अध्याय 32: पंचतत्त्व रूप में विष्णु का पूजन

पञ्चतत्त्वार्चनं ब्रूहि शंखचक्रगदाधर ।
येन विज्ञानमात्रेण नरो याति परं पदम्

pañcatattvārcanaṃ brūhi śaṃkhacakragadādhara |
yena vijñānamātreṇa naro yāti paraṃ padam

पञ्चतत्त्वार्चनं वक्ष्ये तव शङ्कर सुव्रत ।
मङ्गल्यं मङ्गलं दिव्यं रहस्यं कामदं परम्

pañcatattvārcanaṃ vakṣye tava śaṅkara suvrata |
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ divyaṃ rahasyaṃ kāmadaṃ param

तच्छृणुष्व महादेव पवित्रं कलिनाशनम् ।
एक एवाव्ययः शांतः परमात्मा सनातनः

tacchṛṇuṣva mahādeva pavitraṃ kalināśanam |
eka evāvyayaḥ śāṃtaḥ paramātmā sanātanaḥ

वासुदेवो ध्रुवः शुद्धः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।
स एव मायाया देव पञ्चधा संस्थितो हरिः

vāsudevo dhruvaḥ śuddhaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ |
sa eva māyāyā deva pañcadhā saṃsthito hariḥ

लोकानुग्रहकृद्विष्णुः सर्वदुष्टविनाशनः ।
वासुदेवस्वरूपेण तथा सङ्कर्षणेन च

lokānugrahakṛdviṣṇuḥ sarvaduṣṭavināśanaḥ |
vāsudevasvarūpeṇa tathā saṅkarṣaṇena ca

तथा प्रद्युम्नरूपेणानिरुद्धाख्येन च स्थितः ।
नारायणस्वरूपेण पञ्चधा ह्यद्वयः स्थितः

tathā pradyumnarūpeṇāniruddhākhyena ca sthitaḥ |
nārāyaṇasvarūpeṇa pañcadhā hyadvayaḥ sthitaḥ

एतेषां वाचकान्मंत्रानेताञ्छृणु वृषध्वज ।
ॐ अं वासुदेवाय नमः ।
ॐ आं संकर्षणाय नमः ।
ॐ अं प्रद्युम्नाय नमः ।
ॐ अनिरुद्धाय नमः ।
ॐ ॐ नारायणाय नमः

eteṣāṃ vācakānmaṃtrānetāñchṛṇu vṛṣadhvaja |
oṃ aṃ vāsudevāya namaḥ |
oṃ āṃ saṃkarṣaṇāya namaḥ |
oṃ aṃ pradyumnāya namaḥ |
oṃ aniruddhāya namaḥ |
oṃ oṃ nārāyaṇāya namaḥ

पञ्च मंत्राः समाख्याता देवानां वाचकास्तव ।
सर्वपापहराः पुण्याः सर्वरोगविनाशनाः

pañca maṃtrāḥ samākhyātā devānāṃ vācakāstava |
sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ sarvarogavināśanāḥ

अधुना संप्रवक्ष्यामि पञ्चतत्त्वार्चनं शुभम् ।
विधिना येन कर्त्तव्यं यैर्वा मंत्रैश्च शङ्कर

adhunā saṃpravakṣyāmi pañcatattvārcanaṃ śubham |
vidhinā yena karttavyaṃ yairvā maṃtraiśca śaṅkara

आदौ स्नानं प्रकुर्वीत स्नात्वा सन्ध्यां समाचरेत् ।
अर्चनागारमासाद्य प्रक्षाल्याङ्घ्र्यादिकं तथा

ādau snānaṃ prakurvīta snātvā sandhyāṃ samācaret |
arcanāgāramāsādya prakṣālyāṅghryādikaṃ tathā

आचम्योपविशेत्प्राज्ञो बद्धासनमभीप्सितम् ।
शोषणादि ततः कुर्य्याद् अं क्षौं रमिति मंत्रकैः

ācamyopaviśetprājño baddhāsanamabhīpsitam |
śoṣaṇādi tataḥ kuryyād aṃ kṣauṃ ramiti maṃtrakaiḥ

सामान्यं कठिनीकृत्य चाण्डमुत्पादयेत्ततः ।
विभिद्याण्डं ततो ह्यण्डे भावयेत्परमेश्वरम्

sāmānyaṃ kaṭhinīkṛtya cāṇḍamutpādayettataḥ |
vibhidyāṇḍaṃ tato hyaṇḍe bhāvayetparameśvaram

