अध्याय 158: मूत्राघात, मूत्रकृच्छ्र और अश्मरी

अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत ।
बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च

athāto mūtraghātasya nidānaṃ śṛṇu suśruta |
bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyu ca

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः ।
अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः

ekasaṃvahanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ |
adhomukho'pi bastirhi mūtravāhiśirāmukhaiḥ

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै
स्यन्दमानैरनारतम् ।
तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम्

pārśvebhyaḥ pūryate ślakṣṇai
syandamānairanāratam |
taistaireva praviśyaivandoṣānkuvanti viṃśatim

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् ।
बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः

mūtrāghātaḥ pramehaśca kṛcchrānmarma samāśrayet |
bastivaṅkṣaṇameḍhrārtiyuktolpālpaṃ muhurmuhuḥ

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् ।
रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान्

mūtrāṇyāvātaje kṛcchrapītte pītaṃ sadāharuk |
raktaṃ vā kaphajo bastimeḍhragauravaśothavān

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः ।
यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन्

sapicchaṃ saniruddhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ |
yadā vāyurmukhaṃ bastervyāvartya pāriśoṣayan

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् ।
संजायतेऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना

mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt |
saṃjāyate'śmarī ghorā pittaṃ goriva rocanā

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् ।
बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितोऽतिरुक्

śleṣmāśrayā ca sarvā syādathāsyāḥ pūrvalakṣaṇam |
bastyādhmānaṃ tadāsannadeśohi parito'tiruk

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः ।
सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु

bastau ca mūtrasaṅgitvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ |
sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisīvanībastimūrdhasu

विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने ।
बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्

vistīrṇavā saṃ mūtraṃ syāttathā mārganirodhane |
baddhaṃ baddhvā sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् ।
तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते

tatsaṃkṣobhādbhavetsāsṛṅmāṃsamadhvani rugbhavet |
tatra bātābhisṛtyārtodantān khādati vepate

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् ।
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः

gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyatilakṣaṇam |
sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव ।
पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान्

śyāmarūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva |
pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣṇavān

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा ।
बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः

bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarā |
bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता ।
एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम्

aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇātha vā sitā |
etā bhavanti bālanāṃ teṣāmeva ca bhūyasām

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी ।
सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात्

āśayopacayālpatvādgahaṇāharaṇe sukhī |
sukrāśmarī tu mahatī jāyate śukradhāraṇāt

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरेऽनिलः ।
शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी

sthānacyutamabhuktaṃ vā aṇḍayorantare'nilaḥ |
śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी ।
तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते

bastirukkṛcchramūtratvaṃ śuklā śvayathukāriṇī |
tasyāmutpannamātrāyāṃ śuṣkametya vilīyate

पीडिते ज्वरकासेऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा ।
असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे

pīḍite jvarakāse'sminnaśmaryeva ca śarkarā |
asau vā vāyunā bhinnā sā tvasminnamulomage

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते ।
मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत्

nireti saha mūtreṇa pratilome vipacyate |
mūtrasaṃdhāraṇaṃ kuryātkruddho bastermukhe marut

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः ।
प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम्

mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca suvāmataḥ |
pracchādya bastimuddhṛtya garmāntaṃ sthūlaviplutām

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च ।
बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते

karoti tatra rugdāhaṃ spandanodveṣṭanāni ca |
binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍite

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः ।
दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलोऽनिलः

dhārāvarodhaścāpyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ |
dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalo'nilaḥ

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः ।
अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच
लमुन्नतम्

śakṛpmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ |
aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyaca
lamunnatam

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल
सर्गकृत् ।
विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः

vātāṣṭhīleti sātmānaṃ viṣṇūtrānila
sargakṛt |
viguṇaḥ kuṇḍalībhūto bastau tīvravyathonilaḥ

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् ।
मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत्

ābadhya mūtraṃ bhramati saṃstambhodveṣṭagauravam |
mūtramalpālpamathavā vimuñcati sakṛtsakṛt

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृतेऽचिरम् ।
न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्

vātakuṇḍaliketyeva mūtraṃ tu vidhṛte'ciram |
na nireti niruddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा ।
नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा

vidhāraṇātpratihataṃ vātādāvartitaṃ yadā |
nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् ।
तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा

kuryāttīvrarugādhmānamaśaktiṃ malasaṃgraham |
tanmūtraṃ jāṭharacchidravaiguṇyenānilena vā

आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले ।
स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम्

ākṣiptamalpamūtrasya vastau nābhau ca vā male |
sthitvā plavecchanaiḥ paścātsarujaṃ vāthavārujam

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः ।
अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत्

mūtrotsargaṃ savicchinnaṃ tacchreyo guruśephasoḥ |
antarvasti mukhe tṛṣṇā sthirālpaṃ sahasā bhavet

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ।
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम्

aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate |
mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhṛtam

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक्पश्चाद्वा प्रवर्तते ।
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते

sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prākpaścādvā pravartate |
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा ।
मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा

rūkṣadurbalayorvātenodāvartaṃ śakṛdyadā |
mūtrasroto'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् ।
पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः

mūtrabinduṃ tulyagandhaṃ syādvighātaṃ tamādiśet |
pittavyāyāmatīkṣṇāmlabhojanādhmānakādibhiḥ

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् ।
मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा

pravṛddhavāyunā mūtre vastisthe caiva dāhakṛt |
mūtraṃ vartayate pūrvaṃ saraktaṃ raktameva vā

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् ।
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ

uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam |
rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ।
पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत्

mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam |
pittaṃ kapho dvādapi vā saṃhanyetenilenacet

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् ।
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्

kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet |
sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat

शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम् ।
इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः

śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadantitam |
iti vistārataḥ proktā rogā mūtrapravartitāḥ