अध्याय 128: सब व्रतों के सामान्य नियम

व्रतानि व्यास वक्ष्यामि यैस्तुष्टः सर्वदो हरिः ।
शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतम्

vratāni vyāsa vakṣyāmi yaistuṣṭaḥ sarvado hariḥ |
śāstrodito hi niyamo vrataṃ tacca tapo matam

नियमास्तु विशेषाः स्युः व्रतस्यास्य दमादयः ।
नित्यं त्रिषवणं स्नायादधः शयी जितेन्द्रियः

niyamāstu viśeṣāḥ syuḥ vratasyāsya damādayaḥ |
nityaṃ triṣavaṇaṃ snāyādadhaḥ śayī jitendriyaḥ

स्त्रीशूद्रपतितानां तु वर्जयेदभिभाषणम् ।
पवित्राणि च पञ्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः

strīśūdrapatitānāṃ tu varjayedabhibhāṣaṇam |
pavitrāṇi ca pañcaiva juhuyāccaiva śaktitaḥ

कृच्छ्राण्येतानि सर्वाणि चरेत्सुकृतवान्नरः ।
केशानां रक्षणार्थं तु द्विगुणं व्रतमाचरेत्

kṛcchrāṇyetāni sarvāṇi caretsukṛtavānnaraḥ |
keśānāṃ rakṣaṇārthaṃ tu dviguṇaṃ vratamācaret

कांस्यं माषं मसूरं चचणकं कोरदूषकम् ।
शाकं मधु परान्नं च वर्जयेदुपवासवान्

kāṃsyaṃ māṣaṃ masūraṃ cacaṇakaṃ koradūṣakam |
śākaṃ madhu parānnaṃ ca varjayedupavāsavān

पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धानुलेपनम् ।
उपवासेन दुष्येत्तु दन्तधावनमञ्जनम्

puṣpālaṅkāravastrāṇi dhūpagandhānulepanam |
upavāsena duṣyettu dantadhāvanamañjanam

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतं चरेत् ।
असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात्

dantakāṣṭhaṃ pañcagavyaṃ kṛtvā prātarvrataṃ caret |
asakṛjjalapānācca tāmbūlasya ca bhakṣaṇāt

उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्ना क्षमैथुनात् ।
क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः

upavāsaḥ praduṣyeta divāsvapnā kṣamaithunāt |
kṣamā satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ

देवपूजाग्निहवने सन्तोषोस्तेयमेव च ।
सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधास्मृतः

devapūjāgnihavane santoṣosteyameva ca |
sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhāsmṛtaḥ

नक्षत्रदर्शनान्नक्तमनक्तं निशि भोजनम् ।
गोमूत्रं च पल दद्यादर्धाङ्गुष्ठं तु गोमयम्

nakṣatradarśanānnaktamanaktaṃ niśi bhojanam |
gomūtraṃ ca pala dadyādardhāṅguṣṭhaṃ tu gomayam

क्षीरं सप्तपलं दद्याद्दध्नश्चैव पलत्रयम् ।
घृतमेकफलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम्

kṣīraṃ saptapalaṃ dadyāddadhnaścaiva palatrayam |
ghṛtamekaphalaṃ dadyātpalamekaṃ kuśodakam

गायत्त्र्या चैव गन्धेति आप्यायस्व दृ दधिग्रहः ।
तेजोऽसीति च देवस्य ब्रह्मकूर्चव्रतं चरेत्

gāyattryā caiva gandheti āpyāyasva dṛ dadhigrahaḥ |
tejo'sīti ca devasya brahmakūrcavrataṃ caret

अग्न्याधानं प्रतिष्ठां तु यज्ञदानव्रतानि च ।
वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

agnyādhānaṃ pratiṣṭhāṃ tu yajñadānavratāni ca |
vedavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ

माङ्गल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयत् ।
दर्शाद्दर्शस्य चान्द्रः स्यात्त्रिंशाहोभिस्तु सावनः

māṅgalyamabhiṣekaṃ ca malamāse vivarjayat |
darśāddarśasya cāndraḥ syāttriṃśāhobhistu sāvanaḥ

रविसंक्रमणात्सौरो नाक्षत्रः सप्तविंशतिः ।
सौरो मासो विवाहाय यज्ञादौ सावनस्थितिः

ravisaṃkramaṇātsauro nākṣatraḥ saptaviṃśatiḥ |
sauro māso vivāhāya yajñādau sāvanasthitiḥ

युग्माग्नियुगभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः ।
रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्याथ पूर्णिमा

yugmāgniyugabhūtāni ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ |
rudreṇa dvādaśī yuktā caturdaśyātha pūrṇimā

प्रतिपद्यप्यमावास्या तिथ्योर्मस्यं महाफलम् ।
एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुरा कृतम्

pratipadyapyamāvāsyā tithyormasyaṃ mahāphalam |
etadvyastaṃ mahāghoraṃ hanti puṇyaṃ purā kṛtam

प्रारब्धतपसा स्त्रीणां रजो हन्याद्व्रतं न हि ।
अन्यैर्दानादिकं कुर्यात्कायिकं स्वयमेव च

prārabdhatapasā strīṇāṃ rajo hanyādvrataṃ na hi |
anyairdānādikaṃ kuryātkāyikaṃ svayameva ca

क्रोधात्प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि ।
दिनत्रयं न भुञ्जीत शिरसो मुण्डनं भवेत्

krodhātpramādāllobhādvā vratabhaṅgo bhavedyadi |
dinatrayaṃ na bhuñjīta śiraso muṇḍanaṃ bhavet

असामर्थ्ये शरीरस्य पुत्रादीन्कारयेद्व्रतम् ।
व्रतस्थं मूर्छितं विप्रं जलादीन्यनुपाययेत्

asāmarthye śarīrasya putrādīnkārayedvratam |
vratasthaṃ mūrchitaṃ vipraṃ jalādīnyanupāyayet