अध्याय 157: अतिसार और ग्रहणी रोग

अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत ।
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः

atīsāragrahaṇyośca nidānaṃ vacmi suśruta |
doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ

अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः ।
विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः

atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ |
viśuṣkānnavasāsnehatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् ।
कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः

madyarūkṣātimātrādirasātisnehavibhramāt |
kṛmighoṣavirodhācca tadvidheḥ kupitānilaḥ

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् ।
व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः

vistraṃsayatyadhovātaṃ hatvā tenaiva cānalam |
vyāpāryānnaśakṛtkoṣṭhapurīṣadravatādayaḥ

प्रकल्पतेऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः ।
भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः

prakalpate'tīsārasya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ |
bhedo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasvedo malagrahaḥ

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् ।
अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु
द्धमुपवेश्यते

ādhmānamavipākaśca tatra vātena vijvaram |
alpālpaṃ śabdaśūnyāḍhyaṃ viru
ddhamupaveśyate

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः ।
तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन्

rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca gṛhītaṃ va muhurmuhuḥ |
tathādagdhagadābhāsaṃ picchilaṃ parikartayan

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् ।
पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्

saśuṣkabhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniśvasan |
pittena pītamaśitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham

सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान् ।
सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम्

saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān |
saśūlapāyusantāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् ।
सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः

picchilaṃ tatrānusāramalpālpaṃ sapravāhikam |
saromaharpaḥ sekleśo gurubastigudodaraḥ

कृतेऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः ।
भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स
कृत्

kṛte'pyakṛtasaṅgaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ |
bhayena kṣubhite citte śāyite drāvayetsa
kṛt

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् ।
वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः

vāyustato nivāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam |
vātapitte samaṃ liṅgamāhustadvacca śokataḥ

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः ।
सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति ।
शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः

atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ |
sāsṛgjātaṃ rasadrogo gauravādapsu muñcati |
śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ

विपरीतो निरामस्तु कफात्कोऽपि न मज्जति ।
अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः

viparīto nirāmastu kaphātko'pi na majjati |
atīsāreṣu yo nāti yatnavān grahaṇīgadaḥ

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः ।
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते

tasya syādagninirvāṇakāryairatyarthasañcitaiḥ |
sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇaṃ yenātisāryate

सोऽतिसारोऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः ।
सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च

so'tisāro'tisaraṇā dāśukārīḥ svabhāvataḥ |
sāmaṃśīrṇamajīrṇena jīrṇe pakvaṃ tu naiva ca

चिरकृद्ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् ।
अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः ।
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते

cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāṃścopaveśayet |
akasmādvārasurvedhamakasmātsandhinīmuhuḥ |
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः ।
प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः

prāgrūpāṅgasya sadanaṃ cirātpavana alpakaḥ |
praseko vaktravairasyamarucistṛṭśramobhramaḥ

आब
द्धोदरता छर्दिः कर्णकेऽप्यनुकूजकम् ।
सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः

āba
ddhodaratā chardiḥ karṇake'pyanukūjakam |
sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ vamaka stamako jvaraḥ

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः ।
तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः

mūrchā śiroruviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ |
tandrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका ।
रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका

pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā tīkṣṇaviṣūcikā |
rugṇeṣu vṛddhiḥ sarvaṣu kṣuttṛṣṇāparihartrikā

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते ।
वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः

jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute |
vātāddhṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍuraśaṅkitāḥ

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् ।
पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान्

cirādduḥ khaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tundāraṃ śabdaphenavat |
punaḥ punaḥ sṛjedvarcaṃ pāyurucchvāsakāsavān

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् ।
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः

pītena pītanīlābhaṃ pītābhaṃ sṛjati dravam |
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः ।
आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः

śleṣmaṇā pacyate duḥkhe manaśchardirarocakaḥ |
āsyopadāhaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु ।
उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम्

hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru |
udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ sapraharṣaṇam

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः
प्रवर्तचम् ।
अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम्

sambhinnaśleṣmasaṃśliṣṭagurucāmlaiḥ
pravartacam |
akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvadarśanam

विभागेऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः ।
तेऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम्

vibhāge'ṅgasya ye proktā pipāsādyāstrayo malāḥ |
te'pyasya grahaṇīdoṣāḥ samanteṣvasti kāraṇam

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम् ।
अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः

vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandaram |
arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