṃśca catuṣṭayam

सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमपूजयत् ।
मुक्तात्मनस्तमोमात्रादुद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः

sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamapūjayat |
muktātmanastamomātrādudriktāstatprajāpateḥ

सिसृक्षेर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः ।
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनूम्

sisṛkṣerjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ |
utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanūm

तमोमात्रा तनुस्त्यक्ता शङ्कराभूद्विभावरी ।
यक्षोपक्षांसि तद्देहे प्रीतिमापुस्ततः सुराः

tamomātrā tanustyaktā śaṅkarābhūdvibhāvarī |
yakṣopakṣāṃsi taddehe prītimāpustataḥ surāḥ

सत्त्वोद्रिक्तास्तु मुखतः संभूता ब्रह्मणो हर ।
सत्त्वप्राया तनुस्तेन सन्त्यक्ता साप्यभूद्दिनम्

sattvodriktāstu mukhataḥ saṃbhūtā brahmaṇo hara |
sattvaprāyā tanustena santyaktā sāpyabhūddinam

ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा ।
सत्त्वमात्रां तनुं गृह्य पितरश्च ततोऽभवन्

tato hi balino rātrāvasurā devatā divā |
sattvamātrāṃ tanuṃ gṛhya pitaraśca tato'bhavan

सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः ।
रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः

sā cotsṛṣṭābhavatsandhyā dinanaktāntarasthitiḥ |
rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya manuṣyāstvabhavaṃstataḥ

सा त्यक्ता चाभवज्ज्योत्स्त्रा प्राक्सन्ध्या याभिधीयते ।
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै

sā tyaktā cābhavajjyotstrā prāksandhyā yābhidhīyate |
jyotsnā rātryahanī sandhyā śarīrāṇi tu tasya vai

रजोमात्रां तनु गृह्य क्षुदभूत्कोप एव च ।
क्षुत्तृट्क्षामा अमृग्भक्षा राक्षसा रक्षणाच्च ये

rajomātrāṃ tanu gṛhya kṣudabhūtkopa eva ca |
kṣuttṛṭkṣāmā amṛgbhakṣā rākṣasā rakṣaṇācca ye

यक्षाख्या यक्षणाज्ज्ञेयाः सर्पा वै केशसर्पणात् ।
जाताः कोपेन भूतास्ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः

yakṣākhyā yakṣaṇājjñeyāḥ sarpā vai keśasarpaṇāt |
jātāḥ kopena bhūtāste gandharvā jajñire tataḥ

गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाप्सरसश्च ये ।
स्वर्गं द्यौर्वक्षसश्चक्रे सुखतोऽजाः स सृष्टवान्

gāyanto jajñire vācaṃ gandharvāpsarasaśca ye |
svargaṃ dyaurvakṣasaścakre sukhato'jāḥ sa sṛṣṭavān

सृष्टवानुदराद्राश्च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ।
पद्भ्यां चैवांत्यमातङ्गान्महिषोष्ट्राविकांस्तथा

sṛṣṭavānudarādrāśca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ |
padbhyāṃ caivāṃtyamātaṅgānmahiṣoṣṭrāvikāṃstathā

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
गौरजः पुरुषो मेध्यो ह्यश्वाश्वतरगर्दभाः

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire |
gaurajaḥ puruṣo medhyo hyaśvāśvataragardabhāḥ

एतान् ग्राम्यान्पशून्प्राहुरारण्यांश्च निबोध मे ।
श्वापदं द्विखुरं हस्तिवानराः पक्षिपञ्चमाः

etān grāmyānpaśūnprāhurāraṇyāṃśca nibodha me |
śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastivānarāḥ pakṣipañcamāḥ

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाश्च सरीसृपाः ।
पूर्वादिभ्यो मुखेभ्यस्तु ऋग्वेदाद्याः प्रजज्ञिरे

audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāśca sarīsṛpāḥ |
pūrvādibhyo mukhebhyastu ṛgvedādyāḥ prajajñire

आस्याद्वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियाः स्मृताः ।
ऊरुभ्यां तु विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्यां जायत

āsyādvai brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣattriyāḥ smṛtāḥ |
ūrubhyāṃ tu viśaḥ sṛṣṭāḥ śūdraḥ padbhyāṃ jāyata

ब्रह्मलोको ब्राह्मणानां शाक्रः क्षत्त्रियजन्मनाम् ।
मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्रजन्मनाम्

brahmaloko brāhmaṇānāṃ śākraḥ kṣattriyajanmanām |
mārutaṃ ca viśāṃ sthānaṃ gāndharvaṃ śūdrajanmanām

ब्रह्मचारिव्रतस्थानां ब्रह्मलोकः प्रजायते ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम्

brahmacārivratasthānāṃ brahmalokaḥ prajāyate |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ yathāvihitakāriṇām

स्थानं सप्तऋषीणां च तथैव वनवासिनाम् ।
यतीनामक्षयं स्थानं यदृच्छागामिनां सदा

sthānaṃ saptaṛṣīṇāṃ ca tathaiva vanavāsinām |
yatīnāmakṣayaṃ sthānaṃ yadṛcchāgāmināṃ sadā