अध्याय 142: अवतार और पतिव्रता का प्रभाव

विंशादीन्पालयामास ह्यवतीर्णो हरिः प्रभुः ।
दैत्यधर्मस्य नाशार्थं वेदधर्मादिगुप्तये

viṃśādīnpālayāmāsa hyavatīrṇo hariḥ prabhuḥ |
daityadharmasya nāśārthaṃ vedadharmādiguptaye

मत्स्यादिकस्वरूपेण त्ववतारं करोत्यजः ।
मत्स्यो भूत्वा हयग्रीवं दैत्यं हत्वाजिकण्टकम्

matsyādikasvarūpeṇa tvavatāraṃ karotyajaḥ |
matsyo bhūtvā hayagrīvaṃ daityaṃ hatvājikaṇṭakam

वेदानानीय मन्वादीन्पालयामास केशवः ।
मन्दरं धारयामास कूर्मो भूत्वा हिताय च

vedānānīya manvādīnpālayāmāsa keśavaḥ |
mandaraṃ dhārayāmāsa kūrmo bhūtvā hitāya ca

क्षीरोदमथने वै द्यो देवो धन्वन्तरिर्ह्यर्भूत् ।
बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णममृतेन समुत्थितः

kṣīrodamathane vai dyo devo dhanvantarirhyarbhūt |
bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇamamṛtena samutthitaḥ

आयुर्वेदमथाष्टाङ्गं सुश्रुताय स उक्तवान् ।
अमृतं पाययामास स्त्रीरूपी च सुरान्हरिः

āyurvedamathāṣṭāṅgaṃ suśrutāya sa uktavān |
amṛtaṃ pāyayāmāsa strīrūpī ca surānhariḥ

अवतीर्णो वराहोऽथ हिरण्याक्षं जघान ह ।
पृथिवीं धारयामास पालयामास देवताः

avatīrṇo varāho'tha hiraṇyākṣaṃ jaghāna ha |
pṛthivīṃ dhārayāmāsa pālayāmāsa devatāḥ

नरसिंहोऽवर्तोर्णोऽथ हिरण्यकशिपुंरिपुम् ।
दैत्यान्निहतवान्वेदधर्मादीनभ्यपालयत्

narasiṃho'vartorṇo'tha hiraṇyakaśipuṃripum |
daityānnihatavānvedadharmādīnabhyapālayat

ततः परशुरामोऽभूज्जमदग्नेर्जगत्प्रभुः ।
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं चक्रे निः क्षत्त्रियां हरिः

tataḥ paraśurāmo'bhūjjamadagnerjagatprabhuḥ |
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ cakre niḥ kṣattriyāṃ hariḥ

कार्तवीर्यं जघानाजौ कश्यपाय महीं ददौ ।
यागं कृत्वा महाबाहुर्महेन्द्रे पर्वते स्थितः

kārtavīryaṃ jaghānājau kaśyapāya mahīṃ dadau |
yāgaṃ kṛtvā mahābāhurmahendre parvate sthitaḥ

ततो रामो भविष्णुश्च चतुर्धा दुष्टर्मदनः ।
पुत्रो दशरथाज्जज्ञे रामश्च भरतोऽनुजः

tato rāmo bhaviṣṇuśca caturdhā duṣṭarmadanaḥ |
putro daśarathājjajñe rāmaśca bharato'nujaḥ

लक्ष्मणश्चाथ शत्रुघ्नो रामभार्या च जानकी ।
रामश्च पितृसत्यार्थं मातृभ्यो हितमाचरन्

lakṣmaṇaścātha śatrughno rāmabhāryā ca jānakī |
rāmaśca pitṛsatyārthaṃ mātṛbhyo hitamācaran

शृङ्गवेरं चित्रकूटं दण्डकारण्यमागतः ।
नासां शूर्पणखायाश्च च्छित्त्वाथ खरदूषणम्

śṛṅgaveraṃ citrakūṭaṃ daṇḍakāraṇyamāgataḥ |
nāsāṃ śūrpaṇakhāyāśca cchittvātha kharadūṣaṇam

हत्वा स राक्षसं सीतापहारिरजनीचरम् ।
रावणं चानुजं तस्य लङ्कापुर्यां विभीषणम्

hatvā sa rākṣasaṃ sītāpahārirajanīcaram |
rāvaṇaṃ cānujaṃ tasya laṅkāpuryāṃ vibhīṣaṇam