वासुदेवं जगन्नाथं पीतकौशेयवाससम् ।
सहस्त्रादित्यसङ्काशं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

vāsudevaṃ jagannāthaṃ pītakauśeyavāsasam |
sahastrādityasaṅkāśaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

आत्मनो हृदि पद्मे तु ध्यायेत्तु परमेश्वरम् ।
ततः सङ्कर्षणं देवमात्मानं चिन्तयेत्प्रभुम्

ātmano hṛdi padme tu dhyāyettu parameśvaram |
tataḥ saṅkarṣaṇaṃ devamātmānaṃ cintayetprabhum

प्रद्युम्नमनिरुद्धं च श्रीमन्नारायणं ततः ।
इंद्रादींश्च सुरांस्तस्माद्देवदेवात्समुत्थितान्

pradyumnamaniruddhaṃ ca śrīmannārāyaṇaṃ tataḥ |
iṃdrādīṃśca surāṃstasmāddevadevātsamutthitān

चिन्तयेच्च ततो न्यासं कुर्य्या द्वै कारयोर्द्वयोः ।
व्यापकं मूलमंत्रेण चाङ्गन्यासं ततः परम्

cintayecca tato nyāsaṃ kuryyā dvai kārayordvayoḥ |
vyāpakaṃ mūlamaṃtreṇa cāṅganyāsaṃ tataḥ param

अङ्गमन्त्रैर्महादेव तान्मंत्राञ्श्रृणु सुव्रत ।
ॐ आं हृदयाय नमः ।
ॐ ईं शिरसे नमः ।
ॐ ऊं शिखायै नमः ।
ॐ ऐं कवचाय नमः ।
ॐ औं नेत्रत्रयाय नमः ।
ॐ अः अस्त्राय फट्

aṅgamantrairmahādeva tānmaṃtrāñśrṛṇu suvrata |
oṃ āṃ hṛdayāya namaḥ |
oṃ īṃ śirase namaḥ |
oṃ ūṃ śikhāyai namaḥ |
oṃ aiṃ kavacāya namaḥ |
oṃ auṃ netratrayāya namaḥ |
oṃ aḥ astrāya phaṭ

ॐ समस्तपरिवारायाच्युताय नमः ।
ॐ धात्रे नमः ।
ॐ विधात्रे नमः ।
ॐ आधारशक्तयै नमः ।
ॐ कूर्माय नमः ।
ॐ अनंताय नमः ।
ॐ पृथिव्यैनमः ।
ॐ धर्माय नमः ।
ॐ धर्माय नमः ।
ॐ ज्ञानाय नमः ।
ॐ वैराग्याय नमः ।
ॐ ऐश्वर्य्याय नमः ।
ॐ अज्ञानाय नमः ।
ॐ अनैश्वर्य्याय नमः ।
ॐ अं अर्कमण्डलाय नमः ।
ॐ सों सोममण्डलाय नमः ।
ॐ वं वह्निमण्डलाय नमः ।
ॐ वं वासुदेवाय परब्रह्मणे शिवाय तेजोरूपाय व्यापिने सर्वदेवाधिदेवाय नमः ।
ॐ पाञ्चजन्याय नमः ।
ॐ सुदर्शनाय नमः ।
ॐ गदायै नमः ।
ॐ पद्माय नमः ।
ॐ श्रियै नमः ।
ॐ ह्रियै नमः ।
ॐ पुष्ट्यै नमः ।
ॐ गीत्यै नमः ।
ॐ शक्त्यै नमः ।
ॐ प्रीत्यै नमः ।
ॐ इन्द्राय नमः ।
ॐ अग्नये नमः ।
ॐ यमाय नमः ।
ॐ निर्ऋतये नमः ।
ॐ वरुणाय नमः ।
ॐ वायवे नमः ।
ॐ सोमाय नमः ।
ॐ ईशानाय नमः ।
ॐ अनन्ताय नमः ।
ॐ ब्रह्मणे नमः ।
ॐ विष्वक्सेनाय नमः

oṃ samastaparivārāyācyutāya namaḥ |
oṃ dhātre namaḥ |
oṃ vidhātre namaḥ |
oṃ ādhāraśaktayai namaḥ |
oṃ kūrmāya namaḥ |
oṃ anaṃtāya namaḥ |
oṃ pṛthivyainamaḥ |
oṃ dharmāya namaḥ |
oṃ dharmāya namaḥ |
oṃ jñānāya namaḥ |
oṃ vairāgyāya namaḥ |
oṃ aiśvaryyāya namaḥ |
oṃ ajñānāya namaḥ |
oṃ anaiśvaryyāya namaḥ |
oṃ aṃ arkamaṇḍalāya namaḥ |
oṃ soṃ somamaṇḍalāya namaḥ |
oṃ vaṃ vahnimaṇḍalāya namaḥ |
oṃ vaṃ vāsudevāya parabrahmaṇe śivāya tejorūpāya vyāpine sarvadevādhidevāya namaḥ |
oṃ pāñcajanyāya namaḥ |
oṃ sudarśanāya namaḥ |
oṃ gadāyai namaḥ |
oṃ padmāya namaḥ |
oṃ śriyai namaḥ |
oṃ hriyai namaḥ |
oṃ puṣṭyai namaḥ |
oṃ gītyai namaḥ |
oṃ śaktyai namaḥ |
oṃ prītyai namaḥ |
oṃ indrāya namaḥ |
oṃ agnaye namaḥ |
oṃ yamāya namaḥ |
oṃ nirṛtaye namaḥ |
oṃ varuṇāya namaḥ |
oṃ vāyave namaḥ |
oṃ somāya namaḥ |
oṃ īśānāya namaḥ |
oṃ anantāya namaḥ |
oṃ brahmaṇe namaḥ |
oṃ viṣvaksenāya namaḥ

एते मन्त्राः समाख्यातास्तव रुद्र समासतः ।
पूजा चैव प्रकर्त्तव्या मण्डले स्वस्तिकादिके

ete mantrāḥ samākhyātāstava rudra samāsataḥ |
pūjā caiva prakarttavyā maṇḍale svastikādike

ॐ पद्माय नमः ।
अङ्गन्यासं च कृत्वा तु मुद्राः सर्वाः प्रदर्शयत् ।
आत्मानं वासुदेवं च ध्यात्वा चैव परेश्वरम्

oṃ padmāya namaḥ |
aṅganyāsaṃ ca kṛtvā tu mudrāḥ sarvāḥ pradarśayat |
ātmānaṃ vāsudevaṃ ca dhyātvā caiva pareśvaram

आसनं पूजयेत्पश्चादावाह्य विधिवन्नरः ।
द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्य्या वृषध्वज

āsanaṃ pūjayetpaścādāvāhya vidhivannaraḥ |
dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryyā vṛṣadhvaja

गरुडं पूजयेदग्रे वासुदेवस्य शङ्कर ।
शङ्खादिपद्मपर्य्यन्तं मध्यदेशे प्रपूजयेत्

garuḍaṃ pūjayedagre vāsudevasya śaṅkara |
śaṅkhādipadmaparyyantaṃ madhyadeśe prapūjayet

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं पूर्वदेशतः ।
आग्नेयादिष्वर्चयेद्वै अधर्मादिचतुष्टयम्

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ pūrvadeśataḥ |
āgneyādiṣvarcayedvai adharmādicatuṣṭayam

मण्डलत्रयमध्ये तु कीर्त्तिता ह्यसनस्थितिः ।
पूर्वादिपद्मपत्रेषु पूज्याः संकर्षणादयः

maṇḍalatrayamadhye tu kīrttitā hyasanasthitiḥ |
pūrvādipadmapatreṣu pūjyāḥ saṃkarṣaṇādayaḥ

कर्णिकायां वासुदेवं पूजयेत्परमेश्वरम् ।
पाञ्चजन्यादयः पूज्याः ऐशान्यादिषु संस्थिताः

karṇikāyāṃ vāsudevaṃ pūjayetparameśvaram |
pāñcajanyādayaḥ pūjyāḥ aiśānyādiṣu saṃsthitāḥ

शक्तयश्चैव पूर्वादौ देवदेवस्य शङ्कर ।
इन्द्रादयो लोकपालाः पूज्याः पूर्वादिषु स्थिताः

śaktayaścaiva pūrvādau devadevasya śaṅkara |
indrādayo lokapālāḥ pūjyāḥ pūrvādiṣu sthitāḥ

अधो नाग तदूर्द्ध्वन्तु ब्रह्माणं पूजयेत्सुधीः ।
इति स्थानक्रमो ज्ञेयो मण्डले शङ्कर त्वया

adho nāga tadūrddhvantu brahmāṇaṃ pūjayetsudhīḥ |
iti sthānakramo jñeyo maṇḍale śaṅkara tvayā

आवाह्य मण्डले देवं कृत्वा न्यासं तु तस्य च ।
मुद्रां प्रदर्श्य पाद्यदीन्दद्यान्मूलेन शङ्कर

āvāhya maṇḍale devaṃ kṛtvā nyāsaṃ tu tasya ca |
mudrāṃ pradarśya pādyadīndadyānmūlena śaṅkara