रक्षोराज्ये च संस्थाप्य सुग्रीवनुमन्मुखैः ।
आरुह्य पुष्पकं सार्धं सीतया पतिभक्तया

rakṣorājye ca saṃsthāpya sugrīvanumanmukhaiḥ |
āruhya puṣpakaṃ sārdhaṃ sītayā patibhaktayā

लक्ष्मणेनानुकूलेन ह्ययोध्यां स्वपुरीं गतः ।
राज्यं चकार देवादीन्पालयामास स प्रजाः

lakṣmaṇenānukūlena hyayodhyāṃ svapurīṃ gataḥ |
rājyaṃ cakāra devādīnpālayāmāsa sa prajāḥ

धर्मसंरक्षणं चक्रे ह्यश्वमेधादिकान्क्रतून् ।
सा महीपतिना रेमे रामेणैव यथासुखम्

dharmasaṃrakṣaṇaṃ cakre hyaśvamedhādikānkratūn |
sā mahīpatinā reme rāmeṇaiva yathāsukham

रावणस्य गृहे सीता स्थिता भेजे न रावणम् ।
कर्मणा मनसा वाचा सा गता राघवं सदा

rāvaṇasya gṛhe sītā sthitā bheje na rāvaṇam |
karmaṇā manasā vācā sā gatā rāghavaṃ sadā

पतिव्रता तु सा सीता ह्यनसूया यथैव तु ।
पतिव्रताया माहात्म्यं शृणु त्वं कथयाम्यहम्

pativratā tu sā sītā hyanasūyā yathaiva tu |
pativratāyā māhātmyaṃ śṛṇu tvaṃ kathayāmyaham

कौशिको ब्राह्मणः कुष्ठी प्रतिष्ठानेऽभवत्पुरा ।
तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्चयत्

kauśiko brāhmaṇaḥ kuṣṭhī pratiṣṭhāne'bhavatpurā |
taṃ tathā vyādhitaṃ bhāryā patiṃ devamivārcayat

निर्भर्त्सितापि भर्तारं तममन्यत दैवतम् ।
भर्त्रोक्ता सानयद्वेश्यां शुल्कमादाय चाधिकम्

nirbhartsitāpi bhartāraṃ tamamanyata daivatam |
bhartroktā sānayadveśyāṃ śulkamādāya cādhikam

पथि सूले तदा प्रोतमचौरं चौरशङ्कया ।
माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः

pathi sūle tadā protamacauraṃ cauraśaṅkayā |
māṇḍavyamatiduḥ khārtamandhakāre'tha sa dvijaḥ

पत्नीस्कन्धसमारूढश्चालयामास कौशिकः ।
पादावमर्शणत्क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह

patnīskandhasamārūḍhaścālayāmāsa kauśikaḥ |
pādāvamarśaṇatkruddho māṇḍavyastamuvāca ha

सूर्योदये मृतिस्तस्य येनाहं चालितः पदा ।
तच्छ्रुत्वा प्राह तद्भार्या सूर्यो नोदयमेष्यति

sūryodaye mṛtistasya yenāhaṃ cālitaḥ padā |
tacchrutvā prāha tadbhāryā sūryo nodayameṣyati

ततः सूर्योदयाभावाद भवत्सततं निशा ।
बहून्यब्दप्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः

tataḥ sūryodayābhāvāda bhavatsatataṃ niśā |
bahūnyabdapramāṇāni tato devā bhayaṃ yayuḥ

ब्रह्माणं शरणं जग्मुस्तामूचे पद्मसम्भवः ।
प्रशाम्यते तेजसैव तपस्तेजस्त्वनेन वै

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmustāmūce padmasambhavaḥ |
praśāmyate tejasaiva tapastejastvanena vai

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः ।
तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा

pativratāyā māhātmyānnodgacchati divākaraḥ |
tasya cānudayāddhānirmartyānāṃ bhavatāṃ tathā

तस्मात्पतिव्रतामत्रेरनसूयां तपस्विनीम् ।
प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया

tasmātpativratāmatreranasūyāṃ tapasvinīm |
prasādayata vai patnīṃ bhānorudayakāmyayā

तैः सा प्रसादिता गत्वा ह्यनसूया पतिव्रता ।
कृत्वादित्योदयं सा च तं भर्तारमजीवयत् ।
पतिव्रतानसूयायाः सीताभूदधिका किल

taiḥ sā prasāditā gatvā hyanasūyā pativratā |
kṛtvādityodayaṃ sā ca taṃ bhartāramajīvayat |
pativratānasūyāyāḥ sītābhūdadhikā kila