स्नानं वस्त्रं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम् ।
दीपं नैवेद्यमाचामं नमस्कारं प्रदक्षिणम् ।
कुर्य्याच्छङ्कर मूलेन जपं चापि समर्पयेत्

snānaṃ vastraṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam |
dīpaṃ naivedyamācāmaṃ namaskāraṃ pradakṣiṇam |
kuryyācchaṅkara mūlena japaṃ cāpi samarpayet

इदं स्तोत्रं जपेत्पश्चाद्वासुदेवमनुस्मरन् ।
ॐ नमो वासुदेवाय नमः सकर्षणाय च

idaṃ stotraṃ japetpaścādvāsudevamanusmaran |
oṃ namo vāsudevāya namaḥ sakarṣaṇāya ca

प्रद्युम्नायादिदेवायानिरुद्धाय नमोनमः ।
नमो नारायणायैव नरायणां पतये नमः

pradyumnāyādidevāyāniruddhāya namonamaḥ |
namo nārāyaṇāyaiva narāyaṇāṃ pataye namaḥ

नरपूज्याय कीर्त्याय स्तुत्याय वरदाय च ।
अनादिनिधनायैव पुराणाय नमोनमः

narapūjyāya kīrtyāya stutyāya varadāya ca |
anādinidhanāyaiva purāṇāya namonamaḥ

सृष्टिसंहारकर्त्रे च ब्रह्मणः पतये नमः ।
मनो वै वेदवेद्याय शङ्खचक्रधराय च

sṛṣṭisaṃhārakartre ca brahmaṇaḥ pataye namaḥ |
mano vai vedavedyāya śaṅkhacakradharāya ca

कलिकल्मषहर्त्रे च सुरेशाय नमोनमः ।
संसारवृक्षच्छेत्रे च मायाभेत्रे नमोनमः

kalikalmaṣahartre ca sureśāya namonamaḥ |
saṃsāravṛkṣacchetre ca māyābhetre namonamaḥ

बहुरूपाय तीर्थाय त्रिगुणायागुणाय च ।
ब्रह्मविष्णवीशरूपय मोक्षदाय नमोनमः

bahurūpāya tīrthāya triguṇāyāguṇāya ca |
brahmaviṣṇavīśarūpaya mokṣadāya namonamaḥ

मोक्षद्वाराय धर्माय निर्माणाय नमोनमः ।
सर्वकामप्रदायैव परब्रह्मस्वरूपिणे

mokṣadvārāya dharmāya nirmāṇāya namonamaḥ |
sarvakāmapradāyaiva parabrahmasvarūpiṇe

संसारसागरे घोरे निमग्नं मां समुद्धर ।
त्वदन्यो नास्ति देवेश नास्ति त्राता जगत्प्रभो

saṃsārasāgare ghore nimagnaṃ māṃ samuddhara |
tvadanyo nāsti deveśa nāsti trātā jagatprabho

त्वामेव सर्वगं विष्णुं गतोऽहं शरणं गतः ।
ज्ञानदीपप्रदानेन तमोमुक्तं प्रकाशय

tvāmeva sarvagaṃ viṣṇuṃ gato'haṃ śaraṇaṃ gataḥ |
jñānadīpapradānena tamomuktaṃ prakāśaya

एवं स्तुवीत देवेशं सर्वक्लेशविनाशनम् ।
अन्यैश्चवैदिकेः स्तोत्रैः स्तुत्वा वै नीललोहित

evaṃ stuvīta deveśaṃ sarvakleśavināśanam |
anyaiścavaidikeḥ stotraiḥ stutvā vai nīlalohita

पञ्चतत्त्वसमायुक्तं ध्यायोद्विष्णुं नरो हृदि ।
विसर्जयत्तता देवमिति पूजा प्रकीर्तिता

pañcatattvasamāyuktaṃ dhyāyodviṣṇuṃ naro hṛdi |
visarjayattatā devamiti pūjā prakīrtitā

सर्वकामप्रदा श्रेष्ठा वासुदेवस्य शङ्कर ।
एतत्पूजनमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः

sarvakāmapradā śreṣṭhā vāsudevasya śaṅkara |
etatpūjanamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ

इदं च यः पठेद्रुद्र पञ्चतत्त्वार्चनं नरः ।
श्रृणुयाच्छ्रवायेद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति

idaṃ ca yaḥ paṭhedrudra pañcatattvārcanaṃ naraḥ |
śrṛṇuyācchravāyedvāpi viṣṇulokaṃ sa gacchati